آتش‌سوزی هیرکانی و آزمونی که سازمان دامپزشکی در آن موفق نبود - دکتر داریوش نظافتی

آتش‌سوزی هیرکانی و آزمونی که سازمان دامپزشکی در آن موفق نبود

دکتر داریوش نظافتی

آتش‌سوزی گسترده در جنگل‌های هیرکانی، علاوه بر خسارت سنگین به پوشش گیاهی، حیات‌وحش کم‌نظیر این منطقه را نیز در معرض تهدید جدی قرار داد. کارشناسان محیط‌زیست معتقدند که بحران اخیر نشان داد بین آمادگی اعلام‌شده‌ی سازمان‌های مسئول با عملکرد واقعی آنان فاصله‌ای قابل توجه وجود دارد؛ به‌ویژه در مورد سازمان دامپزشکی کشور.

مانورهایی که در میدان واقعی نتیجه نداد

سازمان دامپزشکی طی سال‌های اخیر به‌طور منظم در مانورهای زلزله و تمرین‌های اضطراری شرکت کرده و همواره این حضور به عنوان نشانه‌ای از آمادگی عملیاتی معرفی شده است، اما آتش‌سوزی هیرکانی نشان داد که آمادگیِ تمرینی الزاماً به کارآمدی در بحران‌های واقعی تبدیل نمی‌شود. در لحظه‌ای که نیاز به واکنش سریع وجود داشت، تیم‌های تخصصی دامپزشکی دیرهنگام، محدود و بدون ساختار مشخص در منطقه حاضر شدند.

حضور دیرهنگام و تیم‌های ناکافی

امداد حیات‌وحش در سوانحی نظیر آتش‌سوزی نیازمند سرعت، تجهیزات، تجربه و دستورالعمل‌های علمی است. با این حال، دامپزشکان داوطلب و گروه‌های مردم‌نهاد گزارش داده‌اند که حضور سازمان دامپزشکی در ساعات نخست بحران بسیار ضعیف بوده و بسیاری از اقدامات حیاتی توسط نیروهای غیررسمی انجام شده است.

فقدان پروتکل واحد و راهنمای میدانی

یکی از مهم‌ترین نقدها، نبود پروتکل رسمی امداد و درمان حیوانات آسیب‌دیده بود. عدم تدوین و ابلاغ چنین پروتکلی باعث شد امدادگران، بدون چارچوب واحد و گاه با روش‌های غیراستاندارد فعالیت کنند؛ امری که می‌توانست تبعات بیشتری برای حیوانات مجروح داشته باشد.

چالش در هماهنگی و اطلاع‌رسانی

در شرایطی که حضور داوطلبان دامپزشک، سمن‌های محیط‌زیستی و امدادگران مردمی می‌توانست ظرفیت مهمی برای مدیریت بحران باشد، هیچ کانال ارتباطی شفاف و رسمی از سوی سازمان دامپزشکی برای هدایت یا هماهنگی این نیروها معرفی نشد. این خلأ، موجب پراکندگی نیروها و کاهش کارایی مجموع عملیات شد.

پشتیبانی ناکافی تجهیزات

بخش زیادی از نیازهای حیاتی شامل دارو، کیت‌های امداد، ابزار انتقال و حتی آب و مواد اولیه، توسط گروه‌های مردمی تأمین شد. کارشناسان می‌گویند این موضوع نشان می‌دهد زیرساخت لجستیکی سازمان دامپزشکی فعال یا آماده نبود.

شفافیت؛ نیاز حیاتی فراموش‌شده

تا لحظه نگارش این گزارش، آمار رسمی شفافی از میزان تلفات، تعداد حیوانات درمان‌شده یا برنامه‌های بعدی سازمان ارائه نشده است. این در حالی است که جمع‌آوری و انتشار اطلاعات دقیق، شرط لازم برای برنامه‌ریزی آینده و جلوگیری از تکرار خطاهاست.

