جذب نیرو در بازار اشباع‌شده و چالش معیشت دامپزشکان زنجان/ دامپزشکان زنجان: سفره‌مان را کوچک‌تر نکنید!

حکیم مهر - محسن طاهرمیرزایی: فراخوان اخیر اداره کل دامپزشکی و نظام دامپزشکی استان زنجان برای جذب نیروی متخصص (اینجا)، برخی نگرانی‌ها و اعتراضات را در میان جامعه دامپزشکان این استان برانگیخته است. در حالی که مسئولان با استناد به «نیاز روزافزون» به نیروی انسانی در مراکز درمانی، مایه‌کوبی و داروخانه‌ها به دنبال تقویت زنجیره سلامت دام هستند، همکاران حاضر در عرصه کار، وضعیت اشتغال در استان را «کاملاً اشباع» و معیشت فعالان فعلی را در معرض خطر جدی می‌دانند.

گفت‌وگوهای حکیم مهر با چهار تن از متخصصان و فعالان عرصه دامپزشکی در استان‌ زنجان، حاکی از آن است که ورود نیروی جدید نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه با ایجاد رقابت ناسالم، سفره معیشت دامپزشکان فعلی را تنگ‌تر کرده و پتانسیل بروز تخلفات دارویی و کاهش استانداردهای بهداشتی را افزایش می‌دهد.

منتقدان تأکید دارند که کمبود اصلی در حوزه «مطب و کلینیک‌های تخصصی» است، نه مراکز پخش دارو یا مایه‌کوبی‌ها که به شدت اشباع شده‌اند و درخواست‌های عجولانه بدون انجام مطالعات میدانی، می‌تواند به آینده حرفه‌ای و اقتصادی دامپزشکان باتجربه آسیب جبران‌ناپذیری وارد کند.

واقعیت میدانی؛ از اشباع مطلق تا بحران معیشت

یکی از محورهای اصلی انتقادات مطرح شده از سوی جامعه دامپزشکی استان زنجان، تناقض آشکار میان «جدول نیازمندی‌های اعلام شده» در فراخوان رسمی و «واقعیت‌های صحنه کار» است. همکاران حاضر در این عرصه با استناد به آمارهای غیررسمی اما دقیقِ بازار، تأکید دارند که بسیاری از نقاطی که در این جدول به عنوان «خالی» یا «نیازمند نیرو» معرفی شده‌اند، در عمل فاقد نیاز واقعی هستند و یا توسط همکاران همجوار به صورت نیمه‌وقت پوشش داده می‌شوند.

توهم «نقاط خالی» و واقعیت «اشباع منطقه‌ای»

«دکتر افشین عراقی» عضو شورای نظام دامپزشکی استان کرمانشاه، در گفت‌وگو با حکیم مهر، با اشاره به ساختار جغرافیایی و توزیع نیروی انسانی در استان زنجان، معتقد است که اعلام خالی بودن بسیاری از مراکز، بازتاب‌دهنده نیاز واقعی نیست، بلکه نتیجه‌ی نگاه سطحی به آمار است.

وی توضیح می‌دهد که در شهرستان‌هایی مانند خدابنده و ابهر، مراکز درمانی و مایه‌کوبی در مجاورت یکدیگر قرار دارند و عملاً ظرفیت‌های موجود برای پوشش خدمات کافی است: «فکر می‌کنم عمده این جاهایی که خالی اعلام شده، در واقع خالی نیستند؛ بلکه جایگاه کناری آن‌ها پر است. کمتر جایی در استان وجود دارد که واقعاً خالی باشد. نظرسنجی از افرادی که در مجاورت این نقاط فعالیت می‌کنند، نشان می‌دهد که آن‌ها نیز با مشکلات خود مواجه هستند و اضافه کردن نیروی جدید، نه تنها مشکل را حل نمی‌کند، بلکه رقابت ناسالم را تشدید می‌کند.»

