در مرکز تحقیقات بیماری‌های واگیردار، از توان دامپزشکان استفاده می‌کنیم/ سازمان دامپزشکی یکی از شرکای اصلی و کلیدی ما در حوزه بیماری‌های زئونوز است

حکیم مهر - محسن طاهرمیرزایی: اگرچه هنوز موردی از ابتلا به هانتاویروس در ایران گزارش نشده و شانس تبدیل شدن آن به یک پاندمی جهانی «بسیار پایین» ارزیابی می‌شود، اما مدیریت این تهدید محیطی، نیازمند یک شبکه‌ی امنیتی بهداشتی دقیق و چندلایه است که ردپای دامپزشکان در آن بسیار پررنگ‌تر از آنچه در ظاهر دیده می‌شود، به چشم می‌خورد.

در گفت‌وگوی اختصاصی حکیم مهر با «دکتر علیرضا رئیسی» معاون بهداشت وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، مشخص می‌شود که امنیت مرزها و انبارهای مواد غذایی در ایران، مرهون نظارت‌های پنهان و علمی تیم‌های دامپزشکی است؛ تیم‌هایی که با شناسایی ویروس در جوندگان و حیوانات، قبل از آنکه بیماری به انسان منتقل شود، زنگ خطر را به صدا درمی‌آورند.

معاون بهداشت وزیر بهداشت با تشریح پروتکل‌های پیچیده‌ی ردیابی در بنادر و همکاری‌های تنگاتنگ با «کارگروه کنترل بیماری‌های مرزی» (که سازمان دامپزشکی عضو اصلی آن است)، نشان می‌دهد که چگونه نظارت دامپزشکی بر منابع آلودگی، خط مقدمِ پیشگیری از بیماری‌های زئونوز است. در این مصاحبه، دکتر رئیسی ضمن رد شایعات درباره‌ی ورود ویروس، با تأکید بر اینکه «پیشگیری از همه‌گیری، ابتدا در بدن جانوران آغاز می‌شود»، جایگاه دامپزشکان را به‌عنوان بازوی تشخیصی و اجرایی وزارت بهداشت در حفظ سلامت عمومی برجسته می‌کند.

حکیم مهر: با توجه به اخبار پیرامون هانتاویروس، وضعیت ابتلا به این بیماری در ایران چگونه است و آیا احتمال شیوع همه‌گیر آن وجود دارد؟ همچنین وضعیت جهانی این ویروس را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

ابتدا باید تأکید کنم که ویروس هانتا (Hantavirus) یک بیماری جدید نیست و سال‌هاست که در جهان شناخته شده است. اما برای شفافیت بیشتر، باید تفاوت دو نوع اصلی این ویروس را تفکیک کنیم:  هانتاویروس قدیم بیشتر در مناطق اروپایی و آسیایی دیده می‌شود و معمولاً با علائمی مانند «تب خونریزی‌دهنده و سندرم کلیوی» بروز می‌کند. علائم آن شامل بدن‌درد و سرماخوردگی است که شبیه به بسیاری از بیماری‌های ویروسی دیگر است.

 آنچه اخیراً در اخبار مطرح شده، مربوط به نوع دوم یا هانتاویروس جدید است که عمدتاً در آمریکای جنوبی شیوع دارد. این نوع ویروس بیشتر «سندرم قلبی-ریوی» ایجاد می‌کند؛ به این معنی که ابتدا ریه‌ها را درگیر کرده و آب می‌آورد و سپس به قلب آسیب می‌رساند.

حکیم مهر: آیا برای این ویروس‌ها واکسن یا درمان خاصی وجود دارد؟

متأسفانه خیر. نه واکسنی وجود دارد و نه درمان مشخصی که ویروس را از بین ببرد. درمان این بیماری کاملاً «حمایتی» است. یعنی بیمار باید بستری شود و علائم حیاتی او، مانند فشار خون پایین، کنترل شود تا سیستم ایمنی بدن بتواند با ویروس مقابله کند.