و در آخر

بحران هیرکانی آزمونی بود که نشان داد فاصله قابل‌توجهی میان مانورهای نمایشی و عملکرد واقعی دستگاه‌های مسئول وجود دارد. کارشناسان معتقدند اگر سازمان دامپزشکی قصد دارد در بحران‌های آینده نقش مؤثر ایفا کند، باید:

 - تیم‌های واکنش سریع دائمی ایجاد کند،

 - پروتکل ملی امداد حیات‌وحش تدوین و منتشر کند،

 - سازوکارهای ارتباطی با داوطلبان را سامان دهد،

 - و زیرساخت‌های لجستیکی خود را به‌روزرسانی و آماده‌باش نگه دارد.

هیرکانی تنها یک حادثه نبود؛ هشداری جدی برای بازنگری در مدیریت بحران حیات‌وحش کشور بود.

درخواست تشکیل گروه امداد و نجات حیات وحش هیرکانی

به نام خدا

ریاست محترم سازمان دامپزشکی کشور

با سلام و احترام

با توجه به گسترش آتش‌سوزی‌های اخیر در بخش‌هایی از جنگل‌های ارزشمند هیرکانی و وارد آمدن خسارات گسترده بر اکوسیستم‌های جنگلی، نگرانی‌ها درخصوص وضعیت حیات‌وحش آسیب‌دیده به‌شدت افزایش یافته است. جنگل‌های هیرکانی به عنوان یکی از کهن‌ترین زیست‌بوم‌های جهان، مأمن گونه‌های ارزشمند و در برخی موارد در معرض تهدید هستند. استمرار حریق و دود متراکم در این نواحی، حیات‌جانداران جنگلی از جمله پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان را در معرض خطر جدی قرار داده است.

بدین‌وسیله از آن مقام محترم به عنوان مرجع تخصصی در حوزه مراقبت و بهداشت دام و حیات‌وحش، درخواست می‌شود نسبت به ایجاد، سازمان‌دهی و اعزام تیم‌های داوطلب دامپزشکی جهت امدادرسانی به حیوانات وحشی آسیب‌دیده در مناطق درگیر اقدام عاجل مبذول فرمایید.

محورها و نیازهای اصلی به شرح زیر است:

1. تشکیل تیم‌های تخصصی امداد و درمان میدانی

شامل دامپزشکان، تکنیسین‌ها و نیروهای آموزش‌دیده با تجهیزات پایه درمانی، جهت رسیدگی به موارد سوختگی، کم‌آبی، دودگرفتگی، شوک و جراحات ناشی از فرار.

2. ایجاد گروه‌های پایش و جستجو

جهت شناسایی حیوانات مصدوم در نواحی پیرامونی آتش‌سوزی و انتقال آنان به نقاط امن یا مراکز درمانی مورد تأیید.

3. پشتیبانی لجستیکی و تجهیزات

شامل کیت‌های امداد دامپزشکی، داروهای اولیه، تجهیزات سردسازی، وسایل انتقال حیوانات و امکانات ارتباطی.

4. هماهنگی با اداره کل محیط‌زیست استان‌ها و گروه‌های مردم‌نهاد

به‌منظور مدیریت صحیح عملیات، جلوگیری از پراکندگی نیروها، تسهیل انتقال حیوانات و تضمین رعایت اصول اخلاقی و حفاظتی.

5. تدوین و ابلاغ یک پروتکل خلاصه و کاربردی امداد حیات‌وحش

برای استفاده تیم‌های داوطلب، شامل شیوه‌های بی‌خطر نزدیک شدن، انتقال صحیح، مراقبت اولیه، و تحویل حیوانات به مراکز مجاز.

با توجه به حساسیت وضعیت کنونی و احتمال از بین رفتن بخش قابل‌توجهی از جمعیت گونه‌های بومی—از جمله مرال، شوکا، گربه جنگلی، سیاه‌گوش، پرندگان شکاری، جوجه‌پرندگان لانه‌ساز و خزندگان کم‌تحرک—اقدام سریع و هماهنگ این سازمان می‌تواند نقش اساسی در حفظ تنوع زیستی کشور ایفا کند.

بدین وسیله آمادگی خود و داوطلبان همراه را برای همکاری، پشتیبانی میدانی، لجستیکی و هماهنگی کامل با سازمان دامپزشکی کشور اعلام می‌داریم.

از بذل توجه و اقدام آن مقام سپاسگزاریم.

با احترام

دکتر داریوش نظافتی