ویژگی‌های کلیدی آب مصرفی مراکز نگهداری و پرورش دام - دکتر محسن مشکوة

اصلاح ساختار کلان وزارت جهاد کشاورزی و سازمان‌های وابسته (بخش بیست و چهارم):

ویژگی‌های کلیدی آب مصرفی مراکز نگهداری و پرورش دام

دکتر محسن مشکوة

- اگرچه آب ماده مغذی محسوب نمی شود ولی حیات هرجانداری به آن بستگی داشته و محیطی برای انجام تمام فرآیندهای طبیعی بدن محسوب می شود. تامین منابع آب مطمئن بهداشتی، مستمر وکافی با ویژگی های قابل قبول میکروبی و فیزیکوشیمیایی از اصول بنیادین برای تأسیس و بهره برداری مراکز نگهداری و پرورش دام بویژه دامداری های صنعتی و نیمه صنعتی دارای پروانه بهداشتی است. آب مصرفی براساس بخشنامه ها و دستورالعمل های سازمان دامپزشکی کشور باید ویژگی ها کلیدی میکروبی و فیزیکوشیمیایی آب دارای قابلیت شرب را منطبق با استانداردهای ملی ایران به شماره های 1011 و 1053 داشته باشد. در حال حاضر درخصوص کنترل بهداشتی آب مصرفی اماکن دامی:

- سازمان نظام دامپزشکی جمهوری اسلامی ایران و واحدهای تابعه استانی موظفند در زمان بازدید کارشناسی از اماکن دامی متقاضی صدورپروانه بهداشتی تأسیس و یا بهره برداری، نسبت به نمونه برداری از منابع تامین آب مصرفی توسط کارشناسان اعزامی و ارسال نمونه ها به آزمایشگاه های دامپزشکی همکار مورد تائید اداره کل دامپزشکی استان اقدام نمایند.

- در موارد عدم انطباق نتایج آزمایشات انجام شده با ویژگی های ابلاغی، بکارگیری تمهیدات لازم توسط بهره بردار و پیگیری مسئول فنی بهداشتی واحد برای سالم سازی مستمر آب و انجام آزمایشات مجدد، الزامی است.

- منابع تامین آب مصرفی باید ثابت باشد به گونه ای که امکان نمونه گیری از آن و رصد وکنترل ویژگی های میکروبی و فیزیکو شیمیایی برای دستگاه نظارت کننده و امکان تجویز اقدامات اصلاحی درصورت هرگونه مشکل، وجود داشته باشد.

- ویژگی های فیزیکوشیمیایی آب مصرفی: بر اساس آخرین تجدید نظر استاندارد ملی ایران به شماره 1053 در برگیرنده حدمجازکدورت، رنگ، بو، ویژگی های ظاهری و pH در 100 میلی لیتر نمونه آب مصرفی برای آزمون ویژگی های فیزیکی و دربرگیرنده حدمجاز مواد شیمیایی معدنی سمی و غیرسمی، مواد جامد محلول، سختی کل، مواد شیمیایی آلی، آفت کش ها، گندزداها و محصولات جانبی آن ها برحسب میلی گرم برلیتر برای آزمون ویژگی های شیمیایی است. در هیچ زمانی میزان کدورت آب نباید از 5 نفلومتری بیشتر باشد و در آب صاف سازی شده نباید بیش از ا واحد نباشد. بیش از 5 واحد کدورت با چشم غیرمسلح قابل رویت است. وجود میزان کدورت عبارتست از ذرات معلق در آب (ذرات نامحلول خاک، مواد آلی، میکروارگانیسم ها و سایر مواد) که سبب شکستگی، پراکندگی و جذب تمامی یا قسمتی از نور شده و مانع عبور بخشی یا تمام نور تابیده شده از آن می گردد. آب آشامیدنی باید بدون هرگونه طعم و بوی نامطلوب باشد. منشاء رنگ آب ترکیبات آلی و غیرآلی طبیعی و یا مصنوعی است که وارد منبع آب بالادست تصفیه خانه می شود. منظور از ویژگی های ظاهری عاری بودن از هرگونه عامل های خارجی قابل رویت با چشم غیرمسلح مانند ماسه و روغن است. میزان pH  بین5/6 تا 9، میزان کلر آزاد باقیمانده پس از حداقل نیم ساعت تماس در شرایط عادی بین 5/. تا  8/. میلی گرم بر لیتر و میزان سختی کل حداکثر مطلوب 200 و حداکثرمجاز از نقطه نظر اقتصادی 500 میلی گرم برلیتر باشد. هرچند آب سخت برای مصرف شرب قابل قبول است، سختی آب باعث رسوب صابون شده و خاصیت شویندگی آن را کاهش می دهد. سختی آب به وسیله یون های کلسیم و منیزیم ایجاد می شود. کل مواد جامد محلول تمام مواد جامد معدنی و آلی حل شده در آب را در بر می گیرد. حداکثر مجاز برای آرسنیک و سرب هر یک 01/0 ، برای کادمیوم 003/0 و برای جیوه 006/0 میلی گرم بر لیتر می باشد.

- ویژگی های میکروبیولوژیکی آب: براساس آخرین تجدید نظر استاندارد ملی ایران به شماره 1011 در برگیرنده حدمجاز اشریشیاکلی، کلیفرم های تام در 100 میلی لیتر و شمارش کلی باکتری ها در میلی لیتر نمونه آب مصرفی است.

