کد خبر: ۸۶۲۱۴

گفت‌وگوی اختصاصی حکیم مهر با محسن فریدونی نجاتگر جمعیت هلال احمر و عضو تیم سگ‌های تجسس (آنست)

دامپزشکان، پشتوانه سلامت سگ‌هایی هستند که در سخت‌ترین عملیات‌ها جانفشانی می‌کنند/ برای سگ‌های «آنست»، مراقبت دامپزشکی به اندازه آموزش عملیاتی اهمیت دارد

سگ‌های تجسس جمعیت هلال احمر (آنست) سال‌هاست در سخت‌ترین مأموریت‌های امدادی، از زلزله و سیل گرفته تا حوادث پیچیده و عملیات‌های مناطق جنگی، در کنار امدادگران و نجاتگران حضور دارند ...

صفحه نخست » عمومی

تعداد بازدید: ۳۵۹

تاریخ انتشار: 27 July 2026 - ۰۵ مرداد ۱۴۰۵ - ۱۶:۰۴

حکیم مهر- دکتر محسن طاهرمیرزایی: در میان آوارهای به‌جامانده از انفجار، جایی که صدای تخریب، گرد و غبار و خطر هر لحظه ادامه دارد، گاهی یک سگ امدادی تنها با اتکا به حس بویایی و آموزش‌های دقیق خود، مسیر پیدا کردن جان انسان‌ها یا پیکرهای مفقودشده را مشخص می‌کند. سگ‌های تجسس جمعیت هلال احمر (آنست) سال‌هاست در سخت‌ترین مأموریت‌های امدادی، از زلزله و سیل گرفته تا حوادث پیچیده و عملیات‌های مناطق جنگی، در کنار امدادگران و نجاتگران حضور دارند؛ اما پشت هر جست‌وجوی موفق، مجموعه‌ای از آموزش‌های تخصصی، مراقبت‌های دامپزشکی، مدیریت استرس حیوان، آمادگی جسمانی و تجربه میدانی مربیانی قرار دارد که خود نیز با دشوارترین صحنه‌های انسانی مواجه می‌شوند.

«محسن فریدونی» نجاتگر جمعیت هلال احمر و عضو تیم سگ‌های تجسس (آنست)، از سال ۱۳۹۰ در این حوزه فعالیت می‌کند و طی بیش از پانزده سال حضور در عملیات‌های مختلف، تجربه همراهی با سگ‌های آموزش‌دیده در شرایط بحرانی را داشته است. او در این گفت‌وگو از معیارهای انتخاب سگ‌های امدادی، نقش نژاد در عملیات‌های تخصصی، نحوه مدیریت حیوان در شرایط انفجار و آلودگی، مراقبت‌های دامپزشکی، فشارهای روانی پس از عملیات و تجربه حضور سگ‌های تجسس در مأموریت‌های جنگی سخن می‌گوید.

فریدونی در گفت‌وگو با حکیم مهر تأکید می‌کند که سگ‌های (آنست) صرفاً یک ابزار جست‌وجو نیستند، بلکه عضوی از تیم امدادی محسوب می‌شوند که برای حضور در محیط‌های پرخطر، نیازمند آموزش مستمر، مراقبت دقیق و ارتباط نزدیک با مربی خود هستند. تلاش تیم‌ها برای حفظ توان عملیاتی سگ‌ها و نقش حیاتی دامپزشکان در ادامه مأموریت‌ها روایت می‌کند؛ روایتی از پیوند میان انسان، حیوان و مسئولیتی مشترک برای بازگرداندن امید در دشوارترین لحظات.

حکیم مهر: لطفاً خودتان را معرفی کنید.
محسن فریدونی هستم، ۳۹ ساله و متولد استان همدان. سال ۱۳۸۲ وارد جمعیت هلال احمر شدم و تا سال ۱۳۹۰ در تیم‌های امداد جاده، امداد کوهستان، آواربرداری و اسکان اضطراری فعالیت داشتم. از سال ۱۳۹۰ وارد تیم سگ‌های تجسس (آنست) جمعیت هلال احمر شدم و تاکنون حدود ۱۵ سال است که در این حوزه فعالیت می‌کنم.

