علم، پذیرش شکست است؛ توصیه‌هایی برای متعهد ماندن در جهان پرآشوب دامپزشکی

حکیم مهر- دکتر محسن طاهر میرزایی: در مسیری که دانش تخصصی با خرد مدیریتی و نگرش اجتماعی گره خورده است، دکتر زهرا برادران سید، دامپزشک، متخصص بیماری های داخلی دام های بزرگ و عضو هیات علمی موسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی، با تکیه بر دو دهه تجربه بالینی و پژوهشی، پرده از واقعیت‌های پیچیده صنعت واکسن‌سازی ایران برمی‌دارد؛ حلقه‌ای که در آن ادراک فرا‌رشته‌ای به یک ضرورت استراتژیک برای «امنیت سلامت» تبدیل شده است.

در این گفت‌وگوی صریح و عمیق با پایگاه خبری حکیم مهر، دکتر برادران سید که مدارک تکمیلی در حوزه‌های سلامت عمومی MPH و مدیریت کسب‌وکار MBA را نیز در کارنامه دارد، به نقد ریشه‌ای چالش‌های موجود در نظام نوآوری کشور می‌پردازد و معتقد است که گلوگاه اصلی تولید علم و تجاری‌سازی ایده‌ها، «کمبود فناوری» نیست، بلکه ضعف در «مدیریت نوآوری»، ساختارهای دستوری و فقدان فرهنگ سازمانی سالم است.

وی با بررسی دقیق مسیر تحصیلی و شغلی خود، از انتخاب آگاهانه رشته دامپزشکی علی‌رغم مخالفت خانواده تا ورود به بدنه دولتی برای ساماندهی پراکندگی منابع، به واکاوی موانع ساختاری همچون بروکراسی اداری، تعارض منافع و رانت می‌پردازد و هشدار می‌دهد که بدون نقش آفرینی علوم اجتماعی و اصلاح مدیریت منابع انسانی، حتی جذب نخبگان نیز تضمین‌کننده بقای نیروی متخصص نخواهد بود.

این مصاحبه، فراتر از یک گفت‌وگوی علمی، خوانش انتقادی از وضعیت «زنجیره ارزش» در دامپزشکی ایران است که در آن رویکرد صرفا درمان‌محور  نیاز به بازنگری دارد و رهیافت فرارشته‌ای در واکسن‌سازی، مستلزم نگاهی بیدار، شفافیت مدیریتی و دوری از «اخبار نمایشی» برای حفظ کرامت انسانی و امنیت ملی کشور است.

حکیم مهر: خانم دکتر لطفا بفرمایید که ورودی چه سالی و کدام دانشگاه هستید و چه شد که رشته دامپزشکی را انتخاب کردید؟

با سلام و عرض سپاس از دعوت صورت گرفته، زهرا برادران سید هستم، 43 ساله و به ترتیب دکترای عمومی دامپزشکی را از دانشگاه تهران (87-1381)، دکترای تخصصی بیماری های داخلی دام های بزرگ (91-1387) را مجدد از دانشگاه تهران، Master of Public Health (1389-90)  را از دانشگاه علوم پزشکی تهران و Executive Master of Business Administration را از دانشگاه صنعتی شریف (1400-1399) اخذ کردم. از ابتدای سال 1396 (فراخوان جذب 1393) هیات علمی موسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی (موسسه رازی) هستم.

دامپزشکی را کاملا بر اساس شناخت ناشی از مطالعه شخصی و علی رغم مخالفت کامل خانواده (به علت قبولی و امکان ادامه تحصیل  در سایر رشته های دکترای علوم پزشکی) انتخاب کردم. پیش از انتخاب رشته در کنکور، لیست کلیه واحدهای درسی دانشگاه را بررسی کرده بودم و مطمئن بودم اگر امکان ادامه تحصیل در این رشته و دانشگاه را نداشته باشم و روزی از جلوی دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران رد شوم، عمیقا دچار احساس خسران می شوم. کتاب های متعدد (به عنوان مثال تلقیح مصنوعی، روش های عملی مهار کردن دام) را قبل از شرکت در کنکور و انتخاب رشته مطالعه کرده بودم و مطمئن بودم حتما در حوزه بیماری های عفونی حیوانات مزرعه کار خواهم کرد. در حال حاضر و پس از 24 سال، به لطف خدا و همراهی کامل نزدیکان، تغییری در موضع ام نسبت به انتخاب رشته دامپزشکی و تلاش ام در امکان بهره مندی از علوم داده و علوم اجتماعی در توسعه بهداشت عمومی دامپزشکی (Veterinary public health) و امنیت سلامت (Health security)، ایجاد نشده است.

حکیم مهر:‌ مسیر شما از دامپزشکی عمومی تا تخصص ویروس‌شناسی و همچنین کسب مدارک MPH و MBA ترکیبی بسیار جذاب است. چه عواملی باعث شد شما علاوه بر درمان، به سمت حوزه‌های تحقیقاتی و مدیریتی در واکسن‌سازی بروید؟

با توجه به توضیح ارائه شده در پاسخ سوال قبلی، من متخصص بیماری های داخلی دام های بزرگ هستم و به علت تمرکز بر اپیدمیولوژی بیماری های عفونی، یک اپیدمیولوژیست بالینی محسوب می شوم. صرف نظر از فعالیت بالینی، در حوزه تحقیقات در داخل کشور، عمدتا در بیماری های باکتریایی دام مشغول بوده ام، در همکاری بین المللی در شاخه Transboundary animal diseases (TADs)  فعالیت می کنم که اساسا بیماری های ویروسی هستند؛ انتشاراتی که در حوزه نوپدیدی بیماری های ویروسی فرامرزی (تب برفکی، آنفلوانزا و ...) دارم، ترویجی هستند.

