حکیم مهر- محسن طاهرمیرزایی: در سال‌هایی که وضعیت اقتصادی دامداران و مرغداران، نوسان‌های تأمین نهاده‌ها و شیوع بیماری‌های دامی فشار مضاعفی بر بخش تولید وارد کرده است، کلینیسین‌های دامپزشکی بیش از همه از بی‌ثباتی بازار، کاهش مراجعه‌ها و گسترش کم‌سابقه درمانگران غیرمجاز آسیب دیده‌اند. استان ایلام نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ استانی کوچک اما حساس، با ساختار ایلی و طایفه‌ای، بازار محدود درمان دام و طیور، و ورود گسترده اکیپ‌های درمانی و واکسیناسیون از استان‌های همجوار—ورودی‌هایی که به‌گفته کلینیسین‌ها نه‌تنها نظم درمان را برهم زده، بلکه در مواردی موجب افزایش ریسک اپیدمی بیماری‌ها در گله‌ها شده است.
به گزارش حکیم مهر، در چنین شرایطی، بسیاری از کلینیسین‌ها به‌سمت تغییر کاربری به «داروخانه دامپزشکی» رفته‌اند و برخی حتی عطای ادامه فعالیت کلینیکی را به لقایش بخشیده‌اند. درآمد پایین، مطالبات چند میلیاردی از مرغداران، نبود پشتوانه حقوقی برای وصول مطالبات، عدم تناسب تعرفه‌ها با هزینه‌های واقعی، دشواری دسترسی به تسهیلات بانکی، و خلأ یک انجمن صنفیِ منسجم، تنها بخشی از مجموعه چالش‌هایی است که دامپزشکان بخش خصوصی در ایلام با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
در دل همین فضای ناپایدار، «دکتر میلاد پورآشور» نماینده کلینیسین‌های دامپزشکی استان ایلام و نایب‌رئیس نظام دامپزشکی استان در گفت‌وگو با حکیم مهر، با نگاهی آسیب‌شناسانه از مشکلات ساختاری این حوزه می‌گوید؛ از درمانگران غیرمجاز و همکاری برخی داروخانه‌ها با آنان، تا پیامدهای اقتصادی ضعف نظارت‌ها و ضرورت اجرای نسخه‌نویسی الکترونیک. او معتقد است که «دامپزشکی یک زنجیره است و اگر فقط یک حلقه دچار اختلال شود، کل زنجیره فرو می‌ریزد»؛ از نهاده‌ها گرفته تا واکسن و دارو، و از کلینیسین تا دامدار و مرغدار.
پورآشور بخش مهمی از نابسامانی فعلی را ناشی از تداخل وظایف، نبود بومی‌سازی خدمات، رقابت‌های ناسالم، و ضعف اجرای قوانین می‌داند و در گفتوگوی پیش‌رو، سه اقدام فوری خود در سطح ملی را نیز اعلام می‌کند: حذف کامل درمانگران غیرمجاز، بومی‌سازی واکسیناسیون و خدمات درمانی، و ایجاد نظام نظارتی سخت‌گیرانه بر اکیپ‌ها و مجریان خدمات.
او در عین انتقاد از کاستی‌ها، از عملکرد مدیریتی استان نیز قدردانی می‌کند؛ به‌ویژه از دکتر خلفی که «ریاست نظام دامپزشکی را به‌صورت واقعی بین اعضای شورا توزیع کرد»، و از دکتر پیرانی که به‌گفته او «از نیروهای باتجربه و آشنا با فضای استان است.»
آنچه می‌خوانید مشروح گفتوگوی حکیم مهر با «دکتر میلاد پورآشور» درباره مشکلات، فرصت‌ها و دغدغه‌های کلینیسین‌های دامپزشکی در استان ایلام است؛ روایتی بی‌پرده از وضعیت حرفه‌ای گروهی که اگرچه ستون فقرات بهداشت دام و امنیت غذایی کشورند، اما این روزها بیش از همیشه زیر فشار بی‌توجهی‌ها قرار دارند.
