نبود سازوکار مشخص برای تحویل و امحای جنازه حیوانات، در عمل بیمارستان‌های دامپزشکی را به واگذاری این مسئولیت به صاحبان حیوانات سوق داده است؛ صاحبانی که معمولاً آموزش یا امکانات لازم برای دفن بهداشتی را ندارند. در برخی موارد نیز، جنازه حیوان در سطل‌های زباله شهری رها می‌شود...
حکیم مهر-دکتر محسن طاهرمیرزایی: پسماندهای عفونی و جنازه حیوانات، بخشی اجتناب‌ناپذیر از فعالیت بیمارستان‌ها و کلینیک‌های دامپزشکی هستند؛ اما در ایران، مدیریت این مواد همچنان با خلأ قانونی، نبود متولی مشخص و کمبود مراکز تخصصی مواجه است. پسماند عفونی، اگرچه در برخی مراکز از طریق قرارداد با شهرداری جمع‌آوری می‌شود، گاه با تأخیر و بی‌نظمی از بیمارستان‌ها خارج می‌شود؛ در مورد جنازه حیوانات نیز مسیر مشخصی برای تحویل، انتقال، دفن یا امحای بهداشتی وجود ندارد.
در نتیجه، برخی مراکز ناچارند جنازه حیوان را به صاحبش تحویل دهند یا در شرایطی خارج از استانداردهای روشن، برای دفن آن تصمیم بگیرند؛ وضعیتی که می‌تواند خطر آلودگی خاک و آب، انتشار عوامل بیماری‌زا، دسترسی حیوانات دیگر به لاشه و انتقال بیماری‌های مشترک انسان و حیوان را افزایش دهد. مدیران سه بیمارستان دامپزشکی در گفت‌وگو با «حکیم مهر» ضمن تشریح دشواری‌های روزمره این مراکز، بر ضرورت تعیین متولی قانونی، ایجاد مراکز لاشه‌سوزی و صدور مجوز برای شرکت‌های تخصصی مدیریت و امحای جنازه حیوانات تأکید کرده‌اند.
پسماند عفونی جمع‌آوری می‌شود، اما نه منظم و کافی
بخشی از بیمارستان‌ها و کلینیک‌های دامپزشکی برای دفع پسماندهای عفونی خود با شهرداری قرارداد دارند، اما مدیران این مراکز می‌گویند اجرای این قراردادها همواره مطابق برنامه انجام نمی‌شود.
«دکتر سیامک زارعی»، رئیس بیمارستان دامپزشکی ایرانیان، در این‌باره به حکیم مهر می‌گوید: «ما موظفیم برای جمع‌آوری پسماند عفونی قرارداد ببندیم و این قرارداد را نیز منعقد کرده‌ایم. شهرداری پسماند را تحویل می‌گیرد و بابت آن هزینه دریافت می‌کند؛ بنابراین، در زمینه پسماند عفونی مشکل اساسی نداریم.»
بااین‌حال، تجربه بیمارستان‌های دیگر نشان می‌دهد که حتی در صورت وجود قرارداد، تعداد مراجعات و نظم جمع‌آوری با نیاز مراکز درمانی تناسب ندارد.
«دکتر پانته‌آ حسینی»، رئیس بیمارستان دامپزشکی ققنوس، در گفت‌وگو با حکیم مهر با اشاره به حجم بالای پسماند عفونی در بیمارستان‌ها می‌گوید: «گاهی ممکن است دو هفته بگذرد و برای دریافت پسماند مراجعه نکنند، درحالی‌که بیمارستان‌ها حداقل به جمع‌آوری یک‌روزدرمیان نیاز دارند.»
