حکیم مهر: طبیعت همواره با خلق موجودات عجیب ما را شگفتزده میکند، اما کمتر جانداری به اندازه «اکیدنه» (Echidna) یا «مورچهخوار خاردار» مرزهای زیستشناسی را جابهجا کرده است. این جانور باستانی با ظاهری شبیه به جوجهتیغی، پوزهای شبیه به مورچهخوار و سیستم مسیریابی الکتریکی، یکی از معدود پستانداران تخمگذار روی زمین است.
به گزارش حکیم مهر به نقل از پیام ما، در این مطلب، به بررسی ویژگیهای حیرتانگیز و اسرار تکاملی این فسیل زنده میپردازیم.
اکیدنه؛ میراثبر ۲۰۰ میلیون سال تکامل
اکیدنه به همراه پلاتیپوس، تنها اعضای باقیمانده از راسته «تکسوراخسانان» Monotremes) هستند. نیای باستانی آنها به گروهی از خزندگان شبهپستاندار به نام «سیناپسیدها» بازمیگردد.
تکسوراخسانان
برخلاف ۹۹ درصد پستانداران امروزی که زنده زا هستند، اکیدنهها هنوز ویژگیهای خزندگان قدیمی را حفظ کردهاند:
- تخمگذاری به سبک خزندگان: اکیدنه ماده حدود ۲۰ روز پس از جفتگیری، یک تخم چرمی را درون کیسه موقت شکمی خود میگذارد. نوزاد که «پاگل» نام دارد، پس از ۱۰ روز از تخم خارج میشود.
- شیردهی بدون پستان: اکیدنه ماده نوک پستان ندارد؛ در عوض، نوزاد شیر ترشحشده از غدد روی پوست شکم مادر را میلیسد.
- آناتومی حرکتی متفاوت: استخوانبندی و زاویه پاهای اکیدنه مانند خزندگان به طرفین باز میشود، نه زیر بدن.
ویژگیهای عمومی اکیدنه در یک نگاه
پیش از بررسی عمیق رفتار این جاندار، نگاهی به مشخصات فیزیکی و زیستی آن میاندازیم:
- نام علمی: Tachyglossidae
- طول بدن: ۳۵ تا ۷۶ سانتیمتر
- وزن: ۲.۲ تا ۱۰ کیلوگرم
- سرعت حرکت: حداکثر ۲.۳ کیلومتر در ساعت
- طول عمر: ۱۰ تا ۱۶ سال در طبیعت (تا ۵۰ سال در اسارت)
راز بقا با حسگرهای الکتریکی و زهر مخفی
این پستاندار کندرو دندان ندارد. پوزه بلند اکیدنه مجهز به گیرندههای الکتریکی فوقالعاده حساسی است که فرکانسهای ناشی از حرکت کرمها، موریانهها و لارو حشرات را در تاریکی شب ردیابی میکند. اکیدنه پس از شکار، طعمه را به کمک زبان چسبناک و خارهای سقف دهان خود له و هضم میکند. علاوه بر تیغهای دفاعی ۱۲ سانتیمتری، اکیدنهها در پاهای عقب خود مجرایی متصل به غدد زهرساز دارند (مشابه پلاتیپوسها) که بررسیها نشان میدهد در فصول خاصی از سال فعال و زهرآگین میشود.
تفاوت با خارپشت و پورکیوپاین
علیرغم شباهت ظاهری، اکیدنهها هیچ نسبتی با خارپشتها یا پورکیوپاینها ندارند. پورکیوپاینها از خانواده جوندگان هستند و خارپشتها پستانداران جفتدار محسوب میشوند. تیغهای اکیدنه در واقع فولیکولهای توخالی مو هستند که تا ۱۲.۷ سانتیمتر رشد میکنند و ابزاری دفاعی در برابر شکارچیانی چون روباهها و گربههای وحشی هستند.
ترفندهای بقا: از حبابهای بینی تا خواب زمستانی در میان آتش
این جانوران در اقلیمهای گرم استرالیا و گینه نو زندگی میکنند و روش جالبی برای خنک نگه داشتن خود دارند؛ اکیدنهها حبابهایی از ترشحات بینی (فین) ایجاد میکنند که تبخیر رطوبت آن روی پوزه، به کاهش دمای بدنشان کمک میکند. شگفتانگیزتر از آن، توانایی دوام آوردن در میان آتشسوزیهای ویرانگر جنگلی است. دانشمندان در سال ۲۰۱۳ دریافتند که اکیدنهها هنگام آتشسوزی فرار نمیکنند؛ بلکه در اعماق خاک یا تنه درختان پناه گرفته و وارد حالت رخوت (Torpor) یا خواب زمستانی موقت میشوند. در این حالت با کاهش شدید دمای بدن و متابولیسم، تا زمان بازسازی جنگل و رویش مجدد منابع غذایی در پناهگاه خود بدون غذا باقی میمانند.
سایه سنگین انقراض بر سر فسیلهای زنده
خانواده اکیدنهها شامل ۴ گونه اصلی است که متاسفانه وضعیت بقای مناسبی ندارند:
1- اکیدنه پوزهکوتاه (استرالیایی): به دلیل پراکنش وسیع، در وضعیت «کمترین نگرانی» است.
اکیدنه پوزهکوتاه (استرالیایی)
2- اکیدنه پوزهبلند شرقی: در وضعیت «آسیبپذیر».
اکیدنه پوزهبلند شرقی: در وضعیت «آسیبپذیر».
3- اکیدنه پوزهبلند غربی: به شدت در معرض خطر انقراض.
اکیدنه پوزهبلند غربی: به شدت در معرض خطر انقراض.
4- اکیدنه پوزهبلند سر دیوید: به شدت در معرض خطر انقراض.
اکیدنه پوزهبلند سر دیوید
بزرگترین تهدید برای این موجودات، تخریب زیستگاهها توسط انسان و شکار آسان آنها توسط سگهای آموزشدیده است. زیستشناسان هشدار میدهند از دست رفتن این جانداران به معنای نابودی یکی از قدیمیترین شاخههای شجرهنامه تکاملی پستانداران است.
اهمیت علمی و نماد فرهنگی استرالیا
اکیدنه نقش پررنگی در فرهنگ بومیان استرالیا (ابوریجینالها) دارد؛ نقش این جانور در سنگنگارههای پارک ملی «کو-رینگ-گای چیس» و هنر صخرهای «آرنهم» دیده میشود. امروزه تصویر اکیدنه روی سکههای ۵ سنتی استرالیا حک شده است. از نظر علمی، این جانوران به دلیل داشتن ویژگیهای مشترک خزندگان (تخمگذاری) و پستانداران (داشتن مو، استخوانچه گوش میانی و غدد شیری)، کلید فهم تکامل پستانداران اولیه به شمار میروند.
