حکیم مهر- دکتر محسن طاهرمیرزایی: نخستین فارغ‌التحصیل رشته تخصصی بیهوشی و مراقبت‌های ویژه دامپزشکی در ایران، راه‌اندازی این رشته را نقطه آغاز تحولی مهم در علوم بالینی دامپزشکی، به‌ویژه در حوزه حیوانات خانگی و اسب، می‌داند؛ تخصصی که نقشی مستقیم و انکارناپذیر در حفظ جان بیماران، کاهش عوارض جراحی، کنترل درد و ارتقای کیفیت درمان دارد، اما هنوز جایگاه متناسبی در نظام آموزشی و اجرایی دامپزشکی کشور پیدا نکرده است. «دکتر سیدرضا هاشمی» که در نخستین دوره دستیاری این رشته در دانشگاه شیراز پذیرفته شد، از محدودبودن آموزش بیهوشی و بی‌دردی در دوره دکتری عمومی، نبود دوره کارورزی مستقل، کمبود تجهیزات و داروهای تخصصی در برخی مراکز خصوصی و حذف تنها فرصت آموزش رزیدنسی بیهوشی دامپزشکی از فهرست رشته‌های دکترای تخصصی به‌عنوان مهمترین چالش‌های این حوزه یاد می‌کند.
وی با تأکید بر اینکه بیهوشی دامپزشکی، برخلاف تصور رایج، به‌دلیل تفاوت‌های گسترده میان گونه‌های جانوری و تنوع آناتومی، فیزیولوژی، فارماکولوژی و واکنش حیوانات به داروها، از پیچیدگی و حساسیت بسیار بالایی برخوردار است، می‌گوید دامنه فعالیت متخصصان این رشته تنها به اتاق عمل محدود نمی‌شود و آرام‌بخشی برای معاینات و نمونه‌گیری، تصویربرداری تشخیصی، دندانپزشکی، مدیریت درد، مراقبت از بیماران وخیم و اورژانسی و بیهوشی حیوانات حیات‌وحش را نیز در بر می‌گیرد. دکتر هاشمی در گفت‌وگو با «حکیم مهر»، ضمن روایت مسیر ورود خود به این عرصه نوپا، از نقش برجسته استاد دکتر ناصر وصال در ایجاد زیرساخت‌های آموزشی این رشته سخن گفته و معتقد است با توسعه درمانهای تخصصی، افزایش حساسیت صاحبان حیوانات نسبت به مخاطرات بیهوشی و تسکین درد و همچنین پیرشدن جمعیت حیوانات و افزایش بیماری‌های زمینه‌ای، نیاز کشور به متخصصان بیهوشی بیش از گذشته احساس می‌شود؛ ازاین‌رو، بازنگری در آموزش دوره عمومی و برقراری دوباره دوره تخصصی رزیدنسی بیهوشی دامپزشکی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای آینده نظام آموزشی و درمانی دامپزشکی ایران است.
حکیم مهر: آقای دکتر ورودی چه سالی و کدام دانشکده هستید و چه شد که رشته دامپزشکی را انتخاب کردید؟
بنده مهرماه سال 1390 در دانشکده دامپزشکی دانشگاه شیراز دوره دکتری عمومی دامپزشکی را آغاز کردم. در زمان انتخاب رشته با تحقیق و مشورت با افرادی که در عرصه دامپزشکی مشغول به فعالیت بودند، به این رشته علاقه مند شدم.
حکیم مهر: در ادامه چه مسیری را طی کردید؟
سال آخر دکتری عمومی دامپزشکی، به دلیل علاقه به علوم بالینی، تصمیم به ادامه تحصیل گرفتم. اسفندماه سال 1395 در آزمون ورودی دکتری سال 1396 شرکت کردم و با کسب رتبه 2 کشوری و شرکت در مصاحبه علمی، در رشته بیهوشی و مراقبت های ویژه دامپزشکی پذیرفته شدم و مهرماه سال 1396 تحصیلات خود را در دانشگاه شیراز آغاز نمودم.
حکیم مهر: بیایید به عقب برگردیم. در آن ایام که هنوز رشته بیهوشی دامپزشکی در ایران شناخته شده نبود، چه چیزی شما را ترغیب کرد تا این مسیر نرفته و پرچالش را انتخاب کنید؟
از همان سال های ابتدایی تحصیل در مقطع دکتری عمومی دامپزشکی، در اوقات فراغت به درمانگاه دانشکده مراجعه می کردم و با مشاهده روند درمان بیماران در بخش های مختلف آشنا می شدم و با توجه به علاقه ای که داشتم هر کجا سوال و ابهامی برایم پیش می آمد، از دستیاران و اساتید گروه علوم درمانگاهی پرسش های خود را مطرح می کردم و کنجکاوی بنده باعث می شد به منابع و رفرانس ها مراجعه کنم و اطلاعاتم را در این زمینه بیشتر کنم. زمانی که در حال گذارندن واحد درسی اصول جراحی و بیهوشی دامپزشکی بودم، یک خلاء بزرگ و مهم را حس کردم و آن حضور فردی بود که به فیزیولوژی مسلط باشد، با داروهای مختلف آشنایی داشته باشد و بداند کجا و از چه دارویی استفاده کند و از عوارض احتمالی ناشی از تجویز آن آگاه باشد، تکنیک های جراحی را بداند، درمورد بیماری های داخلی دانش کافی داشته باشد و مهمتر از همه احساس مسئولیت داشته باشد تا بتواند بیمار را قبل از شروع جراحی، در زمان القای بیهوشی، حین جراحی و در زمان ریکاوری مورد ارزیابی مداوم قرار دهد.