در سال دوم تحصیل در رزیدنتی مرتبط با Population health و دام‌های مزرعه در کشورهای توسعه یافته، شرکت کنندگان به تحصیل هم زمان در یکی از رشته های  MPH، MBA و یا MPVM ترغیب می شوند. نیاز به دانش اپیدمیولوژی و اشراف به مدیریت کسب و کار و تصمیم‌گیری اقتصادی، به علت ارتباط بسیار حیاتی این رشته ها با سلامت جامعه و اقتصاد است. به سبب شناختی که با رشته MPH از زمان دکترای عمومی داشتم و به علت سابقه شرکت در کلاس‌های دوره  MD-MPH، با راهنمایی استاد ارجمند جناب آقای دکتر مجدزاده، در آزمون ورودی شرکت و رتبه اول را کسب کردم. در دوره مذکور در کلاس های مشترک با رزیدنت های رشته های اپیدمیولوژی و پزشکی اجتماعی، همین‌طور پزشکان متخصص اطفال، چشم پزشکی و ...موفق به گذراندن 34 واحد شدم که 21 واحد متمرکز بر مباحث تخصصی آمار و اپیدمیولوژی بود که متاسفانه در دکترای تخصصی دامپزشکی از جمله اپیدمیولوژی تدریس نمی شوند. حضور در جمع متخصصین حوزه بهداشت عمومی و پزشکی منجر به اشراف تئوری و عملی به مباحث سلامت یکپارچه (One Health)، سلامت جهانی، نظام های مراقبت و بالاخص تصمیم گیری مبتنی‌بر شواهد شد.

طی سال های اشتغال در بخش خصوصی به عنوان یک پرکتیشنر (94-1387)، عمیقا شکست اصول آموخته در دانشگاه را در زمان تصمیم گیری بالینی مشاهده کردم. شما به عنوان یک دامپزشک در حوزه دام‌های مزرعه بسیار محتمل است با مقاومت دامدار در پرداخت هزینه پاراکلینیک مواجه شوید. این مسئله، سبب خلل در تشخیص اصولی، افزایش احتمال حذف بی دلیل دام، مصرف بی رویه آنتی بیوتیک ها و حکمرانی تعارض منافع و مداخلات غیراصولی می شود. فرسودگی شغلی، احساس عمیق بی پناهی صنفی، ناتوانی در بهبود رفاه و کاهش آلام حیوان در نهایت منجر به تقابل قشر دامپزشک با یکدیگر و با دامداران می گردد.

بر این باور بودم که با حضور در بدنه دولتی دامپزشکی (موسسه رازی) می توانم به عنوان عضوی کوچکی در ساماندهی این حجم از پراکندگی، عدم حمایت از دامپزشکان بالینی و سرمایه دامدار/تولیدکننده ایفای نقش کنم. امیدی که خیلی زود با مواجهه با حواشی خصوصی سازی و تقابلات بسیار پیچیده سازمانی چندان واقع بینانه نمی نمود. به علت تجربه گران‌سنگ و افتخار گذراندن پایان نامه در محضر استاد مرحوم جناب آقای دکتر تقی پور بازرگانی به عنوان استاد راهنمای اول و جناب آقای دکتر مصوری در بخش توبرکولین در موسسه رازی (87-1385)، با فرهنگ سازمانی مجموعه و نحوه مدیریت منابع انسانی غریبه نبودم، اما تعارض منافع خصوصی سازی و بعدتر تغییر صورت مسئله به مولدسازی، لزوم بهره مندی از دانش MBA و شرکت در دوره های رهبری سازمانی را برای من بسیار حیاتی نمود. در دوره مذکور با آشنایی با شاخه های مدیریتی داده محور کسب و کار، استراتژیک، عملیات و زنجیره تامین، توسعه محصول و نوآوری و مباحث تصمیم گیری برای مدیران، به لطف خدا باب جدیدی برایم باز شده است که هم چنان ادامه دارد. این مسیر باعث شد به عنوان یک دامپزشک کلینیکال اپیدمیولوژیست بتوانم در مجامع حرفه ای بین المللی حضور موثرتری داشته باشم، هرچند ساز و کار فعالیت موثر هم چنان در بدنه دولت مهیا نیست.

حکیم مهر: حوزه واکسن‌سازی یکی از حساس‌ترین و پیشرفته‌ترین شاخه‌های دامپزشکی است. تفاوت اصلی یک دامپزشک درمانگر با یک متخصص ویروس‌شناسی و واکسن‌ساز در چه می‌تواند باشد و چرا این تخصص برای سلامت عمومی حیاتی است؟

اجازه بدهید پاسخ این سوال را در چند مرحله و در سوالات آتی بدهم. در اینجا ابتدا لازم هست به ماهیت واکسن شناسی و وضعیت دامپزشکان در صنعت معاصر واکسن سازی بپردازیم:

