حکیم مهر- محسن طاهرمیرزایی: در شرایطی که «مقاومت آنتی‌بیوتیکی» به یکی از جدی‌ترین تهدیدهای سلامت در جهان تبدیل شده و سازمان‌های بین‌المللی از آن به‌عنوان «بحران خاموش قرن» یاد می‌کنند، نقش حوزه دامپزشکی در مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. مصرف بی‌رویه داروهای آنتی‌میکروبی در دام، طیور و آبزیان، علاوه بر ایجاد باقی‌مانده‌های دارویی در فرآورده‌های خام دامی، می‌تواند زنجیره سلامت انسان را نیز با مخاطرات جدی مواجه کند؛ موضوعی که امروز دیگر صرفاً یک دغدغه صنفی یا تخصصی نیست، بلکه به مسئله‌ای فرابخشی در نظام سلامت کشور تبدیل شده است.
در همین راستا، دفتر دارو و درمان سازمان دامپزشکی کشور با تمرکز بر سیاست «مدیریت و کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک»، مجموعه‌ای از اقدامات ساختاری، فناورانه و علمی را در دستور کار قرار داده است؛ از راه‌اندازی نسخه‌نویسی الکترونیکی و ایجاد سازوکارهای نظارتی چندلایه گرفته تا توسعه محصولات نوین مانند پروبیوتیک‌ها، ترکیبات فیتوژنیک، اسیدهای آلی و حتی فناوری‌های نوینی چون باکتریوفاژها. سیاستی که هدف نهایی آن، کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در جمعیت دامی و در نهایت کمک به مهار روند رو‌به‌افزایش مقاومت‌های میکروبی در جامعه انسانی است.
در این چارچوب، پایگاه خبری حکیم مهر در گفت‌وگویی تفصیلی با «دکتر حمیدرضا حسینی» مدیرکل دفتر امور دارو و درمان سازمان دامپزشکی کشور، به بررسی ابعاد مختلف این رویکرد پرداخته است؛ از چرایی و چگونگی اجرای نسخه‌نویسی الکترونیکی گرفته تا برنامه‌های حمایتی از تولید داخل، بازنگری در فارماکوپه دارویی، حذف تدریجی آنتی‌بیوتیک‌های پرخطر و نقش دامپزشکان در نظارت و کنترل مصرف دارو. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.
حکیم مهر: آقای دکتر، یکی از محورهای اصلی فعالیت دفتر دارو و درمان سازمان دامپزشکی، بهینه‌سازی مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها و پیشگیری از بروز مقاومت‌های آنتی‌بیوتیکی است. لطفاً بفرمایید در این حوزه چه برنامه‌ها و فرآیندهایی در دستور کار قرار گرفته است؟
ما در خصوص بحث بهینه‌سازی مصرف آنتی‌بیوتیک با هدف پیشگیری از ایجاد مقاومت‌های آنتی‌بیوتیکی و همچنین موضوع باقی‌مانده‌های دارویی، سه فرآیند کاری را در دفتر دارو و درمان در دستور کار خود قرار داده‌ایم.
فرآیند نخست، سامانه‌ای کردن صدور نسخه و نسخه‌نویسی است. در فاز اول این طرح، سه گروه دارویی مهم شامل «آنتی‌بیوتیک‌ها»، «واکسن‌ها» و «هورمون‌ها» انتخاب شدند. ما نسخه‌نویسی الکترونیکی این سه گروه دارویی را از نیمه دوم سال گذشته آغاز کردیم.
در سال جاری، یعنی سال ۱۴۰۴ که در ماه‌های پایانی آن قرار داریم، تقریباً می‌توانیم بگوییم که باگ‌ها و مشکلات سامانه‌ای شناسایی شده و بیش از ۹۰ درصد این مشکلات امروز برطرف شده است. ان‌شاءالله از سال ۱۴۰۵ می‌توانیم نسخه‌نویسی الکترونیکی را به‌صورت کاملاً میدانی و عملیاتی در این سه محور در سطح استان‌های کشور اجرایی کنیم.