حکیم مهر: برای عملیات‌های امدادی در محیط‌های جنگی و آلوده، آیا معیار خاصی برای انتخاب نژاد سگ وجود دارد یا تمرکز اصلی روی رفتارشناسی و تربیت سگ است؟
نژادی که در جمعیت هلال احمر به‌عنوان نژاد سازمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد، ژرمن شپرد است. ما برای عملیات‌های مختلف، از جمله عملیات‌های جنگی، سیل، زلزله و جست‌وجوی افراد مفقودشده، عمدتاً از این نژاد استفاده می‌کنیم. به‌خصوص ژرمن ورک که برای فعالیت‌های عملیاتی و امدادی مناسب‌تر است. همچنین در برخی موارد از ژرمن شو لاین نیز استفاده می‌شود.

حکیم مهر: در محیط‌های پرتنش و سرشار از صداهای انفجار، چگونه سطح استرس و واکنش‌های غریزی سگ‌ها مانند پاسخ جنگ و گریز را مدیریت می‌کنید تا تمرکز و توانایی بویایی آن‌ها حفظ شود؟
در دو جنگ اخیر که در آن حضور داشتیم، تجربیات زیادی به دست آوردیم. در جنگ ۱۲ روزه، در جنگ رمضان که نیروهای ما حضور داشتند و خود من نیز در عملیات‌ها حاضر بودم، تلاش می‌کردیم هنگام وقوع انفجار یا ایجاد موج انفجار، با بازی و سرگرم کردن سگ، تمرکز آن را از صدای انفجار دور کنیم تا حیوان کمتر درگیر استرس ناشی از صدا و شرایط محیطی شود.
همچنین با توجه به اینکه برخی انفجارها به‌صورت چندمرحله‌ای اتفاق می‌افتاد، یک بازه زمانی پس از انفجار در نظر می‌گرفتیم و سپس وارد منطقه عملیاتی می‌شدیم. با این حال، گاهی در زمان حضور تیم در منطقه، دوباره همان محدوده مورد اصابت قرار می‌گرفت و سگ مجبور بود صدای انفجار و شرایط بحرانی را تجربه کند. برای مثال، در روز دهم اسفندماه، زمانی که در بیت رهبری مشغول عملیات تجسس بودم، همان منطقه دوباره مورد اصابت قرار گرفت. من در داخل آوار بودم که ناگهان صدای انفجار و موج ناشی از آن را احساس کردم. در آن شرایط تلاش کردیم ابتدا از منطقه فاصله بگیریم تا میزان استرس سگ کاهش پیدا کند و پس از بازگشت شرایط، دوباره عملیات جست‌وجو را ادامه دهیم.

حکیم مهر: با توجه به احتمال آلودگی خاک و هوا به مواد شیمیایی یا پرتوی در مناطق جنگی، چه تجهیزات حفاظتی برای سگ‌های امدادی در نظر گرفته می‌شود؟ آیا خطرات تنفسی برای سگ‌ها در اولویت قرار دارد؟

بله، این موضوع در اولویت ما قرار دارد. با این حال، به دلیل شرایط عملیاتی، معمولاً تلاش می‌کنیم پس از انفجار و ایجاد آلودگی‌های اولیه، با فاصله زمانی وارد منطقه شویم تا بخشی از گرد و خاک و مواد موجود در محیط کاهش پیدا کند و شرایط برای جست‌وجو مناسب‌تر شود. ما تجهیزات حفاظت فردی برای خودمان داشتیم و در مورد سگ‌ها بیشتر اقدامات مراقبتی انجام می‌دادیم؛ برای مثال پس از هر مرحله جست‌وجو، پوزه سگ را شست‌وشو می‌دادیم تا آلودگی‌های احتمالی کاهش پیدا کند و سپس دوباره وارد منطقه عملیاتی می‌شدیم.