این دیدگاه توسط «دکتر مسعود حاجی‌خانی» داروخانه‌دار دامپزشکی در شهر ابهر، تقویت می‌شود. وی در گفت‌وگو با حکیم مهر، با ارائه مثال‌های عینی از وضعیت بازار در شهرهایی با جمعیت کم (مانند ابهر با چند هزار نفر جمعیت)، وجود چهار داروخانه و سه مرکز مایه‌کوبی را نشان می‌دهد و تأکید می‌کند که «اشباع» در بخش‌های پخش دارو و مایه‌کوبی به حدی است که ورود نیروی جدید، تنها منجر به کاهش سهم بازار سایرین خواهد شد.

تمرکز نادرست بر بخش‌های اشباع‌شده در مقابل کمبودهای واقعی

نکته حائز اهمیت دیگر در تحلیل وضعیت اشتغال، تمرکز فراخوان بر بخش‌هایی است که هم‌اکنون با مشکل مازاد عرضه مواجه هستند، در حالی که کمبود واقعی در بخش‌های دیگر احساس می‌شود. دکتر حاجی‌خانی با صراحت بیان می‌کند: «مشکل اصلی در استان زنجان، کمبود مطب و کلینیک‌های تخصصی است، نه مراکز مایه‌کوبی یا داروخانه‌ها. اگر قرار است نیرو جذب شود، باید تمرکز بر ارتقای خدمات درمانی و کلینیکی باشد، نه گسترش مراکزی که هم‌اکنون به شدت اشباع شده‌اند.»

این موضوع نشان می‌دهد که ممکن است در فرآیند تدوین جدول نیازمندی‌ها، داده‌های میدانی و نظرات کارشناسان ارشد و فعالان عرصه کار نادیده گرفته شده باشد.

«دکتر مجتبی بیگدلی» کلینیسین و داروساز در زرین‌رود، این موضوع را ریشه در «عدم انجام تحقیقات میدانی» می‌داند: «طرحی ارائه شده که قبل از هرگونه تحقیق، مصاحبه با کلینیسین‌ها یا مؤسسان داروخانه‌ها اجرا می‌شود. این رویکرد نه از نظر علمی و نه از نظر بازاری، توجیه‌پذیر نیست.»

تهدید معیشت دامپزشکان فعلی و ظهور «اقتصاد مقاومتی» غیررسمی

پیامد مستقیم ورود نیروی جدید به بازاری که از قبل اشباع است، کاهش درآمد و تهدید معیشت دامپزشکان فعلی است. دکتر عراقی هشدار می‌دهد که کوچک شدن «سفره زندگی» دامپزشکان، آن‌ها را به سمت راه‌های موازی و غیراستاندارد سوق خواهد داد: «وقتی سفره درآمدی بخش خصوصی کوچک‌تر شود، دامپزشکان مجبور می‌شوند برای جبران کمبودها، از راه‌های موازی درآمد کسب کنند. این مسئله نه تنها به نظام دامپزشکی و اداره کل آسیب می‌زند، بلکه می‌تواند منجر به تخلفات حرفه‌ای و کاهش کیفیت خدمات شود.»

«دکتر امیر درخشان» فعال در بخش دام سبک و سنگین در گفت‌وگو با حکیم مهر، با توصیف وضعیت در شهرستان‌های کوچک مانند خدابنده و قیدار، عمق بحران معیشتی را تشریح می‌کند.

وی اشاره می‌کند که دامپزشکان موجود در این مناطق، اغلب درگیر فروش داروهای تاریخ‌گذشته یا کمک به داروخانه‌ها برای فروش محصولاتشان هستند تا چرخه معیشتی آن‌ها حفظ شود: «ما دامپزشکانی داریم که داروخانه آن‌ها به سختی می‌تواند نیازهای روزمره‌شان را تأمین کند. وقتی نیروی جدید با قیمت‌های پایین‌تر وارد بازار شود، برای بقا مجبور به فروش ارزان‌تر خواهد شد. این رقابت ناسالم، هم دامپزشکان فعلی را نابود می‌کند و هم با کاهش قیمت دارو، پتانسیل ورود داروهای غیراستاندارد یا تقلبی به زنجیره تولید را افزایش می‌دهد.»