حکیم مهر: هدف اصلی از اجرای نسخه‌نویسی الکترونیکی در حوزه داروهای دامپزشکی چیست و چه تأثیری بر مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها خواهد داشت؟
یکی از اهداف مهم ما در این مسیر، مدیریت نحوه مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در جمعیت دام و طیور کشور است. اعتقاد ما بر این است که زمانی که نسخه به‌صورت الکترونیکی صادر شود، در یک چارچوب مشخص شامل صدور نسخه، نسخه پیچی در داروخانه و در نهایت مصرف دارو در دام هدف، امکان مدیریت هدفمند و دقیق مصرف آنتی‌بیوتیک فراهم می‌شود. در این سامانه مشخص خواهد بود که چه نوع آنتی‌بیوتیکی، در چه بازه زمانی و در کدام جمعیت دام یا طیور مورد استفاده قرار گرفته است. همچنین دوره پرهیز از مصرف دارو که باید در دام و طیور رعایت شود، در دل همین سامانه نسخه‌نویسی پیش‌بینی خواهد شد تا دام یا طیور تنها پس از پایان دوره پرهیز از مصرف وارد کشتارگاه شوند.
حکیم مهر: این سامانه چه کمکی به فرآیند نظارت دامپزشکی در زنجیره تولید تا مصرف می‌کند؟
در واقع در دل این سامانه نسخه‌نویسی، یک بعد نظارتی بسیار مهم مستتر شده است. این سامانه امکان نظارت کاملاً مدیریت‌شده را برای همه ذی‌نفعان فراهم می‌کند خاصه در مورد دام یا طیور ارسالی به کشتارگاه که آیا آنتی‌بیوتیک مصرف شده یا خیر، چه زمانی مصرف شده و چه نوع آنتی‌بیوتیکی بوده است. این موضوع کمک می‌کند که نظارت از حالت سنتی خارج شده و مبتنی بر داده و اطلاعات دقیق انجام شود.
حکیم مهر: اجرای این فرآیند چه تأثیری بر کنترل باقی‌مانده‌های دارویی در فرآورده‌های خام دامی خواهد داشت؟
کنترل نحوه مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در گله‌های دام و طیور، به‌صورت مستقیم به پیشگیری از باقی‌مانده‌های دارویی در فرآورده‌های خام دامی کمک می‌کند. این موضوع شامل گوشت دام، گوشت طیور، تخم‌مرغ و همچنین شیر استحصالی می‌شود. همه این موارد از منظر باقی‌مانده آنتی‌بیوتیکی می‌تواند نقش بسیار مؤثری در سلامت جوامع انسانی داشته باشد؛ چرا که مصرف‌کنندگان نهایی این محصولات مردم هستند و کاهش باقی‌مانده‌های دارویی، نقش مهمی در پیشگیری از بروز مقاومت‌های آنتی‌بیوتیکی ایفا می‌کند.
حکیم مهر: علاوه بر نسخه‌نویسی الکترونیکی، دفتر دارو و درمان چه برنامه‌های مکملی را برای کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها دنبال می‌کند؟
موضوع دومی که در حوزه تخصصی دفتر دارو و درمان به‌صورت ویژه در دستور کار قرار دارد حمایت از تولید محصولات فن‌آورانه با هدف کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها است. در این راستا، صدور پروانه برای فرآورده‌هایی مانند پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها و سین‌بیوتیک‌ها در برنامه کاری ما قرار دارد. این فرآورده‌ها در واقع ادتیوها یا ریزمغذی‌های تخمیری هستند که در جمعیت دام و طیور مورد استفاده قرار می‌گیرند.
