افزایش موارد تب کریمه کنگو در همسایگان ایران؛ آیا باید نگران تابستان ۱۴۰۵ باشیم؟
دکتر محمدرضا شعله‌پاش
بررسی وضعیت بیماری در افغانستان، پاکستان، عراق و ترکیه نشان می‌دهد که ویروس همچنان در منطقه در گردش است؛ کارشناسان تأکید می‌کنند که اکنون زمان تقویت آمادگی، مراقبت و رعایت اصول بهداشتی در دامداریها و کشتارگاه‌هاست، نه زمان نگرانی و التهاب.
در حالی که سازمان دامپزشکی کشور نسبت به خطر انتقال تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو (CCHF) در فصل گرما هشدار داده است(اینجا)، بررسی وضعیت اپیدمیولوژیک منطقه نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۶ موارد بیماری در برخی کشورهای همسایه ایران از جمله افغانستان، عراق و پاکستان افزایش یافته است. هرچند در حال حاضر نشانه‌ای از وقوع یک اپیدمی گسترده در کشور مشاهده نمی‌شود، اما شرایط منطقه‌ای و افزایش فعالیت کنه‌ها ضرورت حفظ آمادگی و تشدید اقدامات پیشگیرانه را بیش از گذشته آشکار می‌سازد.
تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو یکی از مهمترین بیماریهای مشترک بین انسان و دام در جهان به شمار می‌رود که از طریق گزش کنه‌های آلوده یا تماس با خون و ترشحات دام آلوده به انسان منتقل می‌شود. این بیماری به دلیل شدت علائم در انسان و میزان مرگ‌ومیر قابل توجه آن، همواره در کانون توجه نهادها و سازمانهای بهداشتی و دامپزشکی قرار داشته است.
زنگ خطر از شرق و غرب ایران
بررسی گزارشهای منتشر شده در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که افغانستان با افزایش چشمگیر موارد مشکوک و مرگ ناشی از بیماری مواجه شده است. گزارشهای سازمان جهانی بهداشت حاکی از آن است که در ماههای نخست سال جاری میلادی صدها مورد مشکوک بیماری در این کشور ثبت شده و روند افزایشی موارد همچنان ادامه دارد.
پاکستان نیز در سال جاری موارد انسانی و مرگ ناشی از بیماری را گزارش کرده و مقامات بهداشتی این کشور هشدارهای فصلی ویژه‌ای برای گروه های در معرض خطر صادر کرده‌اند.
در عراق نیز موارد جدید بیماری در استانهای مختلف گزارش شده است و شواهد نشان می‌دهد که ویروس همچنان در چرخه انتقال طبیعی خود در این کشور فعال است. ترکیه نیز که طی دو دهه اخیر یکی از مهمترین کشورهای اندمیک تب کریمه کنگو در جهان محسوب می‌شود، همچنان موارد انسانی بیماری را گزارش می‌کند.
اگرچه طی ماههای اخیر گزارش گسترده‌ای از بروز بیماری در آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان منتشر نشده است، اما شرایط اقلیمی و زیستگاه مناسب کنه‌های ناقل در این کشورها همچنان وجود دارد و نمی‌توان خطر را به طور کامل منتفی دانست.
مجموع این شرایط نشان می‌دهد که ایران در مجاورت کمربندی از کشورها قرار گرفته است که ویروس در آنها در گردش است و همین موضوع اهمیت مراقبت‌های بهداشتی و دامپزشکی را دوچندان می‌کند.
چرا دامهای آلوده بیمار به نظر نمی‌رسند؟
یکی از مهمترین ویژگی‌های تب کریمه کنگو این است که دامهای اهلی نظیر گاو، گوسفند و بز معمولاً علائم بالینی مشخصی از خود نشان نمی‌دهند. به عبارت دیگر، دام آلوده ممکن است کاملاً سالم به نظر برسد، در حالی که ویروس برای مدت محدودی در خون آن وجود داشته باشد.
این ویژگی سبب شده است که تشخیص دام آلوده صرفاً بر اساس ظاهر امکان‌پذیر نباشد و رعایت اصول بهداشتی در هنگام حمل، نگهداری و کشتار دام از اهمیت ویژه‌ای برخوردار باشد.
به همین دلیل سازمان دامپزشکی کشور تأکید دارد که ذبح دام صرفاً در کشتارگاههای مجاز و تحت نظارت بهداشتی انجام شود و از هرگونه کشتار خارج از چرخه رسمی و نظارتی پرهیز شود.