واکسن شناسی یک حوزه فرارشته ای (Transdisciplinarity) است. لطفا به تفاوت ماهوی با Multidisciplinarity (چند رشته ای- همجواری رشته ها بدون تعامل عمیق) و interdisciplinarity(میان رشته ای-تلفیق روش ها و مفاهیم) توجه شود. در حوزه فرارشته ای، مرزها منحل شده و هویت جدید شکل می گیرد. این ویژگی ممیزه اصلی است. در فرارشته‌ای، محققان بازیگران منحصر به فرد نیستند؛ ذی‌نفعان غیردانشگاهی (شهروندان، بیماران، دامداران، سیاست‌گذاران و ...) به‌عنوان شرکای برابر در کل فرایند تحقیق، از تعریف مسئله و طراحی مطالعه گرفته تا تفسیر داده‌ها و اجرای راه‌حل، مشارکت می‌کنند. این کار برای حل مسائل پیچیده جهان واقعی (Wicked Problems) انجام می‌شود، مسائلی که نه صرفا علمی، بلکه در هم‌ تنیده با ارزش ‌ها، فرهنگ، اقتصاد و سیاست ‌اند.

در سال های اخیر، بارها در مصاحبه ها تاکید شده است که چون واکسن سازی یک حوزه بین رشته ای است، دامپزشکان هم می توانند در بخش مطالعات بالینی واکسن های دامی فعالیت کنند. این برخورد دارای یک خطای مفهومی بسیار آسیب زننده است. در تعریف بلوغ نوآوری در حوزه واکسن انسانی، این نگاه به معنی حذف رشته دامپزشکی و در حوزه واکسن دامی به معنی محدود کردن نقش دامپزشکان صرف نظر از تخصص است. آنچه که باعث بقای موسسه رازی و نقش انحصاری این مجموعه در سلامت (به معنای عام و خاص) و تداوم نقش آفرینی در تحقیق و تولید بیش از 70 محصول در کشور ایران شده است ،علی رغم اعتراف به تمام کاستی های مشهود و عقب گردهای غیرقابل دفاع—به لطف نقش انحصاری کوریکولوم آموزشی دامپزشکی در تربیت یک نیروی انسانی فرارشته ای بوده است. لذا، دامپزشکان عمومی، دامپزشکان متخصص علوم پایه (میکروبیولوژی، باکتری شناسی، ویروس شناسی، انگل شناسی، ایمنی شناسی و غیره) و متخصصین بالینی (داخلی دام، بهداشت و بیماری های طیور و آبزیان) و اپیدمیولوژی قشری هستند که به سرعت ارتباط موضوعی و نیاز جامعه را در یک موسسه واکسن ساز به درستی درک و خود را با نیاز تطبیق می دهند. علت موفقیت تاریخی دامپزشکان در صد سال خدمت رسانی صنعت واکسن سازی کشور، همین گستردگی آموزش و اشراف به علوم پایه و بالینی و ارتباط با جامعه هدف است که می تواند به فرد قدرت مانور بین موضوعات متعدد را بدهد. این مهم باعث می شود وقتی صحبت از افتخارات حقیقی و مشهود موسسه رازی در کنترل بیماری های جمعیت انسانی و دامی در صد سال گذشته می شود، بدون لکنت از دامپزشکان موسسه رازی اسم ببریم.

امکان  توسعه رهیافت Transdisciplinarity در نحوه تعامل افراد با موضوعات حرفه ای، پس از سن 30 سالگی به سرعت کاهش پیدا می کند. به این علت وقتی شما فرایند استخدامی دارید که افراد در حوزه های مختلف دامپزشکی، علوم پایه و مهندسی با مدرک دکترای تخصصی جذب موسسه واکسن ساز می شوند، نحوه مدیریت این منابع انسانی به جهت رشد حرفه ای و شخصی در سن بالای 30 به طوری که در جهت تامین نیاز کشور و سازمان باشند، نیازمند اشراف موضوعی مدیران مجموعه به رهیافت Transdisciplinarity است. بدین خاطر است که بدنه موسسه رازی همواره نسبت به جذب از خارج مجموعه مقاومت دارد، زیرا باور دارند این اشراف موضوعی صرفا به سبب سال ها اشتغال در همان موسسه به وجود آمده است که هیات علمی جدید الورود (حتی در دهه دوم استخدام در سن 50 سالگی!) به اصطلاح دیر آمده و زود می خواهد برود. این نحوه تعامل با نیروی انسانی هیچ گاه در دانشگاه ها مطرح نیست؛ به این خاطر، وقتی از حضور دامپزشکان جوان در واکسن سازی (نه صرفا بخش های تشخیصی) صحبت می کنیم، باید به فرهنگ و رفتار سازمانی پیش رو توجه داشت.

حکیم مهر: یکی از دغدغه‌های جدی جامعه علمی این است که بسیاری از فارغ‌التحصیلان رشته دامپزشکی ترجیح می‌دهند سریعاً وارد بازار کار بالینی (درمان دام) شوند و به تحصیلات تکمیلی و تحقیقاتی روی نمی‌آورند. به نظر شما ریشه اصلی این انتخاب کجاست؟