حکیم مهر: در محیط‌هایی که با خون، خاک و مواد منفجره آلوده هستند، تشخیص بوی بقایای انسانی از سایر بوها یک چالش مهم است. سگ‌ها چگونه این تمایز را انجام می‌دهند؟ آیا موردی بوده که سگ‌ها نشانه‌ای را پیدا کنند که تجهیزات دیگر قادر به تشخیص آن نباشند؟
در مواردی که زنده یابی انجام می‌شد سگها از طریق واق زدن و در موارد جسدیابی بیشتر از طریق زبان بدن سگ‌ها متوجه می‌شدیم که یک نقطه برای آن‌ها اهمیت خاصی دارد. وقتی سگ به یک محل می‌رسید و واکنش متفاوتی نشان می‌داد، متوجه می‌شدیم که احتمالاً در آن نقطه چیزی وجود دارد. این واکنش‌ها می‌توانست شامل پنجه زدن، چسباندن پوزه به زمین، افزایش شدت بو کشیدن یا تمرکز بیشتر روی یک محدوده خاص باشد. گاهی حتی سگ را از منطقه خارج می‌کردیم و دوباره برای جست‌وجو به همان محدوده بازمی‌گرداندیم؛ اگر دوباره همان واکنش را نشان می‌داد، احتمال وجود پیکر یا بقایای انسانی در آن نقطه بیشتر می‌شد. در چنین مواردی، عملیات آواربرداری انجام می‌شد و در نهایت بقایای پیکر شهید یا در برخی موارد پیکر کامل از محل خارج می‌شد.

حکیم مهر: آیا برای تشخیص این واکنش‌های رفتاری، سگ‌ها آموزش خاصی می‌بینند؟
بله، بخشی از آموزش‌های سگ‌های تجسس مربوط به همین موضوع و شناخت زبان بدن آن‌هاست. نجاتگر باید بتواند رفتار سگ را تحلیل کند و تفاوت میان یک واکنش عادی و یک نشانه عملیاتی را تشخیص دهد.

حکیم مهر: بسیاری از امدادگران انسانی پس از عملیات‌های سنگین دچار علائم استرس پس از سانحه مانند بی‌اشتهایی، پرخاشگری یا کاهش تمرکز می‌شوند. آیا چنین علائمی در سگ‌های امدادی نیز پس از عملیات‌های سنگین مشاهده می‌شود؟
بله، در برخی از سگ‌های ما چنین مواردی مشاهده شده است. با این حال، ما تلاش می‌کنیم سگ‌ها را از نظر جسمی و روحی در شرایط آمادگی نگه داریم. برای مثال، در تغذیه سگ‌ها معمولاً شرایطی ایجاد می‌کنیم که حیوان آمادگی و انگیزه لازم را داشته باشد. گاهی میزان غذای روزانه را کمی کمتر از حد معمول تنظیم می‌کنیم تا اشتهای سگ حفظ شود و پس از عملیات بتواند تغذیه مناسبی داشته باشد.
اگر سگ در عملیات با موج انفجار یا مواد شیمیایی مواجه شود و عملکرد بویایی آن تحت تأثیر قرار گیرد، ممکن است دچار بی‌اشتهایی، کاهش انرژی یا کاهش هیجان شود. چنین مواردی را در برخی سگ‌ها تجربه کرده‌ایم. در جنگ چهل روزه، حدود ۳۰ روز در تهران حضور داشتم و در پهنه شمال و شرق تهران فعالیت می‌کردم. در عملیات‌هایی که انجام می‌دادیم، تلاش می‌کردم سگ را از نظر آمادگی حفظ کنم و بعد از عملیات، تغذیه مناسبی برای آن فراهم کنم تا دچار ضعف جسمی و کاهش توان عملیاتی نشود.