تغییر اقلیم و افزایش خطر بیماریهای منتقله توسط کنه‌ها
یکی از موضوعات مهمی که طی سالهای اخیر مورد توجه سازمانهای بین‌المللی قرار گرفته، تأثیر تغییرات اقلیمی بر بیمار‌های منتقله توسط ناقلین است.
افزایش دما، طولانی‌تر شدن فصل گرما، تغییر الگوی بارش‌ها و تغییر زیستگاه ناقلین می‌تواند موجب افزایش جمعیت کنه‌ها و گسترش محدوده پراکنش آنها شود. بسیاری از کارشناسان معتقدند که این شرایط می‌تواند در سالهای آینده بر الگوی بروز بیماریهایی نظیر تب کریمه کنگو در منطقه تأثیرگذار باشد.
به همین دلیل سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در ماههای اخیر بر ضرورت تقویت رویکرد "سلامت واحد" و همکاری نزدیک میان بخش های دامپزشکی، بهداشت انسانی و محیط زیست برای مقابله با این بیماری تأکید کرده است.
آیا ایران در آستانه یک بحران قرار دارد؟
پاسخ کوتاه "خیر" است. در حال حاضر هیچ شواهدی مبنی بر وقوع یک همه‌گیری گسترده تب کریمه کنگو در ایران وجود ندارد و مجموعه دامپزشکی و بهداشت کشور طی سالهای گذشته تجربه قابل توجهی در کنترل بیماری و مدیریت موارد انسانی کسب کرده است.
با این حال، افزایش موارد بیماری در برخی کشورهای همسایه، آغاز فصل فعالیت کنه‌ها و افزایش تماس انسان با دام در برخی مناطق کشور، شرایطی را ایجاد کرده است که بی‌توجهی به اصول پیشگیرانه می‌تواند زمینه‌ساز بروز موارد انسانی جدید باشد.
در واقع، آنچه امروز مورد نیاز کشور است نه نگرانی و التهاب، بلکه افزایش هوشیاری و آمادگی است.
پیام برای دامداران و بهره‌برداران
تب کریمه کنگو بیماری دام نیست؛ بلکه بیماری انسان است که از طریق دام آلوده یا کنه آلوده به انسان منتقل می‌شود. بنابراین مشاهده نشدن علائم بیماری در دام نباید موجب احساس امنیت کاذب شود.
دامداران و بهره‌برداران می‌توانند با رعایت چند اصل ساده اما مهم، نقش مؤثری در کاهش خطر بیماری داشته باشند:
1. مبارزه منظم با کنه‌ها و اجرای برنامه‌های ضدکنه در دامداریها.
2. خودداری از خرید دام از منابع غیرمجاز و فاقد نظارت دامپزشکی.
3. رعایت بهداشت فردی هنگام تماس با دام و استفاده از دستکش در صورت وجود زخم یا خراش پوستی.
4. همکاری با شبکه های دامپزشکی در اجرای برنامه‌های مراقبتی و بهداشتی.
5. پرهیز از کشتار دام در خارج از کشتارگاههای مجاز.
6. نگهداری گوشت تازه به مدت حداقل ۲۴ ساعت در دمای یخچال پیش از مصرف.
7. تهیه گوشت و فرآورده های خام دامی صرفاً از مراکز مجاز و دارای مهر بهداشتی.
و سخن پایانی ...
افزایش موارد تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو در افغانستان، پاکستان و عراق به معنای وقوع بحران در ایران نیست، اما یادآور این واقعیت است که بیماریهای مشترک انسان و دام مرز نمی‌شناسند. در شرایطی که ویروس در برخی کشورهای همسایه در گردش است و فصل فعالیت کنه‌ها نیز آغاز شده، حفظ آمادگی و هوشیاری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که موفقیت در کنترل تب کریمه کنگو نه در زمان بروز بحران، بلکه در دوران آمادگی و پیشگیری رقم می‌خورد. امروز مهمترین سرمایه کشور برای مقابله با این بیماری، هوشیاری دامداران، مسئولیت‌پذیری فعالان زنجیره تولید گوشت، نظارت مستمر دامپزشکی و همکاری نزدیک میان بخش های دامپزشکی و بهداشت عمومی است.
تابستان ۱۴۰۵ هنوز فصل هشدار است، نه فصل بحران؛ و همین فاصله، ارزشمندترین فرصت برای پیشگیری محسوب می‌شود.