صرف نظر از اینکه این دغدغه چه قدر مبتنی بر شواهد آماری است، به نظر نمی رسد برابر مصاحبه های متعدد حکیم مهر با کلینیسین های بالینی، این قشر به طور عام رضایت شغلی داشته باشند. به عنوان مثال، در ورودی 81 دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران با 50 و چند نفر پذیرفته شده (با نسبت تقریبی 40 مونث به 10 مذکر)، بیش از 25 نفر تحصیلات تکمیلی داشتند که اگر اشتباه نکنم صرفا سه نفر موفق به جذب در دانشگاه تهران و موسسه رازی و متعاقبا دسترسی به امکانات تحقیقات شدند. این کهورت مربوط به متولدین نیمه اول دهه 60 است، داده منسجم درباره سهم دانش آموختگان جدیدتر ندارم. بسیاری از دانش آموختگان دانشگاه های سراسری و آزاد در شرکت های واردکننده، مشغول امور بازاریابی هستند و به هیچ یک از حوزه های بالینی و یا تحقیقات وارد نشده اند. دانش آموختگانی که به طب دام کوچک و پرندگان زینتی وارد شدند و متعاقبا مراکز تشخیصی و بیمارستان های تخصصی را در بخش خصوصی راه اندازی کردند، باعث افتخار هستند و اتفاقا باید مورد حمایت و تشویق کلان باشند، زیرا توسعه بخش خصوصی به ارتقای صنفی و امنیت سلامت جامعه ختم می شود. مسئله نگران کننده عمدتا مربوط به توسعه شغلی در سایر رشته های علوم پایه و بالینی دامپزشکی است که حداقل اینجانب پیش آگهی مثبتی را در آینده نزدیک مشهود نمی یابم.

حکیم مهر: آیا مشکل اصلی «عدم آگاهی» از فرصت‌های شغلی در حوزه تحقیقات است، یا اینکه «شرایط اقتصادی و شغلی» حوزه درمان برای نسل جدید جذاب‌تر از محیط‌های آزمایشگاهی و پژوهشی است؟

به نظر نمی رسد این مسئله به عدم آگاهی مربوط باشد. علی‌رغم تغییرات پر شتاب اخیر در نحوه تامین اعتبارات کشور، مردم ایران در فرهنگ منتج از یک اقتصاد نفتی رشد یافته اند. با اشراف به مکاتب و تئوری‌های نوآوری، همین طور با وجود انتشارات متعدد و اشاره به وجود نظام و اکوسیستم نوآوری در کشور، ما هم چنان متاثر از یک ساختار خطی و دستوری در تحقیق و نوآوری هستیم که تا زمانی که موضوعی حیثیتی نشود و منابع و حمایت بالادست دریافت نکند (مانند بیوتکنولوژی، نانوتکنولوژی، سلول های بنیادی، علوم هسته ای، توسعه نظامی) احتمال ورود مستقل و موفق ضعیف است.

در مواردی که بخش خصوصی به شکل مستقل ورود و رشد قابل توجه دارد (دام کوچک)، حتما با کشش بازار مواجه هستیم و نه یک هدایت دستوری و دولتی. انحصار دولتی در حوزه تحقیقات، باعث می شود، جامعه حرفه ای سراغ حوزه هایی برود که امکان راه اندازی و توسعه آن را بدون وابستگی به دولت، داشته باشد. در چندسال اخیر، اخبار امیدوارکننده ای از موفقیت بخش خصوصی در راه اندازی پژوهشکده منتشر شده است، با این حال نباید از این واقعیت چشم پوشی کرد که این توسعه بهره مند از اشراف اطلاعاتی و مدیریتی حاصل از سال ها اشتغال در بدنه دولت است. به نظر می رسد هم چنان ورود بخش خصوصی به تحقیقات نیازمند درجات مختلفی از وابستگی دولتی است که برای بسیاری از دانش آموختگان مهیا نیست.

حکیم مهر: در بسیاری از کشورهای پیشرفته، دامپزشکان متخصص در حوزه‌های تحقیقاتی و بیوتکنولوژی جایگاه و درآمد بسیار بالایی دارند. آیا در ایران این «زنجیره ارزش» برای دامپزشکان پژوهشگر شکل نگرفته است؟

مطمئن نیستم که این گزاره که «دامپزشکان متخصص در حوزه‌های تحقیقاتی و بیوتکنولوژی در خارج از ایران درآمد بالایی دارند» را می توان داده محور فرض نمود. این مسئله باید با مقایسه با درآمد دامپزشکان بالینی تحصیل کرده در کشورهای توسعه یافته راستی آزمایی شود. تنها به ذکر این مهم بسنده می کنم که مسئله بسیار حیاتی در کشورهای اروپایی و آمریکا، افت تمایل دامپزشکان به حوزه دام های بزرگ (نشخوارکنندگان) است که باعث شده از اواخر دهه 90 میلادی کارگروه های متعدد شکل بگیرد تا با تسهیل و ترغیب دانشجویان بتوانند خدمت رسانی در این حوزه کاملا مرتبط با امنیت سلامت را تضمین کنند. این مسئله به علت نسبت بسیار روبه رشد تحصیل بانوان در دامپزشکی و بازار بسیار موفق پرکتیس دام کوچک اتفاق افتاده است.

همکاران و اساتید بسیار توانمند و خبره متخصص علوم پایه یا داخلی، جراحی و مامایی دام های بزرگ که مهاجرت کرده اند و در حال حاضر خارج از ایران مشغول هستند، عمدتا در حوزه کنترل کیفی و یا بالینی دام کوچک فعالیت می کنند. شاید بهتر باشد از تجربیات این همکاران برای مقایسه شرایط در ایران و خارج کمک گرفت. به شخصه مصاحبه با استاد ارجمند جناب آقای دکتر آریا بدیعی را که سعادت داشتم در پایان نامه تخصص و در گاوداری های حومه تهران از محضرشان بهره مند باشم، پیشنهاد می کنم، زیرا جزو معدود دامپزشکانی هستند که در حوزه های مختلف دانشگاه و بخش خصوصی در طیور، اسب، گاو (داخلی، مامایی، جراحی)، آزمایشگاه و دام کوچک در ایران و خارج موثر بوده اند و می توانند شرایط حوزه های مختلف را به خوبی مقایسه و راهنمایی کنند.

