به بهانه انتشار ارزیابی خطر فائو درباره گسترش سروتیپ SAT1 ویروس تب برفکی - دکتر محمدرضا شعله‌پاش

مهمترین محورهای ارزیابی خطر اخیر فائو

به بهانه انتشار ارزیابی خطر فائو درباره گسترش سروتیپ SAT1 ویروس تب برفکی

دکتر محمدرضا شعله‌پاش

طی ماه‌های اخیر، گسترش سروتیپ SAT1 ویروس تب برفکی در بخش‌هایی از غرب آسیا، توجه سازمان‌های بین‌المللی دامپزشکی را به خود جلب کرده است. در همین راستا، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) با انتشار یک ارزیابی خطر(Risk Assessment)، آخرین وضعیت اپیدمیولوژیک این سروتیپ را تشریح و مجموعه‌ای از توصیه‌های فنی را برای کشورهای منطقه به‌منظور پیشگیری از گسترش بیشتر بیماری ارائه کرده است.

با توجه به اهمیت این ارزیابی و جایگاه تب برفکی به‌عنوان یکی از مهمترین بیماری‌های فرامرزی دام، در این نوشتار مهمترین محورهای مطرح ‌شده در گزارش فائو مرور و با نگاهی کاربردی برای دامپزشکان، مسئولان فنی، مدیران حوزه دام و دامداران کشور جمع‌بندی شده است.

در ارزیابی خطر منتشرشده توسط فائو آمده است:

"تشخیص زودهنگام، گزارش‌دهی سریع، کنترل جابجایی دام و هماهنگی منطقه‌ای همچنان ارکان اصلی پیشگیری و کنترل مؤثر تب برفکی هستند."

چرا تاکید اخیر فائو اهمیت دارد؟

تب برفکی از مسری‌ترین بیماری‌های ویروسی دام‌های زوج‌سم است و هرگونه تغییر در الگوی انتشار سروتیپ‌های آن می‌تواند پیامدهای اقتصادی و بهداشتی گسترده‌ای برای کشورهای منطقه به همراه داشته باشد. بر اساس ارزیابی اخیر فائو ، گسترش سروتیپ SAT1  از محدوده سنتی خود در آفریقا به بخش‌هایی از غرب آسیا، نشان‌دهنده تغییر در الگوی جغرافیایی انتشار این ویروس است؛ موضوعی که ضرورت افزایش هوشیاری اپیدمیولوژیک، تقویت نظام‌های مراقبت و آمادگی کشورها برای واکنش سریع را بیش از گذشته آشکار می‌کند.

نکته قابل توجه آن است که فائو این گزارش را صرفاً برای اطلاع‌رسانی درباره چند کانون بیماری منتشر نکرده، بلکه هدف اصلی آن جلب توجه کشورها به لزوم آمادگی، تشخیص زودهنگام، تبادل اطلاعات و اجرای هماهنگ اقدامات کنترلی پیش از تبدیل شدن رخدادهای محدود به یک بحران منطقه‌ای است.

مهمترین توصیه‌های فائو برای پیشگیری و کنترل تب برفکی

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در ارزیابی خطر اخیر خود، هم‌زمان با بررسی گسترش سروتیپ SAT1 در غرب آسیا، مجموعه‌ای از توصیه‌های فنی را برای پیشگیری و کنترل تب برفکی ارائه کرده است. هرچند این توصیه‌ها در پی رخدادهای اخیر و با تمرکز بر سروتیپ SAT1 تدوین شده‌اند، اما بخش عمده آنها بیانگر اصول شناخته‌شده مدیریت بیماریهای فرامرزی است و اجرای آنها می‌تواند خطر ورود، استقرار و انتشار ویروس را در هر کشوری کاهش دهد.

در ادامه، مهمترین محورهای مطرح‌شده در این گزارش مرور شده و در کنار آن، با هدف کاربردی‌سازی برای دامپزشکان، مسئولان فنی، مدیران حوزه دام و سایر فعالان این بخش، توضیحات و تحلیل‌های تکمیلی نیز ارائه شده است.

