ردیابی هوشمند، گام‌های بعدی سامانه‌ یکپارچه قرنطینه - دکتر حسن بازیار

ردیابی هوشمند، گام‌های بعدی سامانه‌ یکپارچه قرنطینه

دکتر حسن بازیار

اداره کل دامپزشکی استان بوشهر

طی سه دهه گذشته، سیستم ردیابی محصولات تحت نظارت سازمان دامپزشکی مسیر قابل توجهی را پیموده‌است. روزگاری بخش عمده اطلاعات جابه‌جایی دام، فرآورده‌های خام دامی و سایر محموله‌های تحت نظارت سازمان دامپزشکی کشور، بر روی فرم‌ها و گواهی‌های کاغذی ثبت می‌شد؛ فرآیندی که اگرچه در زمان خود ارزشمند بود، اما محدودیت‌هایی مانند دشواری دسترسی به اطلاعات، کندی تبادل داده‌ها و سختی رهگیری سوابق و حتی سهولت جعل و… را به همراه داشت.

ورود سامانه الکترونیکی و ثبت دیجیتال اطلاعات با عنوان سامانه یکپارچه قرنطینه نقطه عطف مهمی در ارتقای سیستم ردیابی و نظارتی محسوب می‌شود. در کشور ما ایجاد و توسعه سامانه یکپارچه قرنطینه دامپزشکی با همه نقص‌ها و مشکلاتی که داشته و دارد، حاصل سال‌ها تلاش کارشناسان، مدیران و متخصصانی است که کوشیده‌اند فرآیندهای قرنطینه‌ای، صدور گواهی‌ها، جابه‌جایی محموله‌ها و ثبت اطلاعات بهداشتی را از فضای سنتی به محیط دیجیتال منتقل کنند. این تحول، بدون تردید یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های ردیابی و نظارتی ایجاد شده در دو دهه اخیر به شمار می‌آید.با این حال، تجربه کشورهای پیشرو و روندهای جهانی نشان می‌دهد که دیجیتالی‌سازی پایان راه نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای جدید در تکامل سیستم های  ردیابی است.

امروز در بسیاری از کشورها، نگاه از ثبت اطلاعات به سمت استفاده هوشمند از اطلاعات تغییر کرده است. سازمان‌های بین‌المللی از جمله فائو، WHO، WOAH و کمیسیون کدکس آلیمنتاریوس طی سال‌های اخیر بارها بر اهمیت استقرار سیستم‌های مؤثر ردیابی در زنجیره تولید و توزیع مواد غذایی تأکید کرده‌اند. دلیل این تأکید روشن است؛ در دنیای امروز، سرعت دسترسی به اطلاعات و توانایی تحلیل آن‌ها، به اندازه خود اطلاعات اهمیت دارد. فناوری‌های نوین در حال ایجاد نسل جدیدی از سامانه‌های ردیابی هستند. RFID و QR Code امکان شناسایی دقیق محصولات را فراهم می‌کنند، GPS مسیر جابه‌جایی محموله‌ها را ثبت می‌کند، Internet of Things (IoT) شرایط حمل‌ونقل و نگهداری را به‌صورت لحظه‌ای پایش می‌کند، Big Data امکان پردازش حجم عظیم داده‌ها را فراهم می‌سازد و هوش مصنوعی می‌تواند از میان میلیون‌ها داده ثبت‌شده، الگوها، ناهنجاری‌ها و نشانه‌های اولیه خطر را شناسایی کند. در کنار این فناوری‌ها، بلاکچین نیز به‌عنوان یکی از ابزارهای نوین ردیابی مطرح شده است. مجله اکونومیست در سال ۲۰۱۵ از بلاکچین با عنوان ماشین اعتماد یاد کرد؛ زیرا این فناوری می‌تواند شفافیت و قابلیت اطمینان اطلاعات را در زنجیره‌های تأمین افزایش دهد و امکان رهگیری سوابق را تسهیل کند.