«دکتر درسا صانعی»، رئیس بیمارستان دامپزشکی مسیح، نیز به حکیم مهر می‌گوید: «ما با پسماند شهرداری قرارداد داریم و بابت آن هر ماه قبض دریافت و هزینه پرداخت می‌کنیم. طبق قرارداد، قرار است دو بار در ماه مراجعه کنند؛ اما در عمل گاهی فقط یک‌بار می‌آیند. سرنگ‌ها و سایر پسماندهای عفونی را جمع می‌کنیم و هر بار یک سیفتی‌باکس تحویل می‌دهیم، اما پیگیری‌ها برای افزایش نظم جمع‌آوری تاکنون نتیجه چندانی نداشته است.»
جنازه حیوانات؛ خلأ جدی و بی‌پاسخ
اگرچه برای پسماندهای عفونی دست‌کم امکان انعقاد قرارداد با شهرداری وجود دارد، درباره جنازه حیوانات خانگی، هر سه مدیر از نبود مسیر مشخص سخن می‌گویند.
دکتر زارعی می‌گوید: «در مورد جنازه، هیچ روش مشخصی برای دفن نداریم. یا جنازه را به صاحب حیوان تحویل می‌دهیم تا خودش تصمیم بگیرد، یا در برخی موارد نیروهای خدماتی با دریافت مبلغی آن را به محلی می‌برند و دفن می‌کنند.»
دکتر صانعی نیز با تأکید بر اینکه شهرداری جنازه حیوانات را تحویل نمی‌گیرد، توضیح می‌دهد: «وقتی حیوانی در بیمارستان یوتانایز می‌شود، تنها راهی که برای ما باقی مانده این است که به صاحب حیوان بگوییم خودش جنازه را ببرد و دفن کند. اگر همکاری نکند، گاهی جنازه را در بیمارستان نگه می‌داریم تا راهی برای آن پیدا شود.»
به گفته دکتر حسینی، این مرکز نیز در چنین شرایطی ناچار است مسئولیت دفع جنازه را به صاحب حیوان واگذار کند: «ما باید صاحب کیس را قانع کنیم که جنازه را خودش ببرد. اگر قصد دفن دارد، راهنمایی‌اش می‌کنیم که اصول لازم، از جمله استفاده از آهک، رعایت شود؛ اما برای حیوانات کوچک، هیچ محل مشخصی برای دفع جنازه نداریم.»
چال جنازه دانشگاه؛ تنها گزینه شناخته‌شده
مدیران بیمارستان‌ها می‌گویند حتی درباره محل دفن موجود نیز اطلاعات روشنی در اختیار مراکز درمانی نیست.
دکتر حسینی اظهار کرد: «تا جایی که می‌دانم، در تهران یک چال جنازه در دانشگاه تهران وجود دارد، اما نمی‌دانم با چه روشی تخلیه می‌شود و آیا دانشگاه‌های دیگر نیز چنین امکانی دارند یا نه.»
او افزود: «چندین بار نامه زده‌ایم و پیشنهاد شده بود با مراکز لاشه‌سوزی دام‌های بزرگ قراردادی منعقد شود تا جنازه حیوانات کوچک را نیز جمع‌آوری و امحا کنند. قرار بود بیمارستان یا صاحب حیوان هزینه آن را پرداخت کند، اما این موضوع تاکنون به نتیجه نرسیده است.»
دکتر زارعی نیز پیشنهاد کرد از ظرفیت کوره‌های لاشه‌سوز موجود استفاده شود: «تا آنجا که می‌دانم، اداره کل دامپزشکی در جاده کرج کوره لاشه‌سوز دارد. اگر برنامه‌ای تدوین شود تا بیمارستان‌ها جنازه‌ها را به آنجا تحویل دهند و در ازای آن هزینه‌ای پرداخت کنند، هم مشکل بهداشتی حل می‌شود و هم می‌تواند برای اداره دامپزشکی درآمد ایجاد کند. راه دیگر این است که برای یک شرکت تخصصی مجوز صادر شود تا در این زمینه فعالیت کند.»