۱- تقویت مراقبت اپیدمیولوژیک؛ نخستین خط دفاع در برابر بیماری

فائو در گزارش خود بر ضرورت افزایش مراقبت فعال و مبتنی بر خطر (Risk-based Surveillance) تأکید کرده است. بر اساس این توصیه، کشورها باید مراقبت از دامهای حساس را به‌ویژه در مناطق مرزی، مسیرهای اصلی جابجایی دام، بازارهای خرید و فروش دام و کانونهای پرخطر افزایش دهند تا هرگونه تغییر در وضعیت بیماری در کوتاهترین زمان ممکن شناسایی شود.

این توصیه یادآور آن است که موفقیت در کنترل تب برفکی بیش از هر چیز به تشخیص زودهنگام وابسته است. هرچه فاصله زمانی میان ورود ویروس و شناسایی نخستین کانون کمتر باشد، احتمال مهار بیماری و جلوگیری از گسترش آن افزایش خواهد یافت.

۲- گزارش فوری موارد مشکوک و تشخیص سریع آزمایشگاهی

یکی دیگر از محورهای اصلی گزارش فائو ، گزارش سریع هرگونه مورد مشکوک به بیماری‌های تاولی و تأیید آزمایشگاهی آن است. این سازمان تأکید می‌کند که تأخیر در نمونه‌برداری، ارسال نمونه یا اعلام نتایج می‌تواند فرصت طلایی کنترل بیماری را از بین ببرد.

به همین دلیل، دامداران، مسئولان فنی، دامپزشکان بخش خصوصی و شبکه‌های دامپزشکی باید نسبت به هرگونه علائم مشکوک از جمله تب، لنگش و ضایعات تاولی در دهان، پستان و سم حساس باشند و موارد مشکوک را بدون تأخیر به مراجع ذی‌صلاح گزارش کنند.

۳- کنترل جابجایی دام؛ مؤثرترین راهکار برای جلوگیری از انتشار ویروس

فائو در ارزیابی خود، محدود کردن جابجایی دام از مناطق آلوده یا مشکوک، اعمال ضوابط قرنطینه‌ای و نظارت بر بازارهای خرید و فروش دام را از مهمترین اقدامات کنترلی معرفی می‌کند.

تجربه کشورهای منطقه نیز نشان داده است که در زمان بروز کانونهای بیماری، محدودیت موقت جابجایی دام و مدیریت بازارهای دام می‌تواند نقش مهمی در کاهش سرعت انتشار ویروس داشته باشد. این اقدامات زمانی بیشترین اثربخشی را خواهند داشت که همراه با مراقبت فعال، ردیابی دامها و اطلاع‌رسانی مناسب اجرا شوند.

۴- واکسیناسیون؛ ابزاری مؤثر، اما نه تنها راهکار

در گزارش فائو تأکید شده است که واکسیناسیون همچنان یکی از ارکان اصلی کنترل تب برفکی است، اما موفقیت آن به عواملی مانند انتخاب صحیح سویه‌های واکسن، پوشش مناسب جمعیت هدف، زمان‌بندی صحیح واکسیناسیون و ارزیابی مستمر تطابق واکسن با ویروس‌های در گردش بستگی دارد.

به همین دلیل، این سازمان توصیه می‌کند کشورها با پایش مستمر وضعیت اپیدمیولوژیک منطقه و بهره‌گیری از نتایج آزمایشگاههای مرجع، برنامه‌های واکسیناسیون خود را به‌صورت مستمر بازنگری و به‌روزرسانی کنند.

۵- همکاری منطقه‌ای؛ کلید موفقیت در کنترل بیماری‌های فرامرزی

از آنجا که ویروس تب برفکی مرزهای سیاسی را نمی‌شناسد، فائو بر همکاری نزدیک میان کشورهای منطقه، تبادل اطلاعات اپیدمیولوژیک، اشتراک نتایج آزمایشگاهی و هماهنگی در اجرای برنامه‌های کنترلی تأکید ویژه‌ای دارد.

تجربه جهانی نشان داده است که موفقیت در کنترل بیماریهای فرامرزی تنها با اقدامات یک کشور حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند هماهنگی مستمر میان کشورهای همسایه و سازمان‌های بین‌المللی است.

6 - فائو چگونه از کشورهای منطقه برای مقابله با تب برفکی حمایت می‌کند؟

ارزیابی خطر اخیر فائو تنها به هشدار درباره گسترش سروتیپ SAT1 محدود نمی‌شود، بلکه تصویری از اقدامات این سازمان برای افزایش آمادگی کشورهای منطقه نیز ارائه می‌دهد. بر اساس این گزارش، فائو معتقد است که مهار بیماریهای فرامرزی تنها با انتشار هشدارهای فنی امکان‌پذیر نیست و باید هم‌زمان ظرفیت کشورها برای پیشگیری، تشخیص و واکنش سریع نیز تقویت شود.