تفاوت ساختار دامپروری استان با نیازهای اعلام شده

دکتر بیگدلی همچنین به ساختار خاص دامپروری در استان زنجان اشاره می‌کند که عمدتاً بر پایه «دام بزرگ» استوار است و کمتر با دام کوچک یا حیوانات خانگی سروکار دارد. وی معتقد است که کلینیسین‌های فعلی به دلیل سال‌ها تجربه در این بستر خاص، به سطحی از تخصص و تسلط رسیده‌اند که برای مدیریت این منطقه کافی است. ورود نیروی جدید، به ویژه اگر از استان‌های همسایه باشد، ممکن است با کمبود تجربه در بستر خاص دامپروری استان مواجه شود و از نظر علمی و بازاری توجیه‌پذیر نباشد.

تخلفات پنهان و انحصارخواهی؛ چرا نظارت لازم است، نه جذب نیرو؟

در حالی که بحث اصلی بر سر «کمبود نیرو» است، داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که چالش اصلی جامعه دامپزشکی استان زنجان، «عدم نظارت کافی» و «تخلفات ریشه‌ای» در بخش‌های فعال است. همکاران معتقدند به جای جذب نیروی جدید که تنها رقابت ناسالم را افزایش می‌دهد، باید تمرکز بر برخورد با تخلفات و شفاف‌سازی فرآیندها باشد.

عبور از تخصص و ورود به عرصه‌های غیرمرتبط

«دکتر مسعود حاجی‌خانی» داروخانه‌دار ابهر در گفت‌وگو با حکیم مهر، یکی از جدی‌ترین نگرانی‌ها را مربوط به «تجاوز به حیطه تخصصی همکاران» و «رقابت ناعادلانه» می‌داند.

وی توضیح می‌دهد که بسیاری از مراکز مایه‌کوبی و داروخانه‌ها، بدون داشتن مجوزهای لازم، وارد حوزه ویزیت دامداران و مرغداری‌ها می‌شوند: «بسیاری از مسئولین فنی مرغداری‌ها، به جای تمرکز بر نظارت علمی، وارد بازی‌های تجاری می‌شوند. آن‌ها دامداران را مجبور می‌کنند که خریدهایشان را از یک شرکت خاص یا یک داروخانه مشخص انجام دهند. این رفتار، حالت کاسبی پیدا کرده و از بستر علمی خارج شده است. وقتی یک داروخانه یا مایه‌کوبی، همزمان به عنوان ویزیت‌کننده هم عمل می‌کند، منافع شخصی با سلامت دام و تولید تضاد پیدا می‌کند.»

این مسئله نشان می‌دهد که مشکل اصلی، کمبود متخصص نیست، بلکه «عدم رعایت چارچوب‌های حرفه‌ای» توسط برخی فعالان موجود است. ورود نیروی جدید به این بازار آلوده به انحصار، می‌تواند این تخلفات را گسترش‌تر کند.

کمبود متخصصان کلینیکی و نیاز به ارتقای کیفی خدمات

«دکتر مجتبی بیگدلی» تأکید می‌کند که اگر قرار است نیرویی جذب شود، باید با معیارهای سخت‌گیرانه علمی باشد.

وی هشدار می‌دهد که ورود نیروی با سطح علمی پایین، می‌تواند به اعتبار حرفه دامپزشکی آسیب برساند: «استان زنجان به دلیل تمرکز بر دام بزرگ، نیاز به کلینیسین‌های باتجربه دارد. اگر نیروی جدید از استان‌های دیگر بیاید و سطح علمی کافی برای مدیریت این بستر خاص را نداشته باشد، نه تنها کمکی نمی‌کند، بلکه باعث کاهش کیفیت خدمات می‌شود. درخواست ما این است که قبل از هر اقدامی، یک همایش یا نشست تخصصی برگزار شود تا نظرات کلینیسین‌های باسابقه شنیده شود.»