حکیم مهر: این فرآورده‌ها چه نقشی در سلامت دام و کاهش نیاز به مصرف آنتی‌بیوتیک دارند؟
این ترکیبات چند اثر مهم دارند؛ از یک سو باعث کاهش ضریب تبدیل در طول دوره پرورش شده و از سوی دیگر سیستم ایمنی بدن دام و طیور را تقویت می‌کنند. همچنین با تقویت میکروبیوم روده‌ای، تعادل مناسبی در دستگاه گوارش به لحاظ هضم و جذب مواد مغذی جیره ایجاد می‌شود. در نتیجه، فلور مضر روده‌ای کنترل شده و دام به سمتی می‌رود که نیاز کمتری به مصرف آنتی‌بیوتیک پیدا می‌کند. این موضوع هم از نظر بهداشتی اهمیت داشته و هم از نظر اقتصادی برای دامدار و مرغدار مفیدتر خواهد بود.
حکیم مهر: این رویکرد چه تأثیری بر افزایش بهره‌وری و اقتصاد تولید خواهد داشت؟
استفاده از این فرآورده‌ها موجب کاهش هزینه تمام‌شده تولید برای دامدار و مرغدار می‌شود. افزایش ضریب جذب روده‌ای، کاهش ضریب تبدیل و در نهایت افزایش وزن‌گیری و بازدهی در جمعیت‌های پرواری و حتی جمعیت‌های مولد را به دنبال دارد. در نهایت، این فرآیند منجر به تولید فرآورده‌های سالم‌تر می‌شود و جوامع انسانی که مصرف‌کننده نهائی گوشت، شیر و تخم‌مرغ هستند، از نتایج مثبت این سیاست‌ها بهره‌مند خواهند شد.
حکیم مهر: آقای دکتر، در ادامه برنامه‌های دفتر دارو و درمان برای کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها، چه اقدامات نوینی در دستور کار قرار گرفته است؟
موضوع بعدی که در برنامه کاری دفتر دارو و درمان قرار داده ایم، صدور پروانه فرآورده‌هایی تحت عنوان «باکتریوفاژ» است. این موضوع به‌صورت جدی در برنامه کاری ما قرار دارد، چراکه باکتریوفاژها می‌توانند به‌عنوان یک فرآورده جایگزین مؤثر برای مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها مورد استفاده قرار گیرند.
تاکنون یک پروانه تحت عنوان «ثبت و تولید همزمان» برای این فرآورده صادر گردیده و هم‌اکنون در مرحله تولید قرار دارد. این فرآورده می‌تواند نقش بسیار مهمی در کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها یا حتی جایگزینی آن ایفا کند و در عین حال، در پیشگیری و کنترل مقاومت‌های باکتریایی نیز بسیار مؤثر باشد.
حکیم مهر: باکتریوفاژها از چه منظر می‌توانند به کنترل مقاومت‌های میکروبی کمک کنند؟
در این حوزه ما در واقع دو هدف را دنبال می‌کنیم؛ نخست کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک و دوم ـ که حتی از اهمیت بیشتری برخوردار است ـ کنترل و پیشگیری از مقاومت‌های باکتریایی.
باکتری‌ها اجرام زنده و هوشمندی هستند که به مرور زمان می‌توانند خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. در بسیاری از موارد مشاهده می‌شود که آنتی‌بیوتیکی که در سنوات گذشته اثربخش بوده، به‌مرور کارایی خود را از دست داده، حتی مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک و استفاده از دوزهای بالا نیز نه‌تنها مشکل را حل نمی‌کند، بلکه باعث ایجاد باقی‌مانده‌های دارویی در بافت گوشت شده و عملاً آن دوز مؤثر اولیه دیگر پاسخگو نیست.
باکتریوفاژها به‌عنوان سیستم‌های درمانی نوین، می‌توانند در چنین شرایطی بسیار کمک‌کننده باشند، به‌ویژه در جمعیت food animals که فرآورده‌های آن مستقیماً توسط جوامع انسانی مصرف می‌شود.