دکتر حسینی از پیگیری‌های انجام‌شده از سوی هیئت‌رئیسه بیمارستان‌های دامپزشکی خبر داد و گفت: «با همکاری تعدادی از رؤسای بیمارستان‌ها، از جمله دکتر ماهان بی‌طرف، نامه‌هایی به سازمان دامپزشکی ارسال کرده‌ایم تا برای بیمارستان‌ها با یک مجموعه مشخص قرارداد منعقد شود؛ اما این نامه‌ها بی‌پاسخ مانده و اقدام عملی برای حل مشکل انجام نشده است.»
جنازه رهاشده؛ تهدیدی برای سلامت حیوانات و محیط‌زیست
نبود سازوکار مشخص برای تحویل و امحای جنازه حیوانات، در عمل بیمارستان‌های دامپزشکی را به واگذاری این مسئولیت به صاحبان حیوانات سوق داده است؛ صاحبانی که معمولاً آموزش یا امکانات لازم برای دفن بهداشتی را ندارند. در برخی موارد نیز، جنازه حیوان در سطل‌های زباله شهری رها می‌شود؛ اقدامی که می‌تواند آن را در دسترس حیوانات دیگر قرار دهد و چرخه‌ای از آلودگی را ایجاد کند.
دکتر پانته‌آ حسینی، رئیس بیمارستان دامپزشکی ققنوس، با اشاره به مشاهده چنین مواردی گفت: «گاهی صاحبان حیوانات، جنازه را داخل سطل‌های شهرداری می‌اندازند. روباه‌ها، گربه‌ها و سایر حیوانات به‌راحتی کیسه‌های زباله را پاره می‌کنند و به جنازه دسترسی پیدا می‌کنند. اگر این جنازه آلوده باشد، ممکن است حیوانات دیگر را نیز آلوده کند. در اینجا، بحث بیماری‌های مشترک انسان و حیوان هم مطرح است و نباید حیوانات دیگر به جنازه‌های عفونی دسترسی داشته باشند.»
دکتر درسا صانعی، رئیس بیمارستان دامپزشکی مسیح، نیز دفن جنازه در باغچه یا اماکن نامناسب را دارای تبعات بهداشتی دانست و گفت: «حتی اگر حیوان به بیماری مشترک مبتلا نباشد و مثلاً به‌دلیل کهولت سن یوتانایز شده باشد، باز هم جنازه می‌تواند مشکل‌ساز شود. بوی نامطبوع، تجمع مگس‌ها، فساد محتویات داخلی بدن و احتمال آلودگی خاک و آب، از پیامدهای دفن غیراصولی است.»
او افزود: «وقتی جنازه در باغچه دفن می‌شود، ممکن است خاک اطراف آلوده شود. بنابراین، این‌طور نیست که اگر بیماری مشترکی وجود نداشته باشد، دفن جنازه هیچ خطری نداشته باشد.»
مسئولیت‌ها پراکنده است، اما راه‌حل مشخصی وجود ندارد
مدیران بیمارستان‌ها می‌گویند در این زمینه، نهادهای مختلفی به‌صورت جداگانه با مراکز درمانی ارتباط دارند، اما هیچ‌کدام مسئولیت کامل جمع‌آوری و امحای جنازه حیوانات را بر عهده نمی‌گیرند. دکتر صانعی اظهار کرد: «شهرداری برای صدور پروانه و مجوز، چندین بار بیمارستان را بازرسی می‌کند و حتی محیط‌زیست نیز از مرکز بازدید کرده است؛ اما وقتی درباره جنازه حیوانات سؤال می‌کنیم، راه‌حل مشخصی ارائه نمی‌شود.»
به گفته او، محیط‌زیست از بیمارستان خواسته است در سامانه مربوط ثبت‌نام و خوداظهاری کند: «ما قراردادمان را ارائه کردیم و توضیح دادیم که چه اقداماتی انجام می‌دهیم، اما به نظر می‌رسد این فرایند بیشتر برای جمع‌آوری اطلاعات است و راه‌حل اجرایی مشخصی برای مشکل وجود ندارد.»