حکیم مهر: لطفاً در ابتدا تصویری کلی از وضعیت کلینیسین‌های دامپزشکی در استان ایلام ارائه دهید. در حال حاضر چه تعداد کلینیک، مطب یا مرکز درمانی دامپزشکی فعال دارید و آیا این تعداد با نیاز استان تناسب دارد؟
در حال حاضر حدود ۱۷ کلینیک دامپزشکی در استان فعال هستند که حداقل چهار مورد از آن‌ها عملاً در مسیر تبدیل به داروخانه قرار گرفته‌اند.
یکی از مشکلات اصلی ما حضور درمانگران غیرمجاز است؛ افرادی که اغلب از سوی نظام مهندسی به‌عنوان تلقیح‌کار معرفی می‌شوند اما در عمل کار درمانی انجام می‌دهند. ما در این زمینه بارها نامه‌نگاری کرده‌ایم ولی هنوز به نتیجه‌ای نرسیده‌ایم. متأسفانه درآمد همین درمانگران غیرمجاز از کلینیسین‌هایی که به‌صورت رسمی در مطب فعالیت می‌کنند بیشتر است و همین موضوع باعث افت روحیه همکاران شده و آن‌ها را به سمت تغییر کاربری به «داروخانه» سوق می‌دهد.
حکیم مهر: علت اصلی اینکه این چهار کلینیک درخواست تبدیل به داروخانه دامپزشکی داده‌اند چیست؟
یکی از این چهار کلینیک، کلینیک خود من است؛ البته من در حال راه‌اندازی یک بیمارستان دامپزشکی هستم. اما وقتی واقع‌بینانه حساب و کتاب می‌کنیم، می‌بینیم ادامه فعالیت کلینیک در چنین شرایطی ارزش اقتصادی و حرفه‌ای ندارد؛ زیرا خدمات ما در برابر فعالیت درمانگران غیرمجاز نادیده گرفته می‌شود. حتی دیده‌ایم که برخی از این افراد با شایعه‌پراکنی علیه همکاران متخصص، فضای کاری را مخدوش می‌کنند. من خودم در مقایسه با سایر کلینیسین‌های استان، از نظر کاری و درآمدی وضعیت خوبی دارم؛ اما وقتی می‌بینم بسیاری از همکاران مجبور به تعطیلی کلینیک و روی آوردن به مشاغل دیگر شده‌اند، نمی‌توانم نسبت به این روند بی‌تفاوت باشم.
حکیم مهر: علت اصلی این شرایط چیست؟
علت اصلی، نبود درآمد کافی برای کلینیسین‌ها است. چند تلقیح‌کار در استان عملاً کار درمان را انجام می‌دهند و درآمد بسیار بالایی هم دارند؛ چون هر روز در روستاها می‌چرخند، درمان انجام می‌دهند و متأسفانه برخی داروخانه‌داران نیز همکاری لازم را با آن‌ها دارند. این چرخه نادرست، کلینیسین‌های رسمی را از میدان خارج کرده است.
حکیم مهر: راهکار برون‌رفت از این وضعیت چیست؟
یکی از راهکارهای مؤثر، اجرای کامل نسخه‌نویسی الکترونیک است. علاوه بر آن، به نظر من باید دارو دادن داروخانه‌ها به افراد غیرمجاز جرم‌انگاری شود تا یک اهرم فشار ایجاد گردد و دارو به دست اشخاص فاقد صلاحیت نرسد. باید مشخص باشد دارو از کجا می‌آید و به کجا می‌رود. مشابه سامانه GIS که در حوزه واکسن داریم، همین مدل پایش باید برای دارو هم اجرا شود.
حکیم مهر: تعرفه‌های خدمات دامپزشکی تا چه اندازه با هزینه‌های واقعی (دارو، تجهیزات، اجاره و...) هم‌خوانی دارند؟
در شهرستان‌های کوچک، وضعیت نسبتاً مناسب است چون هزینه اجاره و مخارج جاری پایین‌تر است. اما در شهرهای بزرگ، تعرفه‌ها اصلاً با هزینه‌ها هم‌خوانی ندارد و با تورم جلو نمی‌رود. بر خلاف جامعه پزشکی، تعداد مراجعین ما زیاد نیست. یک مرکز درمانی دامپزشکی نهایتاً روزانه ۱۰ تا ۱۵ مراجعه دارد. اگر بخواهیم با این تعداد مراجعه هزینه‌ها را پوشش دهیم، رقم نهایی در شأن یک دکتر دامپزشک نیست و ادامه فعالیت کلینیک را دشوار می‌کند.
