حکیم مهر: گزارش مشترک سال ۲۰۲۶ سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد و سازمان جهانی هواشناسی هشدار میدهد گرمای شدید به یکی از جدیترین مخاطرات پیشروی کشاورزی و امنیت غذایی تبدیل شده است. این خطر معیشت بیش از ۱.۲۳ میلیارد نفر وابسته به کشاورزی را تحت تأثیر قرار میدهد و آثار آن از مزرعه تا دامداری، شیلات، جنگل و نیروی کار گسترش یافته است.
به گزارش حکیم مهر به نقل از گزارش سبز، در این گزارش، گرمای شدید صرفاً به معنای ثبت یک دمای بالا نیست؛ بلکه شرایطی است که دما از آستانه تحمل فیزیولوژیک گیاه، دام، آبزی یا انسان عبور میکند. زمانی که این وضعیت با خشکسالی، کاهش رطوبت خاک، کمبود آب یا بادهای مساعد آتشسوزی همراه شود، خسارت حاصل میتواند از مجموع خسارت هر یک از این مخاطرات بیشتر باشد.
در سال ۲۰۲۴ حدود ۸.۲ درصد جمعیت جهان با گرسنگی مواجه بودند، ۲.۳ میلیارد نفر ناامنی غذایی متوسط یا شدید را تجربه کردند و نزدیک به یکسوم جمعیت جهان توان مالی تهیه یک رژیم غذایی سالم را نداشتند. از این منظر، گرمای شدید تهدیدی تازه برای نظام غذاییای است که پیش از این نیز با محدودیتهای جدی روبهرو بوده است.
افت عملکرد چهار محصول اصلی جهان
ذرت، برنج، سویا و گندم در مجموع حدود ۶۰ درصد کالری غذایی جهان را تأمین میکنند. فراتحلیل دادههای مشاهدهای نشان میدهد افزایش هر یک درجه سانتیگراد دما، عملکرد سالانه همه این محصولات را کاهش داده است.
خطر اصلی زمانی بروز میکند که گرما با کمبود بارش همراه شود. در مناطق تحت تأثیر دمای بالا بهتنهایی، افت عملکرد حدود ۹ درصد گزارش شده، اما این رقم در شرایط همزمان موج گرما و کمبارشی به ۲۴.۸۹ درصد رسیده است. برخی مطالعات بررسیشده در گزارش، خسارت محصولات در رویدادهای گرم و خشک همزمان را بیش از ۳۰ درصد برآورد کردهاند.
برآوردها همچنین نشان میدهد تنش گرمایی از سال ۱۹۶۱ تاکنون، بهرهوری کل عوامل تولید کشاورزی را ۲۱ درصد کاهش داده است؛ رقمی معادل از بین رفتن هفت سال رشد بهرهوری جهانی. برای جبران این افت، بین سالهای ۱۹۹۲ تا ۲۰۲۰ حدود ۸۸ میلیون هکتار زمین بیشتر در ۱۱۰ کشور وارد چرخه تولید شده است. تغییر کاربری این اراضی نیز حدود ۲۱.۸ میلیارد تن دیاکسیدکربن معادل منتشر کرده و یک چرخه معیوب میان گرمایش، افت عملکرد، توسعه اراضی و انتشار بیشتر ساخته است.
دامداری در آستانه زیان ۴۰ میلیارد دلاری
اکنون نزدیک به ۸۰ درصد جمعیت گاوهای جهان دستکم ۳۰ روز در سال در معرض گرمای تنشزا قرار میگیرند. در دماهای بالاتر از ۳۰ درجه، مصرف خوراک گاو، گوسفند، بز، خوک و مرغ بهازای هر درجه افزایش دما بین ۳ تا ۵ درصد کاهش مییابد. این وضعیت به افت وزن، کاهش تولید شیر و تخممرغ، اختلال تولیدمثل و افزایش مرگومیر منجر میشود.
در سناریوی انتشار بالا، زیان سالانه گرما به تولید گوشت و شیر گاو تا پایان قرن به حدود ۴۰ میلیارد دلار، معادل ۹.۸ درصد ارزش تولید بر پایه قیمتهای سال ۲۰۰۵، میرسد. در سناریوی انتشار پایین، زیان به حدود ۱۵ میلیارد دلار یا ۳.۷ درصد محدود میشود. این تفاوت نشان میدهد کاهش انتشار گازهای گلخانهای میتواند نزدیک به دوسوم خسارت پیشبینیشده را مهار کند.