دکتر سیامک زارعی، رئیس بیمارستان دامپزشکی ایرانیان، نیز با تأکید بر وجود خلأ قانونی گفت: «مشکل واقعاً وجود دارد، چون معلوم نیست متولی این موضوع چه کسی است. گاهی ممکن است جنازه‌ها نیز مانند زباله در سطل‌های آشغال رها شوند. لازم است جایی وجود داشته باشد یا شرکتی تأسیس شود که این جنازه‌ها را به‌صورت اصولی امحا یا لاشه‌سوزی کند.»
دکتر صانعی نیز گفت: «ما هر ماه بابت جمع‌آوری پسماند هزینه پرداخت می‌کنیم، اما جنازه‌ها در این قرارداد قرار نمی‌گیرند. در نهایت، بیمارستان می‌ماند و جنازه‌ای که نمی‌داند باید آن را به کجا تحویل دهد.»
واگذاری مسئولیت به صاحب حیوان، راه‌حل نیست
در شرایط فعلی، راهکار غالب بیمارستان‌ها این است که صاحب حیوان، جنازه را با خود ببرد و درباره دفن آن تصمیم بگیرد؛ اما مدیران مراکز درمانی معتقدند این روش، نه از نظر بهداشتی قابل اطمینان است و نه امکان نظارت بر آن وجود دارد.
دکتر صانعی گفت: «وقتی جنازه را به صاحب حیوان می‌سپاریم، دیگر نمی‌دانیم با آن چه می‌کند و چگونه آن را دفن می‌کند. ممکن است آن را در باغچه، زمین خالی یا حتی سطل زباله بیندازد. ما فقط می‌توانیم توصیه کنیم که حیوان را در محل مناسب دفن کند، اما ابزار نظارت یا مسیر قانونی مشخصی نداریم.»
دکتر حسینی نیز با اشاره به مواردی که صاحب حیوان از تحویل جنازه خودداری می‌کند، اظهار کرد: «اگر صاحب حیوان همکاری نکند و جنازه را در بیمارستان رها کند، ما عملاً گزینه مشخصی نداریم. گاهی ناچار شده‌ایم از نیروی خدماتی بخواهیم جنازه را به محلی خارج از شهر منتقل و دفن کند. این وضعیت برای یک مرکز درمانی قابل قبول نیست و باید هرچه سریع‌تر برای آن راهکار قانونی و اجرایی تعیین شود.»
مطالبه ایجاد مسیر رسمی برای امحای جنازه حیوانات
مدیران بیمارستان‌های دامپزشکی معتقدند حل این مشکل، نیازمند تصمیمی فراتر از توصیه‌های موردی به صاحبان حیوانات است؛ تصمیمی که در آن، متولی جمع‌آوری و امحای جنازه‌ها مشخص شود و مراکز درمانی بتوانند از یک مسیر قانونی، بهداشتی و قابل نظارت استفاده کنند.
دکتر سیامک زارعی، رئیس بیمارستان دامپزشکی ایرانیان، یکی از راهکارهای ممکن را استفاده از ظرفیت کوره‌های لاشه‌سوز موجود در مجموعه‌های دامپزشکی دانست و گفت: «تا آنجا که می‌دانم، اداره دامپزشکی در جاده کرج کوره لاشه‌سوز دارد. اگر برنامه‌ای تدوین شود که بیمارستان‌ها جنازه حیوانات را به آنجا تحویل دهند و در ازای آن هزینه‌ای پرداخت کنند، هم مشکل بهداشتی حل می‌شود و هم می‌تواند برای اداره دامپزشکی درآمد ایجاد کند.»
او افزود: «اگر چنین امکانی در اختیار مراکز دولتی نباشد، می‌توان برای افراد یا شرکت‌هایی که در این زمینه فعالیت می‌کنند مجوز صادر کرد تا با ایجاد کوره یا مرکز مناسب، مسئولیت جمع‌آوری و امحای جنازه حیوانات را بر عهده بگیرند.»