حکیم مهر: وضعیت پرداخت از سوی دامداران یا صاحبان حیوانات خانگی چگونه است؟ آیا با تأخیر یا بی‌اعتمادی مواجه هستید؟
یکی از مشکلات جدی حوزه دامپزشکی همین موضوع پرداخت‌هاست. ما حساب‌های دفتری گسترده‌ای داریم؛ روالی که در سراسر کشور هم وجود دارد. اما مشکل اصلی این است که نظام حقوقی محکمی برای پیگیری مطالبات نداریم. همین حالا حدود پنج میلیارد تومان از مطالبات من نزد مرغداران مانده است. تا بخواهیم این پول‌ها را وصول کنیم، معمولاً تورم واکسن یا دارو باعث می‌شود ارزش واقعی آن پول از بین برود.
شرایط در بین دامداران سنتی کمی بهتر است، اما مرغداری‌ها به‌دلیل مشکلات متعدد اقتصادی—از جمله افزایش قیمت نهاده‌ها مثل ذرت و سویا—اغلب ناچار می‌شوند هزینه دارو و واکسن را از مطالبات دامپزشکان کم کنند تا بتوانند نهاده‌های مورد نیاز خود را تأمین کنند.
حکیم مهر: آیا کلینیسین‌ها در استان از تسهیلات مالی، بیمه‌ای یا حمایتی خاصی برخوردارند؟
سال‌های قبل چنین حمایت‌هایی وجود داشت، اما بعدها شرایط دریافت وام‌ها، خصوصاً تسهیلات تبصره ۱۸ بانک کشاورزی که از طریق اداره دامپزشکی معرفی می‌شد، به‌قدری سخت شد که عملاً کسی نتوانست آن‌ها را دریافت کند. به‌طور مثال، از ۱۲ نفری که معرفی شدند، تنها یک نفر موفق به دریافت وام شد، آن‌هم با سختگیری‌هایی مثل ارائه سند منزل و طی کردن هفت‌خوان رستم!
برای اینکه تصویر روشنی بدهم: ایشان در سال ۱۴۰۱ درخواست وام داده بود اما تازه در سال ۱۴۰۴ وام او پرداخت شد. سایر همکاران به‌دلیل شرایط سخت، ترجیح دادند اصلاً وارد این فرایند نشوند؛ چون برای سه میلیارد تومان وام، تحمل این همه فشار منطقی نبود.
حکیم مهر: چرا انجمن صنفی کلینیسین‌های دامپزشکی در استان ایلام تشکیل نشده است؟
دلیل اصلی کم بودن تعداد کلینیسین‌ها در استان است. تعداد اعضا به حد نصاب لازم برای تشکیل انجمن صنفی نمی‌رسد. به همین دلیل ناچار شدیم از طریق یک انتخابات بین همکاران، نماینده‌ای برای کلینیسین‌ها انتخاب کنیم که لطف همکاران شامل حال من شد و من به‌عنوان نماینده کلینیسین‌های استان انتخاب شدم.
حکیم مهر: فکر می‌کنید جای چنین انجمنی چقدر خالی است و اگر تشکیل شود تا چه اندازه می‌تواند از کلینیسین‌ها حمایت کند؟
جای این انجمن بسیار خالی است؛ چون رقابت‌های ناسالم در صنف وجود دارد—نه فقط در ایلام، بلکه در کل کشور. در استان ایلام، علاوه بر این مسئله، مشکل دیگری هم داریم: ورود دارو و واکسن به‌صورت غیرمجاز از استان‌های همجوار.
برای مثال، از سمت جنوب استان، دارو و واکسن از دزفول و خوزستان وارد می‌شود و از سمت شمال، از کرمانشاه. این افراد حتی در کار درمان دخالت می‌کنند و عملاً بازار درمان استان را به‌هم می‌ریزند. برخی حتی واکسیناتورها را به داخل استان می‌فرستند تا واکسیناسیون گله‌های تخم‌گذار را انجام دهند.
