خودروها فقط وسیله‌اند، سلامت است که حرکت می‌کند - دكتر حسن بازيار

خودروها فقط وسیله‌اند، سلامت است که حرکت می‌کند

دكتر حسن بازيار

اداره كل دامپزشكي استان بوشهر

هفته حمل‌ونقل، از ۲۶ آذر تا اول دی، فرصتی است برای دیدن آنچه معمولاً پنهان است: نه فقط جاده و خودرو، بلکه نظامی که سلامت، ایمنی غذایی و اعتبار ملی را جابه‌جا می‌کند.

این یادداشت، به بهانه هفته حمل‌ونقل نوشته شده است؛ اما موضوع آن فراتر از جابه‌جایی کالا، درباره جابه‌جایی سلامت است.در دامپزشکی، حمل‌ونقل یک عملیات صرفاً لجستیکی نیست؛ جزئی جدایی‌ناپذیر از نظام ایمنی غذاست. جایی که سلامت، پاسخگویی و اعتماد، هم‌زمان و بر دوش یکدیگر جابه‌جا می‌شوند.

سال‌ها فعالیت‌ام در حوزه قرنطینه نشان داده است که دامپزشکی، از معدود نهادهای حاکمیتی کشور است که برای حمل محصولات تحت نظارت خود، یک سامانه یکپارچه، اختصاصی و مبتنی بر تأییدیه‌های بهداشتی واقعی طراحی و اجرا کرده است. در این سامانه، هر محموله پیش از حرکت، قابل شناسایی می‌شود، نه صرفاً قابل جابه‌جایی.

در سامانه یکپارچه قرنطینه، خودرو فقط یک وسیله حمل نیست. پس از تأیید بهداشتی، هر خودرو یک کُد اختصاصی دامپزشکی یکتا و ماندگار دریافت می‌کند. این کد، مانند شناسنامه‌ای حرفه‌ای، تمام سابقه بهداشتی و عملکردی خودرو را در حافظه سیستم ثبت می‌کند. این شناسه نه وابسته به یک محموله خاص است و نه محدود به زمان؛ با خودرو می‌ماند و تاریخچه می‌سازد.

از طریق این سازوکار، همه چیز شفاف است: مبدأ و مقصد، زمان بارگیری و تخلیه، نوع محصول، مسئول بهداشتی صادرکننده گواهی و حتی تغییر مقصد پس از بارگیری. این، مصداق عینی قابلیت رهگیری (Traceability) در مرحله حمل‌ونقل است؛ همان حلقه‌ای که در استانداردهای جهانی کُدکس و اسناد سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، سنگ‌بنای نظام‌های نوین ایمنی غذا و پایه پاسخگویی مؤثر در مواجهه با رخدادها و چالش‌های بهداشتی دانسته می‌شود.

در حوزه دام و فرآورده‌های دامی نیز، سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH) کنترل و رهگیری مؤثر جابه‌جایی را نخستین خط دفاع در برابر بیماری‌های واگیر، مخاطرات فرامرزی و تهدیدهای بهداشت عمومی می‌داند؛ خط دفاعی که بدون یک نظام حمل‌ونقل قابل رهگیری، اساساً شکل نمی‌گیرد. اما این معماری نظارتی، به سامانه قرنطینه محدود نمی‌شود.

سامانه ردیابی دام و فرآورده‌های خام دامی كه كاربران آنرا به نام تریس می‌شناسند، لایه‌ای عمیق‌تر و دروني‌تر از این نظارت هوشمند است. منطق طراحی آن، شباهتی انکارناپذیر با سامانه پیشرو TRACES اتحادیه اروپا دارد و می‌توان آن را الگویی بومی‌شده از همان رویکرد دانست.

در سامانه تریس، تمام واحدهای تحت نظارت دامپزشکی، از کارخانه‌های دارویی و خوراک دام تا کشتارگاه‌ها، قصابی‌ها و واحدهای خرد،با یک شناسه یکتای دوازده‌رقمی ثبت می‌شوند؛ شناسه‌ای که هویت رسمی هر واحد در زنجیره تولید و عرضه غذا را تعریف می‌کند.ترکیب این دو سامانه، ساختاری را شکل داده که در ادبیات ایمنی غذایی، چیزی جز رهگیری واقعی نام ندارد؛ همان شرط بنیادینی که در چارچوب HACCP و اسناد کُدکس، معیار اعتبار و اعتمادپذیری نظام‌های غذایی در سطح ملی و بین‌المللی است.

نتیجه این نظام چیست؟ یک مثال عینی:

امروز، دامپزشکی ایران به راحتي می‌تواند مسیر یک محصول مانند «میگو» را به‌صورت پیوسته و مستند بازخوانی کند؛ از مرکز تکثیر و نوع خوراک مصرفی، تا ورود به مزرعه پرورشی، ارتباط با تأمین‌کنندگان، فرآوری، نگهداری و نهایتاً خروج از مرز و صادرات.این، تحقق عملی مفهوم از مزرعه تا چنگال (From Farm to Fork) است؛ مفهومی که سال‌ها در اسناد جهانی تکرار شده، اما تحقق آن تنها با سیستم، قانون و نیروی انسانی متعهد ممکن می‌شود.

در بسیاری از حوزه‌های دیگر مواد غذایی، چنین سطحی از شفافیت یا اساساً وجود ندارد، یا آن‌قدر گسسته است که نمی‌توان نام رهگیری بر آن گذاشت. اما در دامپزشکی، این مسیر،با همه دشواری‌ها ،ساخته شده و در حال کار است.البته این سامانه‌ها بی‌نقص نیستند. چالش‌های نرم‌افزاری، اجرایی و بین‌بخشی دارند و نیازمند تکامل مستمرند. با این حال، هدف آن‌ها روشن است: ایجاد یک نظام پاسخگو، قابل دفاع و قابل اتکا.

و این‌جا باید مکث کرد؛ چنین ساختاری بدون تلاش شبانه‌روزی همکاران دامپزشکی، آنانی که سال‌ها در دفتر قرنطینه و امور بين‌الملل سازمان دامپزشكي و واحدهای استانی، بی‌ادعا اما متخصص، همچون معماران یک بنای ماندگار، زیرساخت‌ها را طراحی و اجرا کردند، هرگز شکل نمی‌گرفت. کسانی که در گرما و سرما، روز و شب، سلامت را بر راحتی ترجیح داده اند.اهمیت این مسیر، در بازدیدهای رسمی و کارشناسی هیئت‌هایی از کشورهایی مانند روسیه، قطر، عمان و ارمنستان، برای من عینی شد. شگفتی آنان از انسجام سامانه و پیوستگی داده‌ها آشکار بود و بی‌پرده گفتند: «چنين سیستمی یک ضرورت است، نه یک انتخاب».

هفته حمل‌ونقل، فقط یادآور حرکت کالا نیست؛ یادآور حرکت سلامت، اعتماد و اعتبار ملی است و در این میدان، دامپزشکی ایران، با همه چالش‌ها، بی‌تردید یکی از بازیگران پیشرو است. سلامت، اعتماد و اعتبار، نه کالا هستند و نه محصول مسیری‌اند که با دقت و تعهد طی می‌شوند.

دامپزشکی ایران، این مسیر را از مزرعه تا سفره، از مرز تا میز مصرف ساخته است.

این، هم افتخار ماست و هم مسئولیت ما.