نمونه‌های عملی این تحول نیز کم نیستند. در برخی پروژه‌های بین‌المللی، مصرف‌کننده تنها با اسکن یک کد QR می‌تواند به اطلاعاتی درباره منشأ محصول، مراحل تولید، کنترل‌های بهداشتی و مسیر توزیع آن دسترسی پیدا کند. در پروژه‌های بزرگ ردیابی مواد غذایی نیز ترکیب بلاکچین، IoT و سامانه‌های تحلیل داده توانسته است زمان رهگیری منشأ یک محصول را از چند روز به چند ثانیه کاهش دهد.

پیام این تجربه‌ها برای سازمان‌های دامپزشکی کشورها روشن است. گام ارزشمند دیجیتالی‌سازی فرآیندها برداشته شده است، اما گام بعدی می‌تواند حرکت به سوی ردیابی هوشمند باشد؛ یعنی سامانه‌هایی که صرفاً مخزن اطلاعات نباشند، بلکه بتوانند داده‌های ثبت‌شده را به دانش قابل استفاده تبدیل کنند. سامانه‌های آینده باید قادر باشند داده‌های مربوط به جابه‌جایی دام، فرآورده‌های دامی، نتایج آزمایشگاهی، سوابق بهداشتی، اطلاعات حمل‌ونقل و سایر داده‌های مرتبط را در کنار یکدیگر قرار دهند، آن‌ها را تحلیل کنند و در صورت مشاهده‌ی نشانه‌های خطر، هشدارهای سریع و هدفمند در اختیار مدیران و کارشناسان قرار دهند. چنین رویکردی می‌تواند سرعت تصمیم‌گیری، دقت نظارت و کارآمدی مداخلات بهداشتی را به شکل چشمگیری افزایش دهد. شاید مهم‌ترین درس تجربه‌های جهانی این باشد که آینده سیستم‌های ردیابی متعلق به سامانه‌هایی است که تنها اطلاعات را ثبت نمی‌کنند؛ بلکه می‌توانند میان داده‌های پراکنده ارتباط برقرار کنند، از آن‌ها تصویر روشنی از وضعیت موجود بسازند و تصمیم‌گیری را سریع‌تر، دقیق‌تر و هوشمندانه‌تر کنند.

امروز سامانه‌ یکپارچه قرنطینه، ستون فقرات سیستم ردیابی دامپزشکی کشور است. حفظ و توسعه این زیرساخت ارزشمند، در کنار بهره‌گیری تدریجی از فناوری‌های نوین منطبق با کشور ما،می‌تواند مسیر تازه‌ای را پیش روی سیستم ردیابی و نظارت بهداشتی کشور قرار دهد.شاید گام‌های بعدی فقط اصلاح نقص و مشکلات کنونی  سامانه که در برخی موارد زحمت برای کاربران و همکاران و بهره‌برداران آن ایجاد کرده،‌ نباشد؛ بلکه توانمند ساختن سامانه‌ برای فهمیدن داده‌هایی باشد که سال‌هاست در آن‌ ثبت می‌شود. آینده ردیابی فقط در جمع‌آوری داده‌های بیشتر خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در توانایی تبدیل داده‌ها به هشدار، هشدار به اقدام، و اقدام به تصمیم‌گیری به‌موقع معنا پیدا می‌کند. در چنین مسیری، سامانه‌ قرنطینه تنها محل ثبت اطلاعات و در صورت نیاز بررسی‌های زمان‌بر  مورد به مورد یک مشکل بهداشتی پیش آمده نخواهد بود؛ بلکه به ابزار هوشمند پشتیبان تصمیم‌گیری تبدیل خواهد شد؛ ابزاری که می‌تواند به ارتقای ایمنی غذایی، افزایش کارایی نظارت‌های بهداشتی و تقویت اعتماد عمومی و حقوق شهروندی در زنجیره تولید و توزیع مواد غذائی کمک کند.