درخواست‌های صریح جامعه دامپزشکی: نظارت شدید، نه جذب بی‌رویه

بر اساس مصاحبه‌ها، جامعه دامپزشکی استان زنجان سه درخواست اصلی از مسئولان دارد:

 ۱- توقف یا بازنگری در فراخوان فعلی: با توجه به اشباع بازار و نبود تحقیقات میدانی.

 ۲- افزایش شدید نظارت بر تخلفات: به ویژه در زمینه ویزیت‌های غیرمجاز توسط مراکز مایه‌کوبی و داروخانه‌ها، و فشارهای تجاری توسط مسئولین فنی بر دامداران.

 ۳- تمرکز بر جذب متخصصان کلینیکی: در صورت لزوم جذب نیرو، باید صرفاً برای پر کردن خلأهای واقعی در بخش‌های درمانی و کلینیکی باشد، نه پخش دارو.

«دکتر افشین عراقی» در جمع‌بندی صحبت‌های خود می‌گوید: «سیستم فعلی در بسیاری از نقاط به خوبی کار می‌کند. به جای ایجاد اختلال در این تعادل شکننده، باید از تجربه و دانش همکاران فعلی حمایت کرد و با تخلفات برخورد نمود.»

 پیامدهای اجتماعی و اقتصادی جذب بی‌رویه

«دکتر امیر درخشان» نیز بر این نکته تأکید می‌کند که جذب نیروی جدید در بازاری که دامپزشکان فعلی به سختی معیشت خود را تأمین می‌کنند، می‌تواند منجر به «فرار سرمایه و تخصص» شود. دامپزشکان باتجربه ممکن است به دلیل عدم توانایی در رقابت با قیمت‌های پایین‌تر یا فشارهای اقتصادی، از فعالیت دست بکشند یا به بخش‌های غیرمرتبط روی آورند. این امر نه تنها به صنعت دامپروری آسیب می‌زند، بلکه اعتماد عمومی به خدمات دامپزشکی را نیز خدشه‌دار می‌کند.

راهکارها و نتیجه‌گیری؛ گذار از رقابت مخرب به همکاری سازنده

گزارش حاضر نشان می‌دهد که چالش اصلی پیش روی نظام دامپزشکی استان زنجان، «کمبود نیروی انسانی» نیست، بلکه «مدیریت نادرست منابع انسانی موجود»، «ضعف در نظارت بر تخلفات حرفه‌ای» و «عدم تطابق سیاست‌های جذب با واقعیت‌های بازار کار» است. فراخوان اخیر، با وجود نیت خیرخواهانه در ظاهر، می‌تواند به عاملی برای تشدید بحران معیشتی دامپزشکان و کاهش استانداردهای بهداشتی تبدیل شود. در این بخش، راهکارهای پیشنهادی و نتیجه‌گیری نهایی ارائه می‌شود.

بازنگری فوری در فرآیند نیازسنجی

اولین و مهم‌ترین گام، توقف اجرای طرح فعلی و بازنگری در جدول نیازمندی‌هاست. همان‌طور که اشاره شد، بسیاری از نقاط اعلام‌شده به عنوان «خالی»، در عمل توسط همکاران همجوار پوشش داده می‌شوند. مسئولان باید با تشکیل کارگروهی متشکل از نمایندگان نظام دامپزشکی، اداره کل دامپزشکی و نمایندگان بخش خصوصی، نیازهای واقعی را بر اساس آمارهای میدانی و نه گزارش‌های کاغذی، بازبینی کنند. این کارگروه باید تضمین کند که هرگونه تصمیم‌گیری برای جذب نیرو، مبتنی بر داده‌های دقیق از وضعیت موجود و نظرات کارشناسان حاضر در عرصه باشد تا از تکرار اشتباهات گذشته جلوگیری شود.