حکیم مهر: در حوزه تولید داخل، وضعیت کشور در زمینه فرآورده‌های جایگزین آنتی‌بیوتیک چگونه است؟
در حال حاضر، ما از توان تولید داخل کشور به‌خوبی بهره گرفته‌ایم. در کشور ۱۸ کارخانه تولید پروبیوتیک، پری‌بیوتیک و پست‌بیوتیک فعال هستند و تاکنون بیش از ۱۰۰ پروانه ساخت برای این فرآورده‌ها صادر شده است.
برنامه ما این است که در نقاط مختلف کشور، واحدهایی که دارای تیم تحقیق و توسعه و تیم علمی توانمند هستند، مورد حمایت قرار گیرند تا بتوانیم تعداد پروانه‌های صادره را که تاکنون به بیش از ۱۰۰ مورد رسیده است، افزایش دهیم.
حکیم مهر: آیا در کنار تولید داخل، امکان واردات این فرآورده‌ها نیز پیش‌بینی شده است؟
بله، در کنار تولید داخل، از محل گواهی ثبت واردات نیز اقداماتی انجام شده است. برای برخی از محصولات شامل پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها و سین‌بیوتیک‌ها، گواهی ثبت صادر شده که امکان واردات آن‌ها از منابع مختلف وجود دارد.
این فرآورده‌ها می‌توانند در خوراک دام مورد استفاده قرار گیرند و نقش مؤثری در کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک، افزایش ضریب ایمنی و کنترل بیماری‌ها ایفا کنند.
حکیم مهر: دفتر دارو و درمان در حوزه فرآورده‌های گیاهی چه برنامه‌هایی را دنبال می‌کند؟
در کنار این اقدامات، موضوع اسیدهای آلی و ترکیبات فیتوژنیک نیز به‌صورت ویژه در دستور کار دفتر دارو و درمان قرار گرفته است. ما کمیته گیاهی دفتر را فعال کرده‌ایم و به‌طور مشخص به داروهای گیاهی حوزه دام می‌پردازیم. خوشبختانه در این حوزه یک پروانه نیز صادر شده که می‌توان آن را نوعی فرآورده آنتی‌باکتریال گیاهی دانست.
از سوی دیگر، به دلیل ماهیت گیاهی این فرآورده‌ها، نگرانی‌های مربوط به باقی‌مانده‌های دارویی که ممکن است در جوامع انسانی مشکل‌ساز شود، به میزان قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند. این داروها هم می‌توانند برای دام و طیور ایمن‌تر باشند و هم برای مصرف‌کنندگان فرآورده‌های پروتئینی با منشا دامی مانند گوشت، شیر و تخم‌مرغ مناسب باشند.
حکیم مهر: آیا مکمل‌هایی مانند ویتامین‌ها و مواد معدنی نیز در این سیاست کلان دیده شده‌اند؟
بله، ویتامین‌ها و مواد معدنی نیز نقش مهمی در تقویت سیستم ایمنی دام و طیور دارند و استفاده صحیح از آن‌ها می‌تواند باعث کاهش نیاز به مصرف آنتی‌بیوتیک شود. این رویکرد نیز تحت عنوان استفاده از مکمل‌های ویتامینه، معدنی در برنامه‌های دفتر دارو و درمان دیده شده است و می‌تواند به روند کاهشی مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها کمک کند.
حکیم مهر: در حوزه سیاست‌گذاری دارویی، آیا بازنگری در فهرست آنتی‌بیوتیک‌های مجاز نیز در دستور کار قرار گرفته است؟
یکی از اقدامات جدیدی که در برنامه کاری دفتر دارو و درمان قرار داده‌ایم، رصد مستمر سیاست‌های دارویی سایر کشورها به‌ویژه کشورهای اروپایی است. ما داروهای آنتی‌بیوتیکی را که از فارماکوپه‌های معتبر خارج شده‌اند یا برای آن‌ها محدودیت و حتی ممنوعیت در نظر گرفته شده است، به‌صورت ویژه بررسی می‌کنیم؛ به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌های ترکیبی در دستور بررسی کمیته فنی دفتر دارو و درمان قرار دارند. داروهایی که در فارماکوپه کشورهای معتبر دیگر حذف شده‌اند، در داخل کشور نیز مورد بازنگری قرار می‌گیرند.