دکتر حسینی، نیز بر ضرورت انعقاد قرارداد با یک مجموعه تخصصی تأکید کرد و گفت: «همان‌طور که برای لاشه دام‌های بزرگ، امکانات و مراکزی برای سوزاندن وجود دارد، برای حیوانات کوچک نیز باید چنین ظرفیتی ایجاد شود. بیمارستان‌ها یا صاحبان حیوانات حاضرند هزینه این خدمات را پرداخت کنند؛ مشکل این است که مسیر قانونی و مجموعه مشخصی برای این کار وجود ندارد.»
به گفته او، بیمارستان‌ها برای پیگیری این موضوع اقداماتی انجام داده‌اند: «ما با تعدادی از رؤسای بیمارستان‌های دامپزشکی درباره این مسئله صحبت کرده‌ایم و نامه‌هایی نیز به سازمان دامپزشکی ارسال شده است تا برای بیمارستان‌ها با یک مرکز مشخص قرارداد منعقد شود؛ اما تاکنون پاسخ روشنی دریافت نکرده‌ایم و اقدام عملی صورت نگرفته است.»
ضرورت تعیین متولی و استاندارد واحد
از نگاه مدیران بیمارستان‌ها، نخستین گام برای حل این معضل، تعیین دقیق مسئولیت دستگاه‌های مرتبط است. در حال حاضر، شهرداری جمع‌آوری پسماند عفونی را در قالب قرارداد انجام می‌دهد، اما جنازه حیوانات را در این فرایند نمی‌پذیرد. از سوی دیگر، بیمارستان‌ها نه امکان دفن استاندارد دارند و نه می‌توانند بر نحوه دفن توسط صاحبان حیوانات نظارت کنند.
دکتر درسا صانعی با اشاره به همین وضعیت گفت: «شهرداری بابت جمع‌آوری پسماند از ما هزینه دریافت می‌کند و قرارداد نیز وجود دارد، اما وقتی صحبت از جنازه حیوانات می‌شود، می‌گویند این موضوع در حوزه خدمات ما نیست و باید خودتان راه دیگری پیدا کنید.»
او ادامه داد: «برای ما روشن نیست که این قراردادها با چه شرکت‌هایی بسته می‌شود و چرا بخشی از پسماندهای مراکز درمانی، یعنی جنازه حیوانات، از این چرخه خارج است. به نظر می‌رسد باید یک دستورالعمل مشخص وجود داشته باشد که در آن، نحوه نگهداری موقت، انتقال، دفن یا سوزاندن جنازه‌ها تعیین شده باشد.»
دکتر زارعی نیز تأکید کرد: «لازم است یک شرکت یا مرکز مشخص برای این کار وجود داشته باشد؛ مرکزی که بیمارستان‌ها بتوانند جنازه را به آن تحویل دهند و مطمئن باشند که فرایند امحا به‌صورت بهداشتی انجام می‌شود.»
مدیران بیمارستان‌ها معتقدند وجود چنین سامانه‌ای، علاوه بر کاهش خطرهای بهداشتی و زیست‌محیطی، از تحمیل مسئولیت‌های نامتعارف بر بیمارستان‌ها و نیروهای خدماتی نیز جلوگیری خواهد کرد. به گفته آنان، بیمارستان دامپزشکی باید بر درمان و مراقبت از حیوانات تمرکز کند و مسئولیت امحای جنازه، مانند سایر پسماندهای پرخطر، باید از طریق یک نظام رسمی و تخصصی انجام شود.
ضرورت ورود فوری نهادهای مسئول
اظهارات مدیران بیمارستان‌های دامپزشکی نشان می‌دهد که مشکل دفع پسماند عفونی و جنازه حیوانات، نه یک مسئله موردی و محدود به یک مرکز، بلکه چالشی مشترک در بخش قابل‌توجهی از مراکز درمانی دامپزشکی است. در زمینه پسماند عفونی، اگرچه قراردادهایی با شهرداری وجود دارد، تأخیر در جمع‌آوری، مراجعه‌نکردن طبق برنامه و دشواری‌های اداری، روند کار را با اختلال مواجه کرده است. در مورد جنازه حیوانات نیز، خلأ موجود جدی‌تر است و بیمارستان‌ها عملاً بدون متولی مشخص باقی مانده‌اند.