حکیم مهر: راه اصلی انتقال هانتاویروس از حیوان به انسان چیست و آیا خطر انتقال از انسان به انسان وجود دارد؟

نکته کلیدی در مورد هانتاویروس، مکانیسم انتقال آن است. حدود ۹۹ درصد انتقال‌ها از طریق فضولات جوندگان، به ویژه موش‌ها، رخ می‌دهد. این یک انتقال زئونوز است. بیمار مبتلا به هانتاویروس، خودِ ویروس را حمل می‌کند اما لزوماً بیمار نیست (حامل سالم است). خطر اصلی زمانی ایجاد می‌شود که فضولات، ادرار یا بزاق موش آلوده، به صورت ذرات معلق (بخار) در فضای بسته تنفس شود یا از طریق مواد غذایی آلوده بلعیده شود.

در نوع «قدیمی» ویروس، انتقال از انسان به انسان تقریباً غیرممکن است. اما در نوع «جدید» (سندرم قلبی-ریوی)، با درصدی بسیار بسیار ناچیز، در صورت تماس نزدیک و طولانی‌مدت با بیمار مبتلا، احتمال انتقال از انسان به انسان وجود دارد.

حکیم مهر: با توجه به مواردی که اخیراً در یک کشتی کروز گزارش شده، آیا هانتاویروس قابلیت تبدیل شدن به یک پاندمی جهانی را دارد؟

دوره کمون این بیماری بین ۱ تا ۸ هفته است. در مورد آن کشتی کروز که از آرژانتین به سمت جزایر قناری در حرکت بود، چند نفر مبتلا شدند و یکی فوت کرد. سازمان جهانی بهداشت (WHO) دو فرضیه را بررسی کرد: اینکه انتقال از طریق موش‌های آلوده‌ای که در کشتی حضور داشتند، صورت گرفته است. دوم انتقال از افراد مبتلا که قبل از سوار شدن به کشتی، در مقصد آلوده شده بودند (با توجه به دوره کمون ۸ هفته‌ای، علائم آن‌ها پس از ۴ تا ۵ روز سوار شدن ظاهر شد).

اما نکته اپیدمیولوژیک مهم اینجاست که ویروس‌هایی با کشندگی بالا (مانند نوع جدید هانتا که کشندگی ۵۰ درصدی دارد)، فرصت کمی برای انتشار گسترده دارند، زیرا فرد مبتلا قبل از اینکه بتواند افراد زیادی را آلوده کند، فوت می‌کند. برعکس ویروسی مانند کرونا که کشندگی پایین‌تری داشت اما به راحتی در جمعیت‌ها پخش شد. بنابراین، سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که شانس تبدیل شدن هانتاویروس به یک پاندمی جهانی «بسیار بسیار پایین» است.

حکیم مهر: با وجود اینکه فرمودید جای نگرانی خاصی نیست، اما واقعیت این است که حضور موش‌ها در شهرها، روستاها، کانال‌ها و حتی انبارهای مواد غذایی در بنادر بسیار مشهود است. آیا انتقال ویروس از این طریق (به‌ویژه در انبارهای مواد غذایی وارداتی) قابل رصد و کنترل است؟ آیا واقعاً می‌توان گفت با وجود چنین شرایطی، جای نگرانی نیست؟

بگذارید یک نکته علمی را روشن کنم. جوندگان، به‌ویژه موش‌ها، ناقلان طبیعی بسیاری از ویروس‌ها هستند. نکته کلیدی اینجاست که این جانوران معمولاً خودشان بیمار نمی‌شوند؛ اگر می‌شدند، جمعیت آن‌ها به سرعت کاهش می‌یافت. بنابراین، آن‌ها به‌طور مداوم حامل ویروس هستند و پتانسیل ایجاد حوادث بهداشتی را دارند.

اما در پاسخ به سوال شما درباره کنترل این موضوع باید گفت که در سیستم بهداشتی کشور، وظایف به‌دقت تقسیم شده است. وزارت بهداشت و درمان نقش «نظارتی» و «مشاوره‌ای» دارد و دستورالعمل‌ها را ارائه می‌دهد، اما اجرا بر عهده دستگاه‌های اجرایی مربوطه است.

متأسفانه در حوزه‌هایی مانند کنترل موش‌ها یا حتی مدیریت سگ‌های ولگرد، ما با چالش‌هایی روبرو هستیم. برای مثال، هزینه‌های واکسیناسیون و درمان افراد گزیده‌شده توسط سگ‌های ولگرد، بار مالی سنگینی بر دوش سیستم سلامت می‌گذارد. طبق قانون، جمع‌آوری و مدیریت این حیوانات بر عهده شهرداری‌هاست، اما متأسفانه در اجرای این وظیفه در سطح کشور، موفقیت کامل حاصل نشده و هزینه‌های سلامت‌محور افزایش یافته است.