بر اساس ماده ۱۰ آیین‌نامه اجرایی بند «ز» ماده ۳، سازمان دامپزشکی این اختیار را دارد که داروهایی را که در سنوات گذشته برای آن‌ها پروانه صادر شده اما در حال حاضر ممکن است مخاطراتی برای دام یا جوامع انسانی داشته باشند، مورد بازنگری قرار داده و از فهرست فارماکوپه کشور خارج کند. این موضوع به‌ویژه در مورد آنتی‌بیوتیک‌هایی که باقی‌مانده آن‌ها در بافت گوشت می‌تواند برای سلامت انسان مشکل‌ساز باشد، با حساسیت ویژه‌ای دنبال می‌شود و همسو با فارماکوپه کشورهای معتبر اروپایی در حال انجام است.
حکیم مهر: در مجموع، هدف نهایی این مجموعه اقدامات چیست؟
مجموعه این اقدامات با هدف مدیریت مصرف داروهای آنتی‌بیوتیکی و مهم‌تر از آن، کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک در جمعیت دام کشور انجام می‌شود. نتیجه نهایی این سیاست‌ها، ایجاد شرایط مناسب‌تر برای سلامت جوامع انسانی است؛ چراکه کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک در دام، مستقیماً در کاهش مقاومت آنتی‌بیوتیکی در انسان نیز مؤثر خواهد بود.
با این رویکرد می‌توان کمک کرد که روند مقاومت آنتی‌بیوتیکی در جوامع انسانی نیز به‌تدریج کاهشی شود و آنتی‌بیوتیک‌هایی که در حوزه پزشکی انسانی مورد استفاده قرار می‌گیرند، اثربخشی خود را حفظ کنند.
حکیم مهر: آقای دکتر، در حال حاضر بیشترین میزان مصرف آنتی‌بیوتیک مربوط به کدام گروه است؟ دام، طیور یا آبزیان؟
واقعیت این است که نمی‌توان به‌صورت دقیق گفت کدام گروه بیشترین مصرف آنتی‌بیوتیک را دارد، چراکه نوع و الگوی مصرف بر اساس شکل و سیستم پرورش متفاوت است.
به‌عنوان مثال، در حوزه طیور، با توجه به فرمولاسیونی که در جیره غذایی در نظر گرفته می‌شود، دوره پرورش کاملاً محدود است. ما باید در یک دوره‌ی حداکثر هشت هفته‌ای، طیور را به وزن مناسب اقتصادی برسانیم. در این شرایط، از مکمل‌های دارویی استفاده می‌شود که ضریب تبدیل را کاهش داده و ضریب جذب روده‌ای را افزایش دهد.
در گذشته بخشی از این هدف از طریق آنتی‌بیوتیک‌هایی که به‌عنوان «محرک رشد» در فارماکوپه تعریف شده و مصرف آن‌ها در طول دوره پرورشی مجاز بوده، تأمین می‌شد، اما امروز سیاست ما تغییر کرده و در حال شیفت دادن مصرف به سمت فرآورده‌هایی مانند اسیدهای آلی و ادتیوهایی از جمله پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها هستیم که می‌توانند نقش بسزایی در کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها داشته باشند.