حکیم مهر: به عنوان یک نخبه موفق، فکر می‌کنید چه موانع ساختاری (مثل کمبود بودجه تحقیقاتی، سختی‌های اخذ مجوز، یا عدم حمایت از تولید علم) باعث می‌شود جوانان نخبه از ورود به این مسیر منصرف شوند؟

در سوال طرح شده ابتدا باید تکلیف عبارت «نخبه موفق» را مشخص کنیم. استفاده از واژگان نخبه و سرآمد، اولین، برترین و نخستین و موفق و ... باعث گمراهی است؛ زیرا معیار سنجش مشخصی برای انتخاب و انتساب این القاب و سپس رصد عاقبتِ دارندگان آن‌ها، در اختیار ما نیست. به عنوان یک دامپزشک متخصص بالینی و اولین (!) خانم که بعد از دو دهه از راه اندازی رشته تخصصی داخلی دام های بزرگ، شانس تحصیل در دانشگاه تهران یافته است، در تلاش بوده ام سوای بحث جنسیت با دانش و عملکردم شناخته شوم و با مقابله مداوم با فساد و تبعیض بتوانم برای سلامت و امنیت کشورم به طور خاص و دنیا به طور عام، ارزش افزوده داشته باشم.

برابر تجربه این سال ها به نظرم مسئله ما برای اصلاح و بهبود شرایط در کشور، صرفا کمبود بودجه، امور بروکراتیک یا نبود حمایت از تولید علم نیست؛ مسئله ما علوم اجتماعی به طور عام است! شما  اگر یک نخبه (به معنای کلمه) را با حمایت بنیاد نخبگان، به طور ویژه و به سرعت، پس از دفاع از پایان نامه، جذب هیات علمی (به عنوان جایگاه ادرای با پرستیژ) کنید، احتمالا در 5 سال اول نیازمند به دریافت مشاوره های متعدد روانشناختی و تشخیص و درمان بیماری های روان تنی خواهد شد. تا زمانی که اصلاح فرهنگ سازمانی و مدیریت منابع انسانی، مبارزه با فساد اداری، تبعیض و ... در کشور نهادینه نشود، شما قادر به حفظ نیروی انسانی متخصص در جهت رشد فردی و سازمانی و در نهایت توسعه کشور نخواهید بود.

حکیم مهر: به یک دانشجوی دامپزشک که هوش بالا و علاقه به تحقیقات دارد اما می‌ترسد آینده شغلی نامشخصی داشته باشد، چه توصیه‌ای می‌کنید تا اعتماد به نفس خود را برای ادامه تحصیل در مقاطع بالا حفظ کند؟

نه در مقام توصیه عام، بلکه به اطرافیان خودم عرض می کنم، نان و عاقبت تان را به شغل دولتی (حتی عضویت هیات علمی) گره نزنید. اگر لازمه تحقیقات حضور در دولت است، این مسیر تا زمانی که اصلاحات جدی در بدنه دولت اتفاق نیافتد، باعث از دست دادن نیروی انسانی می شود. حیف هوش و اشتیاق یک جوان ایرانی پویا و پر انرژی است که گرفتار نظام بروکراتیک، تبعیض، رانت و رخوت سازمانی شود.

حکیم مهر: نقش چه نهادی (دانشگاه، وزارت بهداشت، یا بخش خصوصی) می‌تواند بیشتر برای جذب و نگهداری نخبگان در حوزه واکسن‌سازی و ویروس‌شناسی تلاش کند؟ آیا نیاز به تغییر در نظام آموزشی داریم؟

حداقل برابر دانش بنده تا به امروز به جز معدود مثال هایی از ارائه کوریکولوم واکسن شناسی در مقطع فوق لیسانس در معدودی دانشگاه در خارج، نیازی به تحصیل اختصاصی در رشته واکسن شناسی و یا گذراندن واحد واکسن شناسی در دانشگاه نیست. همان طور که عرض کردم ما با حوزه فرارشته ای روبه رو هستیم که نیازمند خرد و تجربه است. بر همین اساس دانشگاه ها یا وزارتخانه ها بنا نیست بتوانند با تغییر در کوریکولوم آموزشی، نیروی انسانی مورد نیاز را تامین کنند. در یک ساختار جذب و تربیت سالم و هدفمند، می توان دانشجویان را در مقاطع مختلف تحصیلی انتخاب، بورس و هدایت کرد تا ضمن گذراندن کارآموزی چندماهه و پروژه های تحقیقاتی در شرکت های واکسن سازی (مشابه تجربه ای که استاد مرحوم جناب آقای دکتر بازرگانی در دهه 80 برای بنده فراهم کردند)، با مصادیق آشنا شوند و اگر متعاقبا جذب این شرکت ها/موسسات شدند، بتوانند به مراتب  توانمندتر عمل کنند. علی رغم مصاحبه های مختلف که تاکید بر همکاری صنعت و دانشگاه دارند، متاسفانه از این همکاری صرفا در جهت انتشار راحت تر مقالات، استفاده می شود و هم چنان ساز و کار تامین مالکیت معنوی و مادی این همکاری و نقش سازمانی در توسعه نیروی انسانی جوان تبیین نشده است. باید دفاتر جذب صنعت در دانشگاه ها دایر باشد تا با شناسایی زودهنگام دانشجویان مستعد، بتوان از ابتدا نیروی انسانی را در سنین پایین تر به سمت تربیت در محیط یک شرکت یا موسسه واکسن ساز سوق داد. این مسئله نیازمند نگاه بالغانه و آگاهانه به منابع انسانی و خرد فرارشته ای است. در حال حاضر، بنده لااقل سراغ ندارم که ما بحث منتورشیپ (Mentorship) را با رهیافت جذب هدایت شده و تربیت نیروی انسانی، بدون تعارض منافع و رانت دنبال کنیم.