نتیجه‌ی این مداخلات نیز بسیار نگران‌کننده بوده است؛ ما رصد کردیم و دیدیم سالن‌هایی که واکسیناسیون آن‌ها توسط افراد خارج از استان انجام شده، بیشترین میزان معدوم‌سازی را در موارد آنفلوآنزا و نیوکاسل داشته‌اند. این موضوع نشان می‌دهد نبود یک انجمن صنفی منسجم، چقدر آسیب‌زا است.
حکیم مهر: ارتباط شما با اداره کل دامپزشکی و نظام دامپزشکی استان چگونه است؟
ارتباط ما با نظام دامپزشکی خوب است و با اداره کل هم رابطه بسیار خوبی داریم. اینجا فضای استان عمدتاً ایلی و طایفه‌ای است و در نهایت همه با یکدیگر نسبت فامیلی دارند. بنابراین روابط دوستانه و نزدیک است و اصلاً نمی‌شود با هم بد بود.
حکیم مهر: تا چه اندازه از نظرات کلینیسین‌ها در تصمیمات استانی—مثل صدور مجوزها، نظارت‌ها و طرح‌های واکسیناسیون—استفاده می‌شود؟
بیشتر برون‌سپاری‌ها از سوی اداره کل به بخش خصوصی واگذار شده چون خودشان نیروی انسانی کافی ندارند. در دوره قبلی، یک کمیته مشترک داشتیم که هر هفته مشکلات و مسائل حوزه درمان بررسی می‌شد. اما در دوره فعلی، با حضور دکتر پیرانی، هنوز این کمیته تشکیل نشده و امیدواریم هرچه زودتر راه‌اندازی شود.
حکیم مهر: یک بار دیگر به موضوع درمانگران غیرمجاز برگردیم. آیا اقدامی جدی برای مقابله با آن‌ها انجام شده است؟
بارها اقدام شده، اما اراده‌ای که باید برای جمع‌کردن این افراد وجود داشته باشد، دیده نمی‌شود. من بارها درخواست داده‌ام، سایر کلینیسین‌ها هم نامه‌نگاری کرده‌اند و همه مستندات موجود است. اما در نهایت اتفاق مؤثری رخ نداده است؛ مشکل اصلی هم این است که دامداران با این افراد همکاری می‌کنند، چون هزینه کمتری از آن‌ها دریافت می‌شود. همین همکاری باعث می‌شود برخورد با درمانگران غیرمجاز بسیار سخت شود.
حکیم مهر: دامپزشکان جوانی که تازه وارد بازار کار می‌شوند، تا چه اندازه آمادگی و مهارت لازم را دارند؟
واقعیت این است که فاصله زیادی بین آموزش دانشگاهی و کار عملی وجود دارد. من همیشه تلاش کرده‌ام دامپزشکان تازه‌کار را کنار خودم بیاورم تا کار یاد بگیرند. اما تفاوت زیادی بین کسی که واقعاً علاقه دارد و کسی که فقط دنبال مجوز است وجود دارد.
بعضی‌ها سه تا چهار سال کنار من کار کردند، با ما همه جا رفتند و تجربه کسب کردند؛ اما مواردی هم داشتیم که طرف روز بعد از فارغ‌التحصیلی، درخواست داروخانه داده است! وقتی با او صحبت می‌کنیم می‌بینیم اصلاً نمی‌داند دام چیست، بیماری چیست؛ بسیاری از پایه‌ها را بلد نیستند. این یعنی کیفیت آموزش پایین است و فاصله آموزش تا ورود به بازار کار بسیار زیاد شده است.
من خودم شروع کارم از بنیاد مستضعفان بود؛ دو سال آنجا کار کردم و تجربه اندوختم، بعد تازه وارد کار کلینیکی شدم. همین مسیر باعث شد بتوانم با آمادگی وارد بازار کار شوم.
