دیداری با گذشته: نیم نگاهی گذرا بر اقدامات - دکتر وحید عطارد

دیداری با گذشته

نیم نگاهی گذرا بر اقدامات

دکتر وحید عطارد

با توجه به انتقاداتی که به دنبال نشر دست‌نوشته‌های اینجانب در سایت حکیم مهر می‌شود و حاکی از آن است که چرا زمانی که خود دست‌اندرکار بوده‌ام، این انتقادات را نداشته‌ام و چرا نتوانستیم به اهداف کنترل بیماری‌ای مانند تب برفکی دست یابیم؛ شاید این انتقادات دور از حقیقت هم نباشد و افراد هم حق دارند، نمی‌توان گفت که انتقاد بر ما روا نبوده و نیست. همگی ما در مجموعه‌ای مشغول به کار بوده‌ایم که اگر نقدی بر آن مجموعه وجود داشته، بر ما نیز رواست و اینجانب هم قصد دفاع از چیزی را ندارم؛ تنها صرفا بیان اقداماتی است که انجام گرفته است و درست است که قضاوت به دست صاحب‌نظران گذاشته شود و این قضاوت آنگاه معتبر خواهد بود که مجموعه اقدامات صورت گرفته منتشر و بازبینی شود.

چندی بود در نظر داشتم در پاسخ به این موضوع مطالبی را جهت روشن شدن اذهان جمع‌آوری و منتشر کنم اما از آنجا که می‌باید میل و رغبتی به انجام کاری باشد، سراغ مطالب نمی‌رفتم که سال‌های جوانی گذشته و تمسک برگذشته راه به جایی نمی‌برد و تنها می‌تواند چراغی بر آینده باشد و رهنمودی برای آیندگان که می‌گویند «آنچه جوان در آینه بیند، پیر در خشت خام آن بیند».

اما علی‌رغم همه مشکلاتی که در هر زمانی می‌تواند وجود داشته باشد، گروه ما سعی کرده است بر اساس اصول علمی اقداماتی را صورت دهد، اگر چه در این راه موانعی وجود داشته و باید اعتراف کرد که به اهداف مورد نظر نرسیده است؛ گرچه مقطعی ممکن است نتیجه‌ای حاصل شده باشد که قطعا مستمر و پایدار نبوده است. نمی‌خواهم بحث به درازا بکشد، فقط می‌خواهم اشاره کوچکی به مطلبی که در آخرین حضور اینجانب در یکی از کنفرانس‌های فائو و سازمان جهانی بهداشت دام و تب برفکی اتحادیه اروپا ارائه گردیده و در آرشیو این سازمان‌ها وجود دارد، با ارایه چند اسلاید اشاره‌ای داشته باشم و سپس به علل نرسیدن به اهداف پرداخته شود. بعد از این جلسه البته از دفتر بررسی و مراقبت بیماری‌های دامی به دفتر قرنطینه منتقل شدم و دیگر اثری از این‌گونه تحلیل‌ها و انالیزها مشاهده نگردیده است.

تب برفکی را همه می‌شناسند؛ نیازی به بیان جزئیات ویروس و تعداد سویه‌ها و جزییات دیگر آن نیست و آنچه باقی می‌ماند پیشگیری و کنترل و ریشه‌کنی بیماری است که مبتنی بر داده‌هایی است که قطعا از جمعیت و محیط جمع‌آوری می‌گردد، آنالیز می‌شوند و راهنمای کسانی باید باشد که عزمی برای نبودن بیماری دارند، چه اگر این عزم وجود نداشته باشد، قطعا نیازی هم به داده‌ها نیست و انالیز و تفسیر داده‌ها جایگاهی نخواهد داشت. تنها از طریق داده‌ها و تحریه و تحلیل آنهاست که ماهیت و چگونگی وجود و حرکت ویروس در جمعیت مشخص خواهد شد که می‌توان روش‌های مناسب و یا تغییر روش‌ها را بر اساس انها پایه‌ریزی نمود و به نتیجه رساند.