حکیم مهر:‌ چگونه می‌توانیم فضای کار را برای دامپزشکان علاقه‌مند به تحقیقات، از یک «مسیر فرار از درمان» به یک «مسیر پیشرو و پرچشم‌انداز» تبدیل کنیم؟

به کارگیری پیر دیر!  به بحث کوچینگ و Early career mentorship در دامپزشکی ایران بی توجهی شده است. ما از تعلیم دهندگان سرد و گرم چشیده روزگار که دارای قدرت علم و عمل و بهره مند از خرد و مبرا از تعارض منافع باشند، کمک نمی گیریم تا در جهت راهنمایی اصولی، همراهی و هدایت دامپزشکان جوان، در یک ساختارتوسعه یافته اثربخش باشند.

من از ایران می توانم به عنوان یک منتور حرفه ای برای دامپزشکان تازه کار در سراسر دنیا اعلام آمادگی کنم و در پلتفورم های آماده و در ساختار نظارتی مشخص ایفای نقش کنم. درحالیکه همین من! به عنوان یک عضو کوچک جامعه دامپزشکی حتی در حوزه موضوعی محدود هم برای مخاطب داخلی نمی توانم انتقال تجربه داشته باشم، زیرا بستر آن تعریف نشده است. شما به عنوان عضو هیات علمی پژوهشی صرفا جلساتی با دانشجویانی که با شما به عنوان استاد راهنما (احتمالا دوم) پایان نامه دارند، خواهید داشت که عمدتا صرف پیگیری و تسریع در انجام پایان نامه، ارسال مقاله و اخذ پذیرش از یک نشریه خواهد شد. بسیاری از دانشجویان حتی اکراه و یا واهمه دارند از اساتید راهنمای خود در دانشگاه طلب ریکامندیشن کنند. این مسائل حقایقی است که باید بیشتر مورد تامل قرار گیرد.

حکیم مهر: شما علاوه بر تخصص علمی، دانش مدیریتی (MBA) و سلامت عمومی (MPH) دارید. آیا احساس می‌کنید در حوزه واکسن‌سازی، کمبود مدیرانِ متخصصِ علمی وجود دارد که بتوانند پل ارتباطی بین «تحقیقات آزمایشگاهی» و «تولید صنعتی» باشند؟

قطعا، یکی از مشکلات اصلی ما در کشور، ضعف بهره مندی از مدیران سالم، عالم و عامل است. اما، بهترین مدیران متخصص و توانمند هم در یک ساختار رانت پرور در مواجهه با عدم قطعیت ها و عوامل آسیب رسان روزمره، در یک سیستم بروکراتیک، در نهایت دنیا و آخرت شان را از دست می دهند. مدیر دولتی به دنبال تولید داده جهت توجیه مدیران بالادست و حفظ پست است. مدیر بخش خصوصی هم بدون نیاز به تولید خبر دستیابی/رونمایی نمایشی، به دنبال سود است. استفاده از مدیرانی که دغدغه مند نیستند، به رانت دلبسته اند و خدای ناکرده خود و نزدیکان شان به دلالی شبکه واردات آلوده اند، کشور را عاقبت به خیر نمی کند. ما با بحران های روزافزون بیماری های مختلف از تب برفکی، لامپی اسکین، آنفلوانزای فوق حاد تا شکست در کنترل بیماری های بومی مواجه هستیم که چندین دهه است علیه آن ها برنامه واکسیناسیون و تست و کشتار داشته ایم. جستجوی ساده عبارات تب برفکی، مشمشه، بروسلوز، آنفلوانزای فوق حاد و ... در پایگاه حکیم مهر به سادگی مخاطب را با کثرت دفعات رونمایی و تولید انبوه واکسن و روش های نوین تشخیصی، همین طور راه اندازی خط تولید جدید در شرکت های دانش بنیان واکسن ساز و یا موفقیت در کنترل کامل بیماری روبه رو می کند که با گذشت صرفا چند روز و نهایت چند هفته غیرواقعی بودن ادعاها عیان می شود. این مسئله که ما در کشور 4 شرکت خصوصی و دولتی مدعی تولید واکسن X داریم و در نهایت در مواجهه با همه گیری تمام واکسن مورد نیاز کشور را وارد می کنیم و بعد در اثبات هزینه-اثربخشی واردات صورت گرفته، انگشت عبرت/ندامت/حیرت به‌دندان می‌گزیم، یا این واقعیت که  در بازار بیش از 20 محصول وارداتی از 11 شرکت و 9 کشور علیه بیماری Y داریم که تولیدکننده دولتی در 4 استان چند دهه است در حال تولید واکسن علیه آن است (جدیدا بخش خصوصی هم ورود کرده است)، برای کشوری با صد سال صنعت واکسن سازی بسی بسیار جای تامل دارد. گهگاه بد نیست در محافل تخصصی پذیرای نقدهای گزنده باشیم، شاید به برکت نعمت نطفه و لقمه حلال کمی وجدان درد بگیریم که در مقابل مصلحت اندوزی ما در مخفی کردن نواقص، چه بر سر سلامت عمومی، امنیت ملی، بیت المال و سرمایه دامدار می آید. بنده همواره پذیرای تبعات داشتن زبان گزنده هستم چرا که باور دارم تا زمانی که شفافیت مدیریتی نداشته باشیم، به سعادت نمی رسیم.

