آسیب به انستیتو پاستور تنها تخریب یک ساختمان نیست، بلکه زخمی بر «آرامش زیستی» و امید اجتماعی مردم است

حکیم مهر- محسن طاهرمیرزایی:‌ در روزگاری که تهدیدهای متوجه نظام سلامت تنها به بیماری‌های واگیر، همه‌گیری‌ها و بحران‌های طبیعی محدود نمی‌شود و آسیب به زیرساخت‌های حیاتی کشور می‌تواند پیامدهایی گسترده برای سلامت عمومی به همراه داشته باشد، موضوع «تاب‌آوری» بیش از هر زمان دیگری به یکی از ارکان اصلی حکمرانی سلامت تبدیل شده است. در چنین شرایطی، مؤسسات ملی بهداشت عمومی نقشی فراتر از مراکز پژوهشی یا آموزشی بر عهده دارند؛ مراکزی که باید ضمن حفظ تداوم خدمات حیاتی، توانایی پاسخ سریع به تهدیدات بهداشتی، مدیریت بحران های زیستی، صیانت از دارایی‌های زیستی و حفظ اعتماد عمومی به نظام سلامت را نیز داشته باشند.

انستیتو پاستور ایران به عنوان یکی از قدیمی‌ترین نهادهای علمی و بهداشتی کشور، از بدو تاسیس در سال 1299علاوه بر مأموریت‌های تشخیصی، تولیدی، تحقیقاتی، و آموزشی خود، مسئولیت‌های گسترده‌ای در حوزه ارتقای امنیت سلامت کشور، از طریق کمک به پایش تهدیدات زیستی و مدیریت مخاطرات بهداشتی بر عهده داشته است. تجربه مواجهه و پاسخ موفق به بحران‌های بزرگ بهداشتی از جمله همه‌گیری کووید-۱۹، این مجموعه را به یکی از بازیگران کلیدی حوزه تاب‌آوری سلامت در کشور تبدیل کرده است ، همچنین اتفاقی که برای این انستیتو درایام جنگ تحمیلی رخ داد و بازگشت سریع به چرخه فعالیت در نوع خود اقدامی بی نظیر را در تاریخ این مرکز به ثبت رسانیده است.

«دکتر احسان مصطفوی» رئیس انستیتو پاستور ایران در گفت‌وگوی اختصاصی با حکیم مهر، ضمن تشریح جایگاه مؤسسات ملی بهداشت عمومی در مدیریت بحران، از برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده برای افزایش تاب‌آوری این مجموعه، اقدامات پیشگیرانه در حفاظت از آزمایشگاه‌های مرجع و بانک‌های زیستی، انتقال زیرساخت‌های حساس به مکان‌های امن، حفظ ظرفیت‌های تشخیصی کشور در شرایط بحرانی و همچنین برنامه‌های بازسازی و توانمندسازی نیروی انسانی سخن گفته است. وی معتقد است تاب‌آوری در نظام سلامت تنها به حفظ ساختمان‌ها و تجهیزات محدود نمی‌شود، بلکه تداوم خدمت‌رسانی، حفظ سرمایه انسانی، صیانت از دارایی‌های زیستی و استمرار اعتماد عمومی، مهم‌ترین مؤلفه‌های پایداری در برابر بحران‌ها برای مجموعه های مشابه انستیتو پاستور ایران به شمار می‌روند.

حکیم مهر: با توجه به نقش روزافزون تهدیدات و بحران‌ها در حوزه سلامت، مؤسسات ملی بهداشت عمومی چه جایگاهی در حفظ امنیت سلامت کشور دارند و انستیتو پاستور ایران در این میان چه نقشی ایفا می‌کند؟

از نگاه سازمان جهانی بهداشت، مؤسسات ملی بهداشت عمومی یا National Public Health Institute تعریف مشخصی دارند. این مؤسسات در چندین حوزه فعالیت می‌کنند؛ از جمله پایش داده‌های مرتبط با سلامت، انجام تحقیقات علمی، آموزش و آگاهی‌بخشی برای عموم مردم وهمچنین پاسخ به بحران‌های بهداشتی و توسعه سیاست‌های بهداشتی. همچنین این مراکز به سیاست‌گذاران کمک می‌کنند تا تصمیمات خود را مبتنی بر شواهد علمی اتخاذ کنند و در عین حال تعاملات و همکاری‌های بین‌المللی مؤثری نیز داشته باشند. گرچه ممکن است در کشور ما مؤسسه‌ای که به‌صورت کامل و جامع تمامی این ویژگی‌ها را داشته باشد وجود نداشته باشد، اما انستیتو پاستور ایران از ابتدای فعالیت خود، بخش قابل توجهی از این وظایف را بر عهده داشته و انجام داده است. این مؤسسات باید از سطح بالایی از تاب‌آوری برخوردار باشند؛ زیرا بسیاری از خدماتی که ارائه می‌کنند خدمات حیاتی هستند و هرگونه وقفه در ارائه آن‌ها می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای سلامت عمومی جامعه به همراه داشته باشد.