حکیم مهر: آیا دوره‌های آموزشی تکمیلی یا بازآموزی می‌تواند برای کلینیسین‌های جدید مفید باشد؟
قطعاً می‌تواند مفید باشد، اما به نظر من تا زمانی که آموزش عملی نباشد، ترس در وجودشان باقی می‌ماند. صرفاً دیدن، خواندن یا شرکت در دوره‌ها کافی نیست. همه این مطالب را می‌توان در منابع و شبکه‌های آموزشی پیدا کرد. اما تا زمانی که خودشان وارد میدان نشوند، دام را لمس نکنند، رفتار دامدار و مرغدار را از نزدیک نبینند و با شرایط واقعی مواجه نشوند، با اولین سؤال دامدار دستپاچه می‌شوند. تجربه عملی است که این ترس را از بین می‌برد.
حکیم مهر: اگر اختیار تصمیم‌گیری در سطح ملی داشتید، سه اقدام فوری شما برای بهبود وضعیت کلینیسین‌ها چه بود؟
اولین اقدام، قطعاً «حذف کامل درمانگران غیرمجاز» است. این افراد بزرگ‌ترین آسیب را به حرفه دامپزشکی می‌زنند و هم درآمد و هم شأن کلینیسین‌ها را تحت‌تأثیر قرار داده‌اند.
اقدام دوم، «بومی‌سازی خدمات درمانی و واکسیناسیون» است. الان وضعیتی داریم که اکیپ‌های استان‌های مجاور وارد استان‌های دیگر می‌شوند؛ از شمال می‌آیند به تهران، از تهران می‌روند قزوین، از قزوین همدان، از همدان کرمانشاه و از آنجا به ایلام. همین جابه‌جایی‌ها باعث می‌شود بیماری‌ها از یک منطقه به منطقه دیگر منتقل شوند. واکسیناتورها باید اهل همان منطقه باشند تا بیماری‌ها لوکالیزه بماند و مدیریت بهتری بر شرایط اپیدمیولوژیک انجام شود.
اقدام سوم، «نظارت دقیق بر تیم‌های خدماتی فعلی» است. مثلاً من خودم به‌دلیل حجم کار شاید فرصت نکنم یک تزریق ساده یا سرم‌تراپی را انجام دهم، اما افرادی که این کارها را انجام می‌دهند باید مورد نظارت باشند و چارچوب مشخص داشته باشند؛ نه اینکه فعالیتشان بدون کنترل و ساختار باشد.
حکیم مهر: چه انتظاراتی از سازمان دامپزشکی کشور، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان نظام دامپزشکی دارید؟
ما همه حلقه‌های یک زنجیره هستیم. از وزارت جهاد کشاورزی تا سازمان دامپزشکی، نظام دامپزشکی، کلینیسین‌ها، تولیدکنندگان واکسن و دارو، مرغداران و دامداران—همه به هم وابسته هستیم.
الان در وزارت جهاد کشاورزی، به‌دلیل مشکلات تأمین نهاده‌ها، بسیاری از مرغداری‌ها یکی‌یکی خالی می‌شوند. وقتی تولید پایین می‌آید، طبیعتاً خدمات دامپزشکی هم کم می‌شود و درآمد کلینیسین‌ها افت می‌کند.
بنابراین مهم‌ترین انتظار من این است که این زنجیره به‌صورت یک سیستم یکپارچه دیده شود. از تأمین ذرت و سویا گرفته تا دارو، واکسن، و خدمات درمانی؛ اگر یک بخش دچار مشکل شود، کل زنجیره آسیب می‌بیند.
حکیم مهر: و صحبت پایانی شما؟
لازم می‌دانم از دکتر خلفی، رئیس نظام دامپزشکی ایلام، تشکر کنم. ایشان تنها فردی هستند که در کشور نظام دامپزشکی را به‌معنای واقعی در اختیار اعضای شورا گذاشتند؛ به‌طوری که هر روز یکی از اعضای شورا ریاست نظام را بر عهده دارد. با این کار، فشار از روی یک نفر برداشته شده و کارها بین همکاران توزیع شده است.
همچنین از دکتر پیرانی هم تشکر می‌کنم؛ ایشان تازه مسئولیت را برعهده گرفته‌اند اما از قدیمی‌های ما هستند و امیدواریم در دوره جدید موفق باشند.
حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.