کلیفرم های تام به تمام باکتری های کلیفرم با منشاء مدفوعی، خاکی و مانند آن از جمله اشریشیا کلی، سیتروباکتر، آنتروباکتر و کلبسیلا وکلیفرم مدفوعی به باکتری های کلی فرمی که منشاء مدفوع انسان و حیوانات خونگرم را دارند اطلاق می شود. زیستگاه طبیعی اشریشیاکلی روده بزرگ انسان و حیوانات خونگرم می باشد. این باکتری ها قادر به تکثیردر محیط آبی نیستند و وجود آن ها درآب نشانگر آلودگی مدفوعی جدید است و به عنوان خطر بالقوه شناخته می شوند. اشریشیاکلی به عنوان میکروارگانیسم نشانگر و وجود آن درآب نشانگر آلودگی آب با مدفوع انسان وحیوان و همچنین ناکافی بودن فرآیند تصفیه است. زمانی که آزمایش های کلیفرم های مدفوعی و تام مثبت می شود باید وضعیت منابع تأمین آب (شبکه لوله کشی، چاه عمیق، چاه سطحی، چشمه، قنات، رودخانه، دریاچه، مخزن سد)، عملکرد تصفیه و شبکه توزیع آب مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد.

- وضعیت منابع تامین آب شامل بررسی و ارزیابی آلودگی آب از هریک ازمنابع تأمین آب مورد استفاده و رویدادهای غیرمعمول از قبیل ورود و نشت فاضلاب ها (انسانی و صنعتی)، رواناب شدید، سیلاب ها و موقعیت های دیگر در محل، شناسایی نقاط بحرانی و انجام اقدامات اصلاحی می گردد.

- عملکرد تصفیه شامل بررسی و ارزیابی مستندات کارآیی صاف سازی (کاهش کدورت و تعداد ذرات)، کارآیی گندزدایی (دوز کلر، کلر باقیمانده، زمان تماس) و نتایج آزمایش کلیفرم های تام و اشریشیا کلی، است.

- عملکرد شبکه توزیع شامل بررسی و ارزیابی نشت یا شکستگی ها، ساخت و سازهای اخیر دراطراف شبکه توزیع، گزارش فشار پائین آب یا آب راکدکه مستلزم عملیات شستشو و آزمایش کلر در سرتا سر سیستم می شود.

- رویدادهای اپیدمیولوژیکی شامل افزایش بیماری های گوارشی و افزایش مصرف داروهای ضد اسهال می گردد.

روش های آزمایشگاهی:

- روش های معمول تشخیص کلیفرم ها شامل روش های تخمیر چند لوله ای Multiple Tube Method) - استاندارد ملی شماره 3759) و آزمایش حضور و غیاب کلیفرم مدفوعی اشریشیاکلی است. روش تخمیر چند لوله ای قابل اعتمادترین روش جهت شمارش کلیفرم های تام و اشریشیاکلی است. آزمایش حضور و غیاب (Present/Absent) یک آزمایش برای آنالیز آب آشامیدنی با هدف تعیین وجود یا عدم وجود گروه کلیفرمی به ویژه اشریشیا کلی در یک نمونه صد میلی لیتری بدون توجه به تعداد کلیفرم ها در یک آزماش مثبت، بکار می رود.

گندزدایی آب:

- گندزدایی آب مرحله بسیار مهمی در ایمنی آب آشامیدنی است و بسیاری از میکروارگانیسم ها را از بین می برد.

کلرزنی: کلر یک ماده شیمیایی رایج و اکسیدکننده قوی مورد استفاده جهت گندزدایی آب آشامیدنی به منظور از بین بردن میکروارگانیسم هایی است که موجب بیماری در انسان و حیوان می شوند. هیپوکلریت ها نمک اسید هیپوکلرو می باشند. پرکلرین (هیپوکلریت کلسیم) شکل خشک غالب کلر مورد استفاده می باشد. پرکلرین ماده ای است سفید رنگ در شکل های دانه ای یا گرانول، پودری و یا به صورت قرص با خاصیت گندزدایی که برای ضدعفونی آب بکار می رود. به آسانی در آب حل شده و حدود 70 درصد کلر در دسترس دارد. میزان پرکلرین برای ضدعفونی هر مترمکعب آب 3 تا 5 گرم و میزان مطلوب کلر آزاد باقیمانده در حد 5/. تا  8/. میلی گرم در لیتر است. هیپوکلریت سدیم به شکل مایع در بازار عرضه می شود و غلظت کلر دردسترس آن بین 5 تا 15 درصد است. برای سیستم های بزرگ معمولا ازهیپوکلریت سدیم (مایع) و برای سیستم های کوچک از هیپوکلریت کلسیم استفاده می شود. در مواقعی که به کلرزنی مخزن آب نیاز است اگر سیستم فاقد کلرزنی اتوماتیک باشد باید به طور منظم به منبع آب اضافه شود.

ازن (O3) به عنوان یک گاز اکسیدکننده قوی، هم یک گندزدای موثر است و هم اکسیدکننده ترکیبات مولد طعم و بو می باشد. ازن زنی به ندرت به تنهایی برای گندزدایی بکار می رود. ازن در مقایسه با کلر دارای قیمت بالاتری است.