حکیم مهر: در برخی عملیات‌های طولانی‌مدت که دسترسی به آب و غذای استاندارد دامپزشکی برای سگ‌ها محدود است، چگونه نیازهای متابولیکی سگ‌ها را تأمین می‌کنید؟ آیا از مکمل‌های انرژی‌زا یا رژیم‌های غذایی خاص استفاده می‌کنید؟
تیم‌های ما زمانی که وارد عملیات می‌شوند، به اندازه تعداد روزهایی که قرار است در منطقه حضور داشته باشند، غذای مورد نیاز، غذای تشویقی و مکمل‌های لازم را همراه خود می‌برند. مربیان نیز یک کوله تجهیزات همراه دارند که بخشی از آن مربوط به تجهیزات مورد نیاز سگ، غذای تشویقی و مواد غذایی مورد نیاز در حین عملیات است. برای مثال، ممکن است یک عملیات از ساعت چهار صبح آغاز شود و تا ساعت دوازده ظهر ادامه پیدا کند. در چنین شرایطی، سگ ممکن است ۱۵ تا ۲۰ بار جست‌وجو انجام دهد و نیاز داشته باشد در فواصل مشخص استراحت کند و انرژی خود را بازیابی کند.
در زمان استراحت، معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه به سگ فرصت می‌دهیم، غذای مورد نیازش را در اختیارش قرار می‌دهیم و پس از بازیابی انرژی، دوباره وارد محیط عملیاتی می‌شود. این موضوع اهمیت زیادی دارد، چون وقتی سگ با گرسنگی وارد محیط آوار شود، ممکن است هر چیزی را که در محیط پیدا می‌کند بخورد و این مسئله می‌تواند برای سلامت آن خطرناک باشد. به همین دلیل همیشه غذای مورد نیاز سگ را همراه خودمان داریم تا چنین شرایطی پیش نیاید.

حکیم مهر: آیا در طول عملیات، علائم حیاتی سگ‌ها مانند ضربان قلب و دمای بدن را پایش می‌کنید؟ آیا شرایطی پیش آمده که به دلیل خستگی شدید یا شوک، مجبور به توقف عملیات برای یک سگ شوید؟
بله. در طول عملیات شرایط جسمی سگ‌ها را بررسی می‌کنیم. در همین جنگ اخیر، برای چند مورد از سگ‌ها چنین شرایطی پیش آمد. دو یا سه مورد از سگ‌های تیم به بیمارستان دامپزشکی سیاری که در منطقه مستقر بود مراجعه کردند. برای این سگ‌ها سرم‌درمانی انجام شد تا انرژی از دست‌ رفته آن‌ها دوباره بازگردد. پس از استراحت و بازیابی توان جسمی، مجدداً وارد چرخه عملیات شدند.

حکیم مهر: چه نقشی برای دامپزشکان در تیم‌های امدادی قائل هستید؟ آیا حضور مستقیم‌تر دامپزشکان در آموزش و عملیات ضروری است؟
حضور دامپزشکان در تیم‌های امدادی بسیار ضروری است. در این جنگ، تا جایی که به خاطر دارم، دو یا سه واحد سیار دامپزشکی در اختیار تیم‌ها قرار داشت. این خودروهای سیار مجهز به امکانات درمانی بودند و حتی فضای جراحی نیز داشتند. از دامپزشکانی که با سازمان همکاری داشتند، در مناطق عملیاتی و پشتیبانی استفاده می‌کردیم. بیشتر مواقع این تیم‌ها در مناطق پشتیبانی مستقر بودند و هر زمان مربیان با مشکلی برای سگ‌ها مواجه می‌شدند، به این مراکز مراجعه می‌کردند. دامپزشکان با توجه به تخصصی که داشتند، مراقبت‌های لازم را انجام می‌دادند و در چرخه عملیاتی تیم‌های آنست حضور مؤثری داشتند.