حکیم مهر: آیا می‌توانید مثال دیگری از تعامل بین عوامل محیطی و بیماری‌های واگیردار بزنید تا چگونگی پیشگیری ریشه‌ای را بیشتر تشریح کنید؟

بله، مثال «تب دنگی» بسیار گویاست. این بیماری توسط پشه آئدس منتقل می‌شود. پشه‌ها کجا تولید مثل می‌کنند؟ در آب‌های راکد. مثال واضح آن مناطق شمال شرقی کشور مانند چابهار است. در این مناطق، به دلیل مشکلات شبکه آبرسانی و عدم دسترسی پایدار به آب لوله‌کشی، مردم مجبور به ذخیره‌سازی آب در حوضچه‌ها یا مخازن در منازل می‌شوند. این آب‌های راکد، بهشتی برای پرورش لارو پشه‌ها هستند.

شاخص اصلی کنترل بیماری‌هایی مانند تب دنگی یا مالاریا، نه صرفاً درمان بیماران، بلکه «تأمین آب لوله‌کشی پایدار» است. وقتی آب لوله‌کازی در دسترس باشد، نیاز به ذخیره‌سازی آب در حوضچه‌ها از بین می‌رود و چرخه انتقال بیماری شکسته می‌شود. بنابراین، حل ریشه‌ای مشکل، از طریق زیرساخت‌های شهری و محیطی است، نه فقط اقدامات دارویی.

حکیم مهر: با توجه به واردات گسترده مواد غذایی، نظارت بر انبارهای مواد غذایی در بنادر و گمرکات چگونه انجام می‌شود تا از ورود عوامل آلوده یا ویروس‌ها جلوگیری شود؟

در حوزه بهداشت محیط و نظارت بر کالاهای وارداتی، نظارت‌های بسیار دقیقی اعمال می‌شود. این فرآیند به‌صورت مشترک توسط وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو و گمرک جمهوری اسلامی ایران انجام می‌گیرد.

هر محموله‌ای که وارد کشور می‌شود، از نظر‌های میکروبیولوژیکی، وجود سموم، مواد سنگین و سایر آلاینده‌ها مورد آزمایش قرار می‌گیرد. تا زمانی که «تاییدیه بهداشتی» صادر نشود، هیچ‌گونه اجازه‌ای برای ترخیص کالا از گمرک وجود ندارد. بنابراین، انبارهای مواد غذایی در بنادر تحت نظارت مستمر هستند و ریسک ورود عوامل بیماری‌زا از این مسیر، به حداقل ممکن کاهش یافته است.

حکیم مهر: با تمام این توضیحات و تأکید بر نظارت‌های دقیق، آیا همچنان توصیه می‌کنید که جای نگرانی وجود نداشته باشد؟

اصطلاح «بی‌خبری» در بهداشت، بهترین خبر است. اما باید توجه داشت که بهداشت یک علم پیچیده است. ممکن است تصور شود که کشورهای توسعه‌یافته‌ای که اخیراً مواردی را گزارش کرده‌اند، از نظر بهداشتی عقب‌افتاده هستند؛ خیر، اینطور نیست. حتی در پیشرفته‌ترین کشورها نیز کوچک‌ترین سهل‌انگاری در رعایت پروتکل‌های بهداشتی یا مدیریت محیطی، می‌تواند منجر به بروز بیماری شود.

با این حال، همان‌طور که پیش‌تر توضیح دادم، ماهیت اپیدمیولوژیک ویروس هانتاویروس (به‌ویژه نرخ کشندگی بالا که باعث کاهش فرصت انتقال می‌شود) و نظارت‌های شدید مرزی و محیطی در ایران، شانس تبدیل شدن آن به یک بحران همه‌گیر را بسیار پایین نگه داشته است. بنابراین، با رعایت اصول بهداشتی و نظارت دستگاه‌های ذی‌ربط، وضعیت قابل کنترل است.