نکته‌ای که لازم است تأکید کنم این است که گاهی در جوامع انسانی این شبهه مطرح می‌شود که افزایش وزن سریع طیور ناشی از مصرف هورمون است، در حالی که چنین موضوعی اساساً صحت ندارد. افزایش وزن طیور ناشی از فرمولاسیون جیره، اصلاح ژنتیک و استفاده از مکمل‌هایی است که ضریب تبدیل را کاهش می‌دهند، نه مصرف هورمون.
ما اکنون تلاش می‌کنیم به‌جای استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های محرک رشد، از همین ادتیوها استفاده کنیم تا ضمن اصلاح ضریب وزنی و کاهش ضریب تبدیل، وابستگی به آنتی‌بیوتیک نیز کاهش پیدا کند.
با توجه به ماهیت سیستم پرورش طیور که باید در بازه زمانی کوتاه به وزن اقتصادی برسد، ممکن است الگوی مصرف دارو در این حوزه با جمعیت دامی متفاوت باشد؛ نه اینکه الزاماً مصرف بیشتری داشته باشد، بلکه شکل مصرف متفاوت است. بر همین اساس نیز سیاست‌گذاری‌هایی که عرض کردم در دستور کار قرار گرفته تا به نقطه‌ای برسیم که این جایگزین‌ها بتوانند به‌طور مؤثر جای مصرف آنتی‌بیوتیک را بگیرند.
حکیم مهر: در این مسیر، نقش دامپزشکان در نسخه‌نویسی و کنترل مصرف دارو تا چه اندازه تعیین‌کننده است و چه سازوکارهای نظارتی برای آن پیش‌بینی شده است؟
یکی از دستور کارهای اصلی ما دقیقاً همین بحث نسخه‌نویسی الکترونیکی است. اعتقاد داریم اگر بخواهیم به ساماندهی مصرف دارو در حوزه دامپزشکی، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌ها برسیم، باید سامانه‌ها را فعال کنیم.
سامانه نسخه‌نویسی الکترونیکی فعال شده و برای بعد نظارتی نیز ساختار مشخصی تعریف کرده‌ایم. در سطح ملی، ادمین ملی در دفتر دارو و درمان فعال است. در سطح استان‌ها ادمین استانی و در سطح شهرستان‌ها نیز ادمین شهرستانی تعریف شده‌اند. این ساختار نظارتی امکان رصد کامل فرآیند را فراهم می‌کند؛ از صدور نسخه در کلینیک‌ها گرفته تا نسخه‌پیچی در داروخانه‌ها و همچنین نسخه‌پیچی واکسن در مراکز مایه‌کوبی.
در هر منطقه، ادمین مربوطه می‌تواند در حوزه استحفاظی خود نظارت کند که یک کلینیسین، مسئول فنی داروخانه یا مسئول فنی مرکز مایه‌کوبی ـ اعم از مستقل یا وابسته ـ بر چه اساسی نسخه‌نویسی یا نسخه‌پیچی انجام می‌دهد، برای چه دارویی، با چه حجمی و با چه روندی. این شفافیت و نظارت، نقش بسیار مهمی در مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک خواهد داشت.
حکیم مهر: به عنوان حرف آخر...
از شما و مجموعه وزین حکیم مهر سپاسگزارم که به‌صورت تخصصی حوزه دامپزشکی و اخبار مرتبط با آن را به‌روز و حرفه‌ای پیگیری می‌کنید.
حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.
........... مگه پزشکیه که نسخه الکترونیک‌بخواد؟ ارز هم‌که آزاد شده پس دیگه یارانه ای رو داروهای دامپزشکی نیست که بخوان قطره چکانی توزیعش کنن و گرونترش کنن! 
| همینجورش قیمتهای داروها سرسام آوره حالا نسخه بدون پشتوانه بیمه فقط اضافه کردن هزینه های دامداره نه چیز دیگه ............. هیچ مرغداری ریسک نمیکنه با مواد آلی و ادتیو ها و وپروبیوتیک ها و باکتریوفاژ (که وجود خارجی ندارند) مرغ پرورش بدن 