چند نموداری که ارایه می‌گردد قطعا بیان‌کننده همه اطلاعات مربوط به بیماری تب برفکی نیست و اگر بخواهیم همه اطلاعات را ارایه دهیم، در این خلاصه‌ها نخواهد گنجید و تنها بیان‌کننده روند بیماری از تاریخ آوریل 2006 تا آوریل 2010 می‌باشد:

این نمودار روند کلی بیماری را نشان می‌دهد. همانطور که ملاحظه می‌گردد، از اوت 2007 تا اوت 2009 بیماری در گاو روندی کاملا کاهشی تا حد صفر را نشان می‌دهد و این در حالی است که در همین مدت بیماری در گوسفند اگر چه در بسیاری از ماه‌ها روندی همانند بیماری در گاو داشته است اما بعضا مواردی را بیشتر از گاو نشان داده که نشان می‌دهد بیماری در گوسفند هر چند بصورت نهفته در جمعیت در جریان است و توجیه‌کننده آن تعداد جمعیت بسیار زیاد گوسفند و بز می‌باشد. با این حال تفاوت چندانی در روند بیماری در گاو و گوسفند با یکدیگر ندارند. در فوریه سال 2010 همانطور که ملاحظه می‌شود، اپیدمی بیماری رخ می‌دهد که تا ژوئن همان سال ادامه داشته است. در بین سال‌های 2006 تا 2009 تب برفکی اتحادیه اروپا برای کنترل بیماری در آسیای مرکزی در جریان بوده است و کشور ایران در هسته مرکزی این برنامه از جهت مونیتوریگ، سرویلانس و گزارش بیماری و گزارش زودهنگام بیماری و برنامه‌ریزی یکسان واکسیناسیون و پایش متعاقب واکسیناسیون و سایر اقدامات مرتبط به نمونه‌برداری‌های مستمر و ازمایشات مستمر و ارسال نمونه به آزمایشگاه رفرانس قرار داشته است که همانطور که قبلا نیز اشاره‌ای داشته‌ام، منجر به ایجاد برنامه  Shiraz declaration (اعلامیه شیراز برای تب برفکی) شد که اساس نقشه راه ریشه‌کنی تب برفکی فعلی سازمان جهانی بهداشت دام را تشکیل داده است و این اعلامیه در اسناد فائو موجود و قابل دستیابی می‌باشد. پروژه تب برفکی اتحادیه اروپا از سال 2010 ادامه نیافت و در کشور ما متوقف گردید.

در چهار نمودار بعدی آنالیز روند بیماری و آنالیز زمانی داده‌ها نشان داده شده است. علی‌رغم آنکه مشاهده شده است که در زمان‌هایی موارد تب برفکی به صفر نزدیک شده است اما آنالیز نشان می‌داد که وقوع بیماری همچنان دارای روند آندمی خود است و در آینده نیز وقوع خواهد یافت. دهانه موجود در آنالیز زمانی در انتهای نمودار نشانگر عدم همگونی و قطعا اقدامات در جمعیت دامی است که نزدیک به هم قرار ندارند و دهانه بزرگی را شامل می‌شود و همانطور که مشاهده شده است، بیماری تا کنون ادامه یافته و هر از چندی نیز منجر به اپیدمی گردیده است.

 اما چرا اقدامات نتیحه‌بخش نیستند؟ سازمان دامپزشکی سازمانی فنی است و یا حداقل باید باشد اما متاسفانه این‌چنین نیست و اصولا در راه فنی بودن پیش نمی‌رود. علت این امر وابستگی تشکیلاتیش به نهادهایی هستند که در کل با دامپزشکی آشنایی ندارند و یا نمی‌خواهند داشته باشند. این وابستگی در زمان‌های مختلف اشکال متفاوتی را از خود نشان داده است؛ بعضی اوقات مالی، بعضی دیگر اداری و بعضی اوقات که تجسم آن در این زمان نمود کامل پیدا کرده است، عقیدتی است. در این میان علم و فن دامپزشکی عملا کارایی خود را از دست داده و ظاهری بیش از آن دیده نمی‌شود و بدیهی است عملکردها و اقدامات پراکنده و بی‌برنامه است. در همین مورد برای پیشگیری و کنترل تب برفکی حداقل زمان مورد نیاز با برنامه‌ای منسجم و علمی، 15 سال مداوم است و حال آنکه مشاهده می‌کنیم هر دم نوای جدیدی زده می‌شود و نتیحه‌ای در بر نخواهد داشت و بسیار این 15 سال‌ها بیاد و برود و تب برفکی همچنین بلای جان دامداری مملکت باشد.