از سوی دیگر، این مراکز مسئول پاسخگویی به قسمت مهمی از تهدیدات بهداشتی نیز هستند. بسیاری از طغیان ها و اپیدمی ها و بحران‌های بهداشتی و حتی پاسخ به برخی حملات احتمالی بیوتروریستی نیازمند پاسخ تخصصی از سوی این مؤسسات هستند. انستیتو پاستور ایران نیز قسمت زیادی از نقش چنین موسساتی را در کشور پذیرفته است. همچنین باید توجه داشت که آسیب‌دیدن چنین مؤسساتی یا توقف فعالیت‌های آن‌ها، از آن جهت که قسمت مهمی از اعتماد عمومی به نظام سلامت را در بر می گیرند، می تواند تاب‌آوری جامعه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

حکیم مهر: چه عواملی باعث می‌شود مؤسسات ملی بهداشت عمومی در برابر بحران‌ها و تهدیدات، آسیب‌پذیری کمتری داشته باشند؟

گفته می‌شود که مؤسسات ملی بهداشت عمومی بر پایه‌هایی استوار هستند که می‌تواند میزان آسیب‌پذیری آن‌ها را در برابر تهدیدات بهداشتی و بحران‌ها کاهش دهد. نخستین عامل، برخورداری از نیروی انسانی متخصص و باتجربه است؛ افرادی که تجربه مواجهه با شرایط مشابه را در گذشته داشته باشند. علاوه بر این، سابقه علمی و پژوهشی گسترده، شبکه همکاری ملی و بین‌المللی و همچنین برخورداری از شعب و نمایندگی‌ها از جمله عواملی هستند که به افزایش تاب‌آوری این مؤسسات کمک می‌کنند. انستیتو پاستور ایران نیز از این ظرفیت‌ها برخوردار است و در نتیجه در جنگ اخیر با وجود آسیب های وارده، تاکنون تاب آوری قابل دفاعی داشته است.

حکیم مهر: برای مخاطبانی که آشنایی کمتری با فعالیت‌های انستیتو پاستور ایران دارند، مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت این مجموعه را تشریح می‌کنید؟

بسیاری از افراد، انستیتو پاستور ایران را بیشتر با حوزه تولید واکسن می‌شناسند. ما در زمینه تولید واکسن‌های مختلف انسانی و در برخی موارد واکسن‌های دامی فعالیت داریم. همچنین انواع سرم‌های تزریقی، کیت‌های تشخیصی و حیوانات آزمایشگاهی نیز در این مجموعه تولید می‌شود. در کنار تولید، خدمات تشخیصی و بهداشتی گسترده‌ای نیز ارائه می‌کنیم. انستیتو پاستور ایران دارای اعضای هیأت علمی و پژوهشگران متعددی است و در حوزه‌های تحقیقاتی و فناورانه نیز فعالیت گسترده‌ای دارد که همگی در راستای ارتقای توان تولیدی و خدمات تشخیصی و بهداشتی کشور است. از سوی دیگر، این مجموعه در مقطع دکترای تخصصی نیز دانشجو پذیرش می کند و از این منظر می‌توان آن را به نوعی یک دانشگاه کوچک نیز دانست. مجموعه این فعالیت‌ها با هدف ارتقای امنیت سلامت کشور انجام می‌شود.

حکیم مهر: در جریان جنگ اخیر، کدام بخش‌های انستیتو پاستور ایران بیشتر تحت تأثیر قرار گرفتند و چه مسئولیت‌هایی بر عهده این مجموعه قرار داشت؟

در جنگ اخیر، بخشی که بیش از سایر قسمت‌ها آسیب دید، ساختمان اصلی انستیتو پاستور ایران بود؛ ساختمانی که بخش مهمی از خدمات تخصصی و بهداشتی ما در آن ارائه می‌شود. در این مجموعه، آزمایشگاه‌های مرجع کشوری، آزمایشگاه‌های همکار مرجع، بانک‌های زیستی، مراکز همکار و همچنین واحدهای واکسیناسیون فعالیت دارند. ما در کشور این مسئولیت را پذیرفته‌ایم که هر زمان تهدیدی زیستی، به‌ویژه در حوزه بیماری‌های واگیر در حوزه وزارت بهداشت، مطرح شود و کشور در تشخیص تهدید با چالش مواجه باشد، انستیتو پاستور ایران به کمک بیاید تا در کوتاه‌ترین زمان ممکن شناسایی انجام شود و پاسخ سریع و به‌هنگام از سوی مجموعه وزارت بهداشت ارائه شود.