مدیران این مراکز تأکید دارند که واگذاری جنازه به صاحبان حیوانات، نمی‌تواند جایگزین یک نظام رسمی و بهداشتی باشد. بیمارستان‌ها نمی‌دانند جنازه پس از تحویل چگونه دفن یا امحا می‌شود و در صورت رهاسازی آن در سطل‌های زباله، زمین‌های خالی یا باغچه‌ها، هیچ امکان نظارتی وجود ندارد. این وضعیت، احتمال انتشار عوامل بیماری‌زا، دسترسی حیوانات دیگر به لاشه، آلودگی خاک و آب و ایجاد بوی نامطبوع و تجمع حشرات را افزایش می‌دهد.
بر همین اساس، نخستین مطالبه مراکز درمانی دامپزشکی، تدوین یک دستورالعمل روشن و اجرایی برای مدیریت کامل جنازه حیوانات است؛ دستورالعملی که باید نحوه نگهداری موقت در بیمارستان، بسته‌بندی، انتقال، دفن یا سوزاندن، مسئولیت هر دستگاه و شیوه نظارت بر اجرای فرایند را مشخص کند.
در گام بعد، لازم است سازمان دامپزشکی، شهرداری، سازمان حفاظت محیط‌زیست و سایر نهادهای مرتبط، متولی مشخصی برای این موضوع تعیین کنند. ایجاد مراکز منطقه‌ای لاشه‌سوزی، استفاده از کوره‌های موجود، یا صدور مجوز برای شرکت‌های تخصصی و تحت نظارت، از جمله راهکارهایی است که مدیران بیمارستان‌ها پیشنهاد داده‌اند.
همچنین، قراردادهای جمع‌آوری پسماند عفونی باید متناسب با حجم فعالیت بیمارستان‌ها تنظیم و بر اجرای دقیق زمان‌بندی آنها نظارت شود. دریافت هزینه، بدون ارائه منظم و کامل خدمت، یکی از گلایه‌های مطرح‌شده از سوی مدیران بیمارستان‌هاست و لازم است سازوکار مشخصی برای ثبت درخواست، پیگیری تأخیرها و رسیدگی به شکایت مراکز درمانی ایجاد شود.
حل این مشکل، علاوه بر حمایت از بیمارستان‌ها و کلینیک‌های دامپزشکی، اقدامی ضروری برای حفاظت از سلامت عمومی و محیط‌زیست است. مراکز درمانی دامپزشکی نمی‌توانند به‌تنهایی مسئولیت جمع‌آوری، انتقال و امحای پسماندهای پرخطر و جنازه حیوانات را بر عهده بگیرند؛ به‌ویژه آنکه بسیاری از این مراکز برای دفن یا سوزاندن اصولی، نه زمین مناسب دارند و نه تجهیزات لازم.
اکنون انتظار می‌رود نهادهای مسئول، به‌جای ادامه مکاتبات بی‌نتیجه و ارائه راهکارهای موردی، با تشکیل کارگروهی مشترک میان سازمان دامپزشکی، شهرداری، محیط‌زیست، نظام دامپزشکی و نمایندگان بیمارستان‌های دامپزشکی، برای این معضل راه‌حلی قانونی، قابل اجرا و قابل نظارت تعیین کنند؛ راه‌حلی که هم حقوق صاحبان حیوانات و مراکز درمانی را در نظر بگیرد و هم مانع تبدیل جنازه حیوانات و پسماندهای عفونی به تهدیدی برای سلامت جامعه شود.
این هم برای هست که متولی رشته خطیر ما معلوم نیست کیه دقیقا و اصلا متولی برایش اهمیت دارد این مسائل؟ گمان نمیکنم 