تقویت نظارت و برخورد با تخلفات ساختاری

به جای جذب نیروی جدید، تمرکز اصلی باید بر «نظارت دقیق‌تر» باشد. همکاران تأکید دارند که مشکل اصلی، فعالیت‌های موازی و غیرمجاز برخی مراکز (مانند ویزیت غیرمجاز توسط مایه‌کوبی‌ها) و فشارهای تجاری مسئولین فنی بر دامداران است. تشکیل کمیته‌ای ویژه برای رسیدگی به شکایات دامداران و دامپزشکان در خصوص تخلفات حرفه‌ای می‌تواند به شفاف‌سازی فضای کسب‌وکار کمک کند. همچنین شفاف‌سازی فرآیند انتخاب داروخانه و شرکت‌های پخش توسط مرغداری‌ها و دامداری‌ها برای جلوگیری از انحصارطلبی و رانت‌خواری، نیازمند اقدامات جدی از سوی مراجع نظارتی است. این اقدامات نه تنها عدالت را به جامعه دامپزشکی بازمی‌گرداند، بلکه اعتماد عمومی به خدمات دامپزشکی را نیز ارتقا می‌دهد.

تمرکز بر جذب متخصصان کلینیکی و ارتقای کیفی خدمات

اگر پس از بازنگری، کمبود واقعی در بخش‌های تخصصی (مانند جراحی دام بزرگ، کلینیک‌های پیشرفته و...) احساس شد، جذب نیرو باید با معیارهای سخت‌گیرانه علمی انجام شود. اولویت‌دهی به جذب متخصصانی که تجربه کار با «دام بزرگ» و در بستر خاص دامپروری استان زنجان را دارند، ضروری است. همچنین ایجاد زیرساخت‌های لازم برای جذب و نگهداری نیروهای بومی و متخصص، به جای ورود نیروی غیرمتخصص که ممکن است با بازار و فرهنگ کاری منطقه آشنا نباشد، باید در دستور کار قرار گیرد. ایجاد زیرساخت‌های آموزشی و بالینی برای ارتقای سطح علمی همکاران فعلی نیز می‌تواند جایگزین مناسبی برای ورود نیروی جدید باشد.

حمایت از معیشت دامپزشکان فعلی و جلوگیری از فرار تخصص

ورود نیروی جدید به بازاری که همکاران فعلی با بحران معیشتی روبرو هستند، می‌تواند منجر به فرار متخصصان باتجربه شود. بازنگری در تعرفه‌های خدمات دامپزشکی و اطمینان از کسب‌وکارهای منصفانه برای تمام فعالان عرصه، نیازمند اقدامات فوری است. همچنین ایجاد سازوکارهایی برای حمایت از دامپزشکان فعال در مناطق محروم و روستایی که با چالش‌های جدی در فروش دارو و جذب مشتری مواجه‌اند، می‌تواند از نابودی بخش‌های حیاتی نظام دامپزشکی جلوگیری کند. حمایت از این همکاران، نه تنها یک اقدام اخلاقی، بلکه ضرورتی برای حفظ پایداری صنعت دامپروری در سطح کشور است.

جامعه دامپزشکی استان زنجان، از جمله دکتر افشین عراقی، دکتر مسعود حاجی‌خانی، دکتر مجتبی بیگدلی و دکتر امیر درخشان، هم‌صدا اعلام می‌کنند که صنعت دامپروری این استان به جای «توسعه کمی» و جذب بی‌رویه نیرو، به «توسعه کیفی»، «نظارت دقیق» و «عدالت در بازار کار» نیاز دارد. مسئولان نظام دامپزشکی و اداره کل دامپزشکی باید با گوش سپردن به این دغدغه‌های واقعی، از رویکرد کاغذی فاصله گرفته و با واقعیت‌های میدانی همسو شوند. تنها در این صورت است می‌توان به ارتقای سلامت جامعه دامی، بهبود معیشت دامپزشکان و جلوگیری از بروز تخلفات بهداشتی دست یافت.