در مناسبات جهانی، واکسن به عنوان کالای سلامت، یک نوآوری نظامی با بهره برداری اقتصادی و امنیتی است. این مسئله را تا زمانی که کلمه به کلمه درک نکنیم، نمی توانیم در ساختارهای فعال لشکری و کشوری/ خصوصی، دولتی و خصولتی، امید به بلوغ کامل نوآوری داشته باشیم. اگر ماهیت واکسن را درک کرده باشیم، همان نگاهی را درباره واکسن داریم که در حوزه توسعه نظامی داریم. واکسن بحث امنیت ملی است، نه ابزار نمایش و سود.

پاسخ به نیاز، مستلزم تماس مداوم با جامعه هدف و درک درد است. ما دهه ها با مدیران ارشدی که خود چکمه به پا در فیلد به دنبال تشخیص و کنترل همه گیری ها بودند، فاصله گرفته ایم. اگر موسسه رازی با افتخار بهره مندی از نام دانشمند ایرانی (زکریای رازی در مقابل لوئی پاستور) به قدرت استراتژیک تولید واکسن های دامی و انسانی و سرم های درمانی چند ده سال پیش نائل آمده است، همه و همه به برکت درک نیاز و تداوم ارتباط با جامعه هدف بوده است. تاریخ افتخارات رازی مالامال از دانشمندانی است که قبل از واکسن سازی به معنای کلمه دامپزشک فیلد بودند. به عنوان مثال، اگر ما افتخار تولید و صادرات سرم های درمانی را امروزه داریم، به برکت و عظمت نفس مرحوم جناب آقای دکتر محمود لطیفی و همکاران ایشان بوده که دشت ها و صحراها تا دورافتاده ترین جزایر را به دنبال مطالعه زیست بوم جانوران سمی و اخذ نمونه، طی طریق نمودند. این همان رهیافت فرا رشته ای است که از نیاز جامعه نشات گرفته و دانشگاه در تعلیم و تربیت نیروی دغدغه‌مند جهت درک و پاسخ به این نیاز موثر بوده است.

اگر بخش خصوصی بعد از دهه ها با انتقال رسمی و یا غیررسمیِ خرد تولیدات سرم های درمانی موسسه رازی، شروع به تولید این محصول کند، همه و همه از نیروی انسانی دغدغه مند، آگاه و متعهدی نشات گرفته که روزگاری این امرِ نشد را محقق کرده است. اگر شما شانس مطالعه گزارشات سالانه رازی را داشته باشید، اتفاقا مشاهده می کنید که هر سال در گزارش به مقام اول کشور از عدم تخصیص اعتبارات و امکانات گله داشته اند؛ از نبود یک وسیله نقلیه یک آزمایشگاه و .... با این حال، یک نفسِ برتر به عنوان یک بنده نظرکرده‌ی خدا، با همت جمعی در سطوح مختلف کشوری و لشکری، در نهایت مسیر تولید سرم های درمانی را بومی می کند و این همه سال افتخار را نصیب ایران می کند. به برکت جان و مال هر موجود زنده ای که با واکسن و سرم های درمانی تولید داخلی حفظ شده است، هر مسئولی باید تامل کند که آیا مشکل صرفا در نبود مدیرانی است که بتوانند بین «تحقیقات آزمایشگاهی» و «تولید صنعتی» پل ارتباطی ایجاد کنند؟ آیا ما انتظار داریم پس از بریدن روبان راه اندازی ساختمان‌ها و رونمایی از دستاوردها، از فردا تولید نیمه صنعتی و صنعتی محصولات جدید را داشته باشیم و به خودکفایی برسیم؟ بررسی پوشش خبری حکیم مهر از دهه 80 تاکنون، خود موید این واقعیت است که نوآوری و پاسخ به نیاز جامعه، از شرکت واکسن ساز شروع نمی شود.

حکیم مهر:‌ چالش اصلی در تبدیل یک ایده تحقیقاتی به یک واکسن تجاری و قابل دسترس، چه هست؟ آیا مشکل «فناوری» است یا «مدیریت و بازاریابی»؟

مشکل اصلی مدیریت نوآوری است که شامل مدیریت در حوزه های مختلف از جمله موقعیت (Position innovation)، پارادایم  (Paradigm innovation)، محصول (Product innovation) و فرایند (Process innovation) می شود. اگر ایده تحقیقاتی هنوز اثبات علمی (Proof of Concept) ندارد، گلوگاه فناوری است. در مسیر تجاری‌سازی یک ایده اثبات‌شده در حوزه واکسن و دارو که 9 مرحله/سطح بلوغ نوآوری (Technology Readiness Level; TRL/TRLAH) را به سرانجام رسانده است، مشکل غالبا «مدیریت و بازاریابی» است.