خسارت ۶.۶ میلیارد دلاری به شیلات
فراوانی موجهای گرمای دریایی از دهه ۱۹۸۰ تاکنون تقریباً دو برابر شده است. بررسی ۲۰۸۸ فعالیت شیلاتی در ۱۲۸ منطقه و ۱۰۸ کشور طی سالهای ۱۹۸۵ تا ۲۰۲۲ نشان داده است که ۱۵ درصد شیلات مورد مطالعه از موجهای گرمای دریایی آسیب دیدهاند.
این رویدادها بیش از ۵.۶ میلیون تن کاهش تولید و حدود ۶.۶ میلیارد دلار خسارت اقتصادی ایجاد کردهاند؛ ۳.۹ میلیارد دلار از این خسارت فقط در فاصله سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۲ رخ داده است. گرمشدن آب همچنین اکسیژن محلول را کاهش میدهد، شکوفایی جلبکی، بیماری و مرگومیر آبزیان را افزایش میدهد و ذخایر ماهی را به مهاجرت به آبهای خنکتر وادار میکند.
کاهش توان کاری کشاورزان
بر اساس گزارش، بهرهوری نیروی کار بهازای هر یک درجه افزایش دما بالاتر از ۲۰ درجه سانتیگراد، ۲ تا ۳ درصد کاهش پیدا میکند. در سال ۲۰۲۱، دمای بالا حدود ۴۷۰ میلیارد ساعت از ظرفیت بالقوه کار جهان کاست؛ این میزان ۳۷ درصد بیشتر از متوسط سالانه دهه ۱۹۹۰ بود.
در کشورهای دارای شاخص توسعه انسانی کمتر از ۰.۵۵۰، بخش کشاورزی ۸۷ درصد ساعات کاری ازدسترفته را به خود اختصاص داده است. در صورت افزایش سه درجهای دمای جهان، مجموع عرضه و بهرهوری نیروی کار میتواند در آفریقا ۳۳ درصد، در آسیا ۲۵ درصد و در قاره آمریکا ۱۷ درصد کاهش یابد.
برزیل؛ نمونه یک بحران زنجیرهای
مطالعه موردی گزارش در برزیل نشان میدهد چگونه گرما میتواند چند بخش را همزمان درگیر کند. از اواخر سال ۲۰۲۳ تا پایان ۲۰۲۴، دمای بیشینه روزانه در برخی مناطق بیش از پنج درجه بالاتر از متوسط اقلیمی قرار گرفت و در بعضی موجها انحراف دما به هفت درجه رسید.
در بیشتر مناطق برزیل، دما در بیش از ۶۰ درصد روزهای فصل رشد سویا از آستانه بحرانی ۳۰ درجه عبور کرد. برآورد اولیه برداشت محصولات از ۱۶۲ میلیون تن به ۱۴۷.۷ میلیون تن کاهش یافت؛ افتی نزدیک به ۱۰ درصد. همزمان، خوکها در منطقه مرکزی-غربی طی بسیاری از ماهها حداقل ۲۰ روز تنش گرمایی شدید را تحمل کردند و شمار روزهای دارای خطر بالای آتشسوزی تا ۱۵۰ روز بیشتر از متوسط اقلیمی شد.
هشدار زودهنگام کافی نیست
تحلیل گزارش سبز از یافتههای این سند نشان میدهد گرمای شدید دیگر یک خطر مستقل یا کوتاهمدت نیست، بلکه ریسکی سیستمی برای امنیت غذایی است. سامانههای هشدار سریع، پیشبینیهای هواشناسی کشاورزی، اصلاح ارقام مقاوم به گرما، بهبود مدیریت آب و خاک، سایه و تهویه دامداریها و تغییر ساعات کار میتوانند خسارت را کاهش دهند.
با این حال، فائو و سازمان جهانی هواشناسی تأکید میکنند سازگاری محدودیتهای فیزیولوژیک و اکولوژیک دارد. بدون کاهش جدی انتشار گازهای گلخانهای، اقدامات فنی در مزرعه بهتنهایی قادر به حفاظت پایدار از نظام غذایی جهان نخواهند بود.