حکیم مهر: جناب دکتر، شما بر وظیفه شهرداری‌ها در کنترل موش‌ها تأکید کردید. آیا وزارت بهداشت درخواست یا دستورالعمل مشخصی نیز به سایر سازمان‌ها در این خصوص ابلاغ کرده است؟

این درخواست‌ها محدود به زمان فعلی نیست؛ ما دستورالعمل‌های مشخصی برای مدیریت حشرات و جوندگان موذی داریم. اما نکته‌ای که می‌خواهم روشن کنم، ماهیت «پیشگیرانه» و گاهی «پنهان» کارهای بهداشتی است. وقتی بیماری ایجاد می‌شود و فرد به بیمارستان مراجعه می‌کند، آن بخش از کار است که دیده می‌شود. اما پیش از آن، چه اقداماتی در حال انجام است؟

برای مثال، در دوره مسئولیت قبل من، یکی از لنج‌های تجاری در هرمزگان پهلو گرفت و چند نفر از خدمه آن دچار تب و علائم مشابه شدند. تیم‌های ما بلافاصله بررسی را آغاز کردند. موش‌های موجود در لنج را گرفته و آزمایش کردند؛ ویروس هانتا در بدن آن‌ها شناسایی شد. اما سوال این بود: آیا این موش‌ها در لنج بودند یا در ساحل پیاده شده‌اند؟

تیم‌هایی از دانشگاه علوم پزشکی شیراز و مرکز ملی تحقیقات ویروس‌شناسی (پاستور) به منطقه اعزام شدند. حتی آقای دکتر گویا (رئیس مرکز ملی تحقیقات ویروس‌شناسی) شخصاً تیم‌هایی را برای جستجو در بیابان‌های اطراف فرستادند. این فرآیند دو ماه به طول انجامید تا با گرفتن نمونه‌های مشابه از نقاط مختلف، اطمینان حاصل شود که موش‌ها پیاده نشده‌اند و منبع آلودگی صرفاً لنج بوده است.

حکیم مهر: چرا این موضوع رسانه‌ای نشد؟ آیا پنهان‌کاری وجود داشته است؟

خیر، پنهان‌کاری نیست؛ بلکه «مدیریت هوشمندانه اطلاعات» است. اگر ما در همان لحظه اعلام می‌کردیم «موش آلوده در ساحل دیده شده»، باعث وحشت عمومی می‌شد و ممکن بود مردم به‌صورت غیرمستند به مناطق مشکوک هجوم بیاورند که خود خطرناک‌تر بود.

ما بسیاری از این رصد‌ها را به‌صورت مداوم و پنهان در جنوب، شمال و سایر نقاط کشور انجام می‌دهیم. هدف ما پیشگیری و کنترل ریشه‌ای است، نه ایجاد نگرانی بی‌مورد.

حکیم مهر: با توجه به زئونوز بودن این بیماری‌ها (انتقال از حیوان به انسان)، نقش سازمان دامپزشکی کشور در مقابله با آن‌ها چگونه است؟

سازمان دامپزشکی یکی از شرکای اصلی و کلیدی ما در این حوزه است. در مرکز تحقیقات بیماری‌های واگیردار کشور (CDC)، ما حتی دامپزشک داریم تا ارتباط تنگاتنگی با دامپزشکی برقرار باشد.

بیماری‌های مشترک زیادی بین انسان و دام وجود دارد که همگی تحت نظارت مشترک ما هستند، مانند بیماری‌های تب خونریزی‌دهنده، تب مالت (بروسلوز) و بیماری‌های مشترک دیگر.

حکیم مهر: آیا ساختار هماهنگی خاصی بین وزارت بهداشت و دامپزشکی برای مدیریت بحران‌های مرزی و ورودی وجود دارد؟

بله، ما «کارگروه کنترل بیماری‌های مرزی» داریم که یکی از جدی‌ترین و مهم‌ترین نهادهای تصمیم‌گیر در این زمینه است. اعضای این کارگروه عبارتند از وزارت کشور (مرزبانی)، وزارت امور خارجه، سازمان دامپزشکی کشور، وزارت جهاد کشاورزی و قوه قضاییه (برای مباحث حقوقی و انتظامی).

این کارگروه به‌طور منظم جلسات دارد و تصمیمات استراتژیک را اتخاذ می‌کند. همچنین، بر اساس قوانین بین‌المللی سلامت، اگر کشوری همسایه با بیماری مواجه شود، موظف است به‌صورت قانونی کشور ما را مطلع کند تا ما آماده‌باش داشته باشیم. با توجه به اینکه ویروس‌ها مرز نمی‌شناسند (برخلاف انسان که می‌توان جلوی حرکت او را گرفت)، همکاری بین‌بخشی و بین‌المللی نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.

حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.