در همین راستا، فائو از طریق مرکز مدیریت اضطراری بیماری‌های فرامرزی (ECTAD) و با همکاری دولت‌ها و شرکای بین‌المللی، برنامه‌هایی را برای تقویت نظام‌های مراقبت اپیدمیولوژیک، ارتقای توان تشخیص آزمایشگاهی، انجام ارزیابی‌های خطر، آموزش نیروهای دامپزشکی و افزایش آمادگی کشورها برای پیشگیری و پاسخ سریع به تب برفکی در دست اجرا دارد.

بر اساس گزارش فائو، این برنامه‌ها در تعدادی از کشورهای منطقه از جمله پاکستان، عراق، سوریه، لبنان، اردن، فلسطین و یمن در حال اجرا است. هدف از این اقدامات، افزایش توان ملی کشورها در شناسایی سریع بیماری، مدیریت مؤثر کانون‌های احتمالی، کاهش خطر انتشار فرامرزی ویروس و تقویت هماهنگی‌های منطقه‌ای عنوان شده است.

نکته قابل توجه آن است که فائو در این گزارش، سرمایه‌گذاری بر تقویت ظرفیت‌های ملی را بخشی جدایی‌ناپذیر از راهبرد جهانی کنترل تب برفکی می‌داند. به بیان دیگر، از نگاه این سازمان، موفقیت در کنترل بیماریهای فرامرزی تنها به اقدامات داخلی هر کشور وابسته نیست، بلکه نیازمند شبکه‌ای از همکاری‌های منطقه‌ای، انتقال دانش فنی، تقویت زیرساخت‌های تشخیصی و تبادل مستمر اطلاعات میان کشورها است.

این بخش از گزارش فائو نشان می‌دهد که کنترل بیماریهای فرامرزی، به‌ویژه تب برفکی، تنها با اقدامات داخلی هر کشور امکان‌پذیر نیست؛ بلکه مستلزم همکاری منطقه‌ای، تبادل مستمر اطلاعات، توسعه ظرفیت‌های فنی و حمایت از کشورهایی است که نقش مهمی در زنجیره کنترل بیماری در منطقه ایفا می‌کنند.

برای جمع‌بندی مهمترین محورهای مطرح‌شده در ارزیابی خطر فائو ، جدول زیر خلاصه‌ای از توصیه‌های کلیدی این سازمان و کاربرد عملی آنها برای مجموعه دامپزشکی و فعالان حوزه دام را نشان می‌دهد. این توصیه‌ها اگرچه در پی گسترش سروتیپ SAT1 ارائه شده‌اند، اما بسیاری از آنها از اصول اساسی پیشگیری و کنترل تب برفکی و سایر بیماریهای فرامرزی محسوب می‌شوند.

همان‌گونه که جدول نشان می‌دهد، محور مشترک تمامی توصیه‌های فائو بر پیشگیری، آمادگی و تشخیص زودهنگام استوار است. تجربه کشورهای درگیر نیز نشان داده است که موفقیت در کنترل تب برفکی، بیش از آنکه به اقدامات پس از بروز همه‌گیری وابسته باشد، به استقرار نظام مراقبت کارآمد، واکنش سریع و اجرای هماهنگ ضوابط بهداشتی و قرنطینه‌ای بستگی دارد.

ارزیابی اخیر فائو را نباید صرفاً گزارشی درباره گسترش یک سروتیپ جدید تلقی کرد؛ بلکه این گزارش یادآور آن است که آمادگی مستمر، مراقبت هدفمند و همکاری منطقه‌ای، همچنان مؤثرترین ابزار برای پیشگیری از بیماری‌های فرامرزی به شمار می‌روند.

منابع:

FAO. Risk Assessment: Foot-and-Mouth Disease Virus Serotype SAT1 in West Asia.

WOAH – World Animal Health Information System (WAHIS).

European Commission for the Control of Foot-and-Mouth Disease (EuFMD).

WRLFMD – World Reference Laboratory for Foot-and-Mouth Disease.