حکیم مهر: پدر من تا پیش از بازنشستگی، صاحب مغازهای به نام «خرازی توکا» بود و من از کودکی با این تصور بزرگ شدم که نام مغازهاش برگرفته از نام پرندهای درشت با منقاری بسیار بزرگ و نارنجیرنگ است. اما واقعیت با خیال من فرق داشت. چند سال پیش، وقتی به دنیای پرندگان علاقهمند شدم، پس از خریدن یک کتاب راهنمای پرندگان ایران، با خانوادهای به نام «توکاها» آشنا شدم که هیچ شباهتی به تصوراتم نداشتند. کمی بعدتر متوجه شدم آن پرندگان خوشآبورنگی که در آمریکای مرکزی و جنوبی، بهویژه در جنگلهای آمازون، زندگی میکنند، «توکان» نام دارند. به همین سادگی!
به گزارش حکیم مهر به نقل از پیام ما، یک «نون» در انتهای نام، همهچیز را تغییر میداد. البته مطمئنم این اشتباه مختص من یا خانوادهام نبود! چند سال پیش، در یکی از گشتهای زمستانی پرندهنگری در پارکهای تهران، خانمی برای نخستینبار به جمع دوستداران پرندگان پیوسته بود. او چون نام «توکا» را در پوستر برنامه دیده بود، با هیجان بسیار نزد من، که یکی از اعضای گروه بودم، آمد و پرسید: «آیا واقعاً قرار است این پرندههای رنگی و زیبا را در آن پارک ببینیم؟»
من هم برخلاف میلم، مجبور شدم نقش کسی را بازی کنم که قرار بود خیالی خوش را نقش بر آب کند. پس از فهمیدن ماجرا، میتوانستم ببینم که چطور هیجانش فروکش کرد؛ هرچند پس از دیدن توکاها و پرندگان دیگر، حالش جا آمد و این سرخوردگی بزرگ را پشت سر گذاشت! حالا که متوجه شدیم توکا و توکان دو خانواده متفاوت از پرندگان هستند، بهتر است کمی بیشتر از توکاها بگوییم که ۹ گونه متفاوت از آنها در ایران دیده میشود. توکاها پرندگانی آوازخواناند و جثهشان بزرگتر از گنجشک و کوچکتر از کبوتر است. ازآنجاکه اغلب روی زمین تغذیه میکنند، پاهایی نسبتاً کشیده دارند و منقارشان ظریف و باریک است. این پرندگان علاوه بر کرمها و سایر حشرات، از میوههای درختان و بوتهها، مانند انواع توت، تغذیه میکنند. یکی از توکاهای معمول در ایران، «توکای سیاه» است که در شمال و غرب کشور تقریباً در تمام سال دیده میشود و در مناطق دیگر، بهجز جنوب، زمستان را میگذراند. توکای سیاه در مقایسه با توکاهای دیگر، بیشتر به انسان نزدیک میشود و در پارکها یا جنگلها راحتتر میتوان آن را دید.
توکای سیاه نر پرندهای کاملاً سیاهرنگ با منقاری زرد مایل به نارنجی و حلقهای زردرنگ دور چشمهاست. پرنده ماده یا نابالغ، رنگی نزدیکتر به قهوهای تیره دارد. توکای سیاه در فصل بهار، هنگام جفتیابی، آواز خاص و دلنشینی دارد. «توکای باغی» یکی دیگر از توکاهایی است که در تمام سال در جنگلهای شمال زندگی میکند و در زمستان به سایر نقاط ایران نیز میآید. روتنه این پرنده قهوهای مایل به خاکستری و زیرتنهاش سفید با خالهای سیاه است.
سایر توکاهای ایران اغلب در ماههای سرد سال و بیشتر در نیمه شمالی کشور دیده میشوند. نام تعدادی از آنها از این قرار است: توکای طوقی، توکای گلوسیاه، توکای پشتبلوطی، توکای پهلوسرخ و توکای بزرگ.