در وضعیت کنونی نظام سلامت جهانی، سد بزرگ در راه تبدیل ایده به «واکسن تجاری و در دسترس»، نه کمبود ایده‌های فناورانه، بلکه ضعف در سازوکارهای مدیریتی، مدل‌های مالی و بازاریابی راهبردی است که نمی‌توانند ایده‌های خوب را از آزمایشگاه به جامعه برسانند. بودجه کافی و شجاعت سرمایه‌گذاری، سیستم بروکراتیک و هزارتوی رگولاتوری، طراحی مدل تجاری که هم سودآور باشد و هم عادلانه، کمپین‌های جلب اعتماد عمومی، معمولا دشوارتر از خود فرمولاسیون علمی است. ترکیبی از فناوری مقیاس‌پذیر، مدیریت عملیات و بازاریابی تعیین‌کننده است. تا وقتی این موانع حل نشوند، فناوری به‌تنهایی راه به جایی نخواهد برد. نظریه های مختلف از جمله نظام های نوآوری فناورانه (Technological innovation system; TIS) به خوبی به جوانب این مسائل می پردازد. با این حال، ما در ایران ساختار نوآوری دستوری و خطی داریم که بخش های مختلف در سطوح ماکرو، مزو و میکرو دارای تعامل و همکاری مساعد نیستند. بر این اساس، برابر نظریه شبه تکاملی (Quasi-evolutionary theory; QET)، ما به خصوص نیازمند بهره مندی از رویکرد سیاستگذاری ماموریتگرا (Mission-Oriented Innovation Policy; MOIP) هستیم تا با تنش های مسیرهای تکاملی چندسطحی (چشم انداز، رژیم و خرد) مقابله کنیم و از این گلوگاه های توسعه ای عبور کنیم.

حکیم مهر: نگاه شما به آینده رشته دامپزشکی در ایران چیست؟ آیا پیش‌بینی می‌کنیم که در آینده نزدیک، تعداد متخصصان ویروس‌شناسی و واکسن‌ساز افزایش یابد یا همچنان با کسری نیروی متخصص در این حوزه مواجه خواهیم بود؟

با توجه به ممارست در راه اندازی دانشگاه ها و رشته های تخصصی، قطعا در تعداد دانش آموختگان با افزایش تصاعدی روبه رو هستیم. عده‌ای اعتقاد دارند از دل کمیت، در نهایت کیفیت حاصل می شود. صرف نظر از تلاش قابل تحسین روابط عمومی ها در پوشش روزافزون موفقیت های بخش دولتی، به نظر نمی رسد ما دورنمای روشنی برای موفقیت در این حوزه داشته باشیم. ما مشکل کمبود نیروی انسانی نداریم، مشکل مدیریت منابع انسانی و مدیریت تعارض منافع داریم. ساختن ساختمان های بلند منجر به توسعه نوآوری نمی شود.  این مسائل بیش از آنکه نیاز به رهیافت Hard داشته باشند، Soft و SMART هستند. مغزها و نفس هایی که قادر به اثرگذاری هستند، باید در امنیت و آرامش بتوانند خدمت کنند. به این دلیل است که خدمتتان عرض شد که مسئله اول ما در کشور علوم اجتماعی و علوم انسانی است. شما باید بتوانید نیروی انسانی که دغدغه پاسخ به نیاز جامعه را داشته باشد، در زمان و مکان درست به خدمت بگیرید. ماهیت علم، ممارست، آزمون، خطا و پذیرش شکست است. شخصیت های دارای تعارض منافع و هویت های نمایشی، با در دست گرفتن قدرت رسانه، با تولید اخبار متعدد موفقیت های غیرحقیقی، راه تمرکز و سال ها تلاش را برای نیروهای متعهد در سازمان های تحقیقاتی مسدود می کنند.

حکیم مهر:‌ پیام نهایی شما به دانشجویان و جوانان علاقه‌مند به حوزه دامپزشکی که به دنبال مسیرهای متفاوت از درمان سنتی هستند، چیست؟

دوستان من! حوزه ای را انتخاب کنید که بتوانید متعهد و سالم بمانید. حفظ شان، منزلت، کرامت انسانی، سلامت جسم و جان در بحران های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی در یک ساختار در حال توسعه، نیاز به اشراف موضوعی، پشتکار، قدرت نفس بالا و توان شبکه سازی دارد. بارها نا امید می شوید؛ بارها منصرف می شوید؛ بارها شکست می خورید؛ تنها در صورتی موفق می شوید که با مطالعه کامل وارد شوید. انرژی تان را برای امور حیاتی و ضروری ذخیره کنید و به قضاوت سایرین بها ندهید. توان بقا در شرایط VUCA (Volatility, Uncertainty, Complexity and Ambiguity) در جهان پرآشوب را بیاموزید. بر ناملایمات بسیاری که مواجه می شوید، بسیار بسیار (به قول استاد مرحوم ام جناب آقای دکتر بازرگانی) تامل و تفکر کنید و بر قادر مطلق توکل کنید.

حکیم مهر: به‌عنوان حرف آخر...

در نهایت، هر آنچه در نسخه اولیه تحویل شده به پایگاه خبری-تحلیلی حکیم مهر ذکر شده است، موضع شخصی اینجانب در لحظه نگارش متن است که قطعا دارای سوگیری است. شما، خود به دنبال حقیقت باشید.  زهرا برادران سید، سوم تیر 1405

حکیم مهر:‌ ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.