واقعیت این است که باید به انستیتو پاستور ایران به‌عنوان متولی «سبک زندگی مصون» و «آرامش زیستی جامعه» نگاه کرد. حضور انستیتو پاستور ایران باعث می‌شود جامعه احساس آرامش کند، زیرا تهدیدات زیستی کمتر متوجه مردم می‌شود و اگر تهدیدی هم ایجاد شود، این مجموعه می‌تواند در کنترل سریع‌تر آن نقش‌آفرین باشد. بنابراین نباید تصور کنیم اگر مثلاً در جنگ اخیر انستیتو پاستور ایران تخریب شد و آسیب دید، صرفاً یک ساختمان یا یک آزمایشگاه تخریب شده یا فقط مرکزی که در تولید نقش داشته آسیب دیده است؛ بلکه باید بدانیم انستیتو پاستور ایران در ارتقای آرامش زیستی مردم و امنیت سلامت آن‌ها نقش دارد و آسیب رساندن به این مجموعه می‌تواند بر «امید اجتماعی» مردم نیز تأثیرگذار باشد؛ موضوعی که یکی از شاخص‌های اصلی پایداری اجتماعی محسوب می‌شود.

حکیم مهر: با توجه به احتمال بروز بحران‌های گسترده، انستیتو پاستور ایران پیش از وقوع جنگ چه اقداماتی را برای افزایش تاب‌آوری و تداوم خدمات خود پیش‌بینی کرده بود؟

اگر بخواهم تحلیلی از وضعیت انستیتو پاستور ایران ارائه دهم، باید بگویم که ما از قبل گلوگاه‌ها و نقاط حساس فعالیت‌های خود را شناسایی کرده بودیم. به‌طور طبیعی، بخش تولید، دارایی‌های زیستی، بیوبانک‌ها و آزمایشگاه‌های مرجع از مهم‌ترین دارایی‌های ما بودند که باید برای حفظ تاب‌آوری آن‌ها برنامه‌ریزی می‌شد. پیش از وقوع جنگ، سند عملیاتی پدافند غیرعامل انستیتو پاستور ایران تدوین، تصویب و به تمامی همکاران ابلاغ شده بود. در این سند، ارکان اصلی پاسخ به بحران شامل آمادگی، پیشگیری، مقابله و بازسازی تعریف شده بود تا بتوانیم در شرایط بحرانی پاسخ مؤثرتری ارائه دهیم. همچنین سطوح عملیاتی شناسایی شده و مانورهای مختلفی نیز در این زمینه برگزار شده بود.

حکیم مهر: یکی از اصول مهم مدیریت بحران، پراکندگی ظرفیت‌ها و کاهش تمرکز زیرساخت‌هاست. انستیتو پاستور ایران در این زمینه چه تمهیداتی اندیشیده بود؟

یکی از ارکان مهم در مقابله با حملاتی از جنس جنگ، بحث پراکندگی است؛ یعنی اینکه بتوانید خدمات خود را به‌سرعت توزیع کنیم و میزان آسیب‌پذیری را کاهش دهیم. جنگ دوازده‌روزه برای بسیاری از مجموعه‌های کشور فرصتی فراهم کرد تا دریابند احتمال تکرار چنین شرایطی وجود دارد و باید برای سناریوهای بعدی نیز آمادگی داشته باشند. در همین راستا، ما پیش از وقوع جنگ رمضان، انتقال سامانه‌های تشخیص مولکولی مربوط به اقلام راهبردی و حیاتی کشور را به مکان‌های امن انجام داده بودیم. همچنین با آزمایشگاه مرجع سلامت هماهنگی‌های لازم صورت گرفته بود تا در زمان بحران چند آزمایشگاه معاونت بهداشتی دانشگاه ها نیز به ظرفیت شبکه تشخیصی ملی اضافه شوند.

علاوه بر این، ساختار فرماندهی حادثه از قبل طراحی شده بود، مانورهای دورمیزی و عملیاتی برگزار شده بود، نقاط حساس و پرخطر انستیتو شناسایی شده بودند، محل‌های امن مشخص شده بود و اقدامات زیرساختی لازم برای ارتقای آمادگی و پاسخ نیز انجام شده بود.

حکیم مهر: پس از آغاز حملات، یکی از نگرانی‌های مهم درباره سوش‌های عفونی و مواد زیستی خطرناک بود. در این زمینه چه اقداماتی انجام شده بود؟

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌هایی که پس از حملات مطرح شد، موضوع سوش‌های عفونی و خطرناک بود. خوشبختانه ما از قبل برای این موضوع برنامه‌ریزی کرده بودیم. پیش از وقوع جنگ، جلسات شورای ایمنی زیستی انستیتو برگزار شد و بر همین اساس، جابه‌جایی سوش‌های عفونی و خطرناک به مکان‌های امن انجام شده بود. علاوه بر این، مواد قابل اشتعال نیز به خارج از مجموعه اصلی انستیتو منتقل شده بودند تا در صورت بروز حادثه، خطرات احتمالی به حداقل برسد.