بجز این موارد، عدم درک درست از آموزش و عدم تطبیق آموزش با واقعیت جمعیت دامی و بیماری‌ها اعم از دامی و یا زئونوز باعث گردیده بی‌رویه و بی‌برنامه دانشکده‌ها و موسسات دامپزشکی قارچ‌وار رشد کنند که منجر به فقر علمی و بیکاری تعداد زیادی از دامپزشکان گردیده است و همه روزه نیز هر کسی چیزی بر آن می‌افزاید و هر زمان برای بکارگیری این تعداد زیاد دامپزشکان و رشته‌های من در آوردی وابسته آن سعی به تدوین قوانین و مقرراتی می‌شود که ضمانت اجرایی هم ندارند و تنها دردسر سازند.

 و شاید بتوان گفت مهمتر از همه، آنچه که موجب به‌هم‌ریختگی می‌گردد که نتیجه ان تداوم بیماری‌هاست، اهمیت ندادن به دام به عنوان تنها سرمایه ماندگار و پایدار جوامع بشری است. بارها نیز این موضوع را بیان کرده‌ام که انسان‌ها برای ادامه حیات نیازمند غذا هستند و بی آن، فقر غذایی همراه با بیماری‌ها جوامع را به فرسودگی و اضمحلال می‌کشاند. دامداری و کشاورزی باید در اولویت تمامی برنامه‌ها قرار گیرد تا در نتیجه ان اقدامات نتیجه‌بخش و علمی گردند و نتایج مطلوب حاصل شود. در این ارتباط باید مدیریت‌ها دوباره تعریف گردند. مدیر به عنوان هدایت‌کننده مجموعه مسئول هماهنگی اداری و مالی است، نه تصمیم‌گیر و دستوردهنده. مدیر باید با استفاده از گروه‌های کارشناسی که در قالب زیرمجموعه های اداری قرار می‌گیرند، تصمیمات آنها را هماهنگ و لازم‌الاجرا کند. اگر چنین نشود و اکنون چنین است، مدیریت، مدیریتی تک‌بعدی خواهد بود که نظر و تصمیم شخص مدیر همه چیز را تعریف می‌کند و عاقبتش ناکارآمدی و بی‌تدبیری و بی‌علمی و بی‌نتیجه‌گی است؛ آنچه که باعث می‌شود بیماری‌ها همچنان چپاولگر عرصه جمعیت دامی باشند.

یادآوری می‌کنم در طول نزدیک به ده سال، از سال 2000 تا سال 2010، تعداد بیش از 250 پاورپوینت برای آموزش و برای شرکت در کنفرانس‌های ملی و بین‌المللی، بیش از 100 کلاس آموزشی، نزدیک به 10000 ساعت آموزش که قسمتی  از آن مربوط به کلاس‌های آموزشی سازمان نقشه‌برداری کشوری برای GIS است، تدارک دیده شده و در بیش از 30 کنفرانس بین‌المللی همراه با تعدادی از همکاران شرکت داشته‌ایم و صدها اقدام علمی و آموزش دیگر که یکی از آنها اجبار کلیه استان‌ها به آنالیز ماهانه بیماری‌ها و گزارش آنها بوده است که همگی محفوظ می‌باشند و اساس رتبه‌بندی ادارات بررسی و مراقبت بیماری‌ها را تشکیل می‌دادند.