حکیم مهر: در طول سال‌هایی که در عملیات‌های مختلف حضور داشته‌اید، چگونه از سلامت روان خودتان مراقبت می‌کنید؟ آیا همدردی با سگ‌ها و مواجهه با صحنه‌های سخت، فشار روانی مضاعفی ایجاد نمی‌کند؟
اگر نتوانیم این شرایط را مدیریت کنیم، دیگر امکان حضور در عملیات‌های بعدی را نخواهیم داشت. من در ۱۵ سال فعالیت در تیم سگ‌های تجسس، از سیل و زلزله گرفته تا عملیات‌های مختلف، صحنه‌های بسیار سخت و دردناکی دیده‌ام. جمعیت هلال احمر برای نیروهای امدادی، تیم روانشناسی دارد و پس از عملیات می‌توانیم از خدمات مشاوره‌ای استفاده کنیم. اگر مسئله‌ای وجود داشته باشد، تلاش می‌کنیم آن را برطرف کنیم؛ چون باید بتوانیم شرایط روحی خودمان را کنترل کنیم تا در عملیات‌های بعدی نیز توان ادامه فعالیت داشته باشیم. به‌خصوص در این جنگ، با صحنه‌های بسیار سختی مواجه شدیم. در مراکز مختلف، چه نظامی و چه غیرنظامی، حضور داشتیم و اتفاقات بسیار تلخی را مشاهده کردیم. در کنار استفاده از حمایت‌های روانی، تلاش کردیم با روش‌های شخصی و کنترل ذهنی، خودمان را برای ادامه فعالیت آماده نگه داریم.
در جمعیت هلال احمر دوره‌های مختلفی برگزار می‌شود که یکی از آن‌ها دوره حمایت روانی است. در این دوره‌ها امدادگران آموزش می‌بینند که چگونه در شرایط بحرانی دوام بیاورند، با فشارهای روحی ناشی از حوادث کنار بیایند و در زمان عملیات عملکرد مناسبی داشته باشند.

حکیم مهر: اگر خاطره‌ای از سال‌های فعالیت با سگ‌های تجسس دارید که برای مخاطبان جالب باشد، بیان کنید.
خاطرات زیادی وجود دارد، اما تعداد عملیات‌ها آن‌قدر زیاد شده که تفکیک یک خاطره خاص برایم سخت است. فقط در همین ۳۰ روز، ۲۶ عملیات انجام دادم و اتفاقات مختلفی در ذهنم با هم ترکیب شده است. در این عملیات‌ها هم تجربه نجات جان انسان‌ها را داشتیم، هم پیدا کردن پیکر کودکان و هم مواجهه با صحنه‌هایی مانند پیدا کردن پیکرهای قطعه‌قطعه‌شده. همه این اتفاقات در کنار هم قرار گرفته و انتخاب یک مورد خاص برای تعریف کردن دشوار است.

حکیم مهر: آیا در عملیات‌ها تجربه زنده‌یابی نیز داشته‌اید؟
خودم به همراه سگ قبلی که در اختیار داشتم به نام وایپر تجربه زنده یابی در زلزله سرپل ذهاب کرمانشاه را داشتم در این مدت جنگ ۴۰ روزه رمضان تجربه زنده‌یابی نداشتم، اما یکی از همکارانم در استان همدان، شهرستان اسدآباد، در حادثه‌ای که مرکز فنی‌وحرفه‌ای آن منطقه دچار اصابت شده بود، توانست یک فرد زنده و یک شهید را پیدا کند. اما در ۳۰ روزی که در تهران حضور داشتم و در دو پهنه شمال و شرق فعالیت می‌کردم، در مجموع ۲۶ عملیات انجام دادم و به همراه سگم توانستیم ۱۷ پیکر شهید را پیدا کنیم.

حکیم مهر: حرف پایانی؟
اسم سگ من «ویکی» است. کاملا آماده عملیات است پنج سال دارد و از نژاد ژرمن ورک است.

حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.