آشنایی بنده با استاد دکتر ناصر وصال که تنها متخصص در این رشته در کشور بود به همان زمان برمی گردد. با توجه به نیازی که احساس می شد و تدریس بی نظیر استاد و زحماتی که ایشان در سال های خدمت خود کشیده بودند و فراهم نمودن زیرساخت های ایجاد این رشته تحصیلی، بنده را ترغیب کرد وارد این مسیر جدید و پرچالش شوم.
حکیم مهر: گویا تنها سه یا چهار نفر در این رشته جذب شده‌اند. فضای کلاس‌ها و آموزش‌ها چگونه بود؟ آیا استاد خاصی در کشور داشتید یا مجبور بودید منابع خارجی را ترجمه و مطالعه کنید؟
اولین دوره دستیاری تخصصی بیهوشی و مراقبت های ویژه دامپزشکی در دانشگاه شیراز و در سال 1396 برگزار شد و در این دوره بنده تحصیلات خود را در این مقطع آغاز کردم و در سال 1401 دانش آموخته شدم. طی 3 دوره محموعاً 7 نفر در این رشته پذیرش شده اند. ساختار آموزشی در دوره دستیاری تخصصی آموزش محور و پژوهش محور بود و تقریباً تمامی تجهیزات و امکانات لازم جهت پرورش نیروی متخصص این رشته با زحمات چندین ساله استاد وصال فراهم شده بود. این رشته حتی در خارج از کشور نیز در مقایسه با سایر علوم بالینی دامپزشکی رشته ای نسبتاً جدید محسوب می شود و عمر این رشته در دنیا حدود 50 سال است. اگرچه پیش از این، تحقیقات از سالیان دور در مورد اثر داروهای بیهوشی بر حیوانات مختلف انجام می شد. قطعاً برای کسب دانش جدید نیاز به مطالعه منابع خارجی است و برای پیشرفت در این زمینه علاوه بر مطالعه کتب گردآوری شده به زبان فارسی، مطالعه منابع خارجی نیز حائز اهمیت است.
حکیم مهر: اولین بیهوشی که روی دام انجام دادید، چه چالش‌های خاصی داشت؟ آیا با واکنش‌های غیرمنتظره حیوانات یا تجهیزات ناقص مواجه شدید؟
چالش قابل توجهی احساس نشد چون امکانات و داروهای لازم در اختیار بود و اولین بیهوشی که در دانشکده دامپزشکی انجام دادم با حداقل عوارض انجام شد، اما اولین بیهوشی که در یک درمانگاه خصوصی انجام دادم متوجه نواقص بسیار زیاد شدم. نبود داروهای متنوع، نبود تجهیزات مانیتورینگ، نبود ماشین بیهوشی کارآمد، محدودیت ها و حساسیت هایی که در بخش خصوصی مشاهده کردم بسیار قابل توجه بود.
حکیم مهر: امروزه بیهوشی دامپزشکی به یک تخصص پرطرفدار تبدیل شده است. به نظر شما بزرگترین نقطه قوت این رشته که باعث شده امروز اهمیت آن پررنگ‌تر شود، چیست؟
به نظر من مهم ترین نقطه قوت این رشته، نقش مستقیم و غیرقابل انکار آن در حفظ جان بیمار و ارتقای کیفیت درمان است. به همین دلیل، هرجه دامپزشکی به سمت درمانهای پیشرفته تر و تخصصی تر حرکت کند، نیاز به متخصص بیهوشی بیشتر خواهد شد. به اعتقاد بنده، راه اندازی این رشته نقطه آغازین مسیر پیشرفت علوم بالینی خصوصاً حیوانات خانگی و اسب بوده و با توجه جدید بودن این علم در ایران و مرتبط بودن این رشته با سایر علوم بالینی دامپزشکی و پزشکی، همچنین احساس نیاز روزافزون بخش خصوصی به حضور فرد متخصص در این زمینه در مراکز درمانی دامپزشکی بزرگترین مزیت این رشته است.
حکیم مهر: با وجود پیشرفت‌ها، به نظر شما هنوز چه نقاط ضعف یا کمبودهایی در سیستم آموزشی یا اجرایی بیهوشی دامپزشکی در ایران وجود دارد که نیاز به توجه بیشتر دارد؟
به نظر من مهم ترین نقطه ضعف فعلی، فاصله میان اهمیت واقعی بیهوشی دامپزشکی و جایگاه آن در نظام آموزشی و اجرایی کشور است. در دوره دکترای حرفه ای دامپزشکی، آموزش بیهوشی و به ویژه بی دردی، جایگاه شایسته ای ندارد. از سوی دیگر تنها فرصت موجود برای آموزش تخصصی و گذراندن دوره رزیدنسی بیهوشی دامپزشکی، که می توانست نیاز علاقمندان را در داخل کشور تأمین کند، از فهرست رشته های دکترای تخصصی دامپزشکی حذف شده است.
حکیم مهر: بسیاری از افراد بیهوشی دامپزشکی را ساده‌تر از بیهوشی انسانی می‌پندارند. از دیدگاه شما، بزرگترین تفاوت‌های فیزیولوژیک و چالش‌های بیهوشی در حیوانات نسبت به انسان‌ها چیست؟
اتفاقاً بیهوشی دامپزشکی بسیار پیچیده تر و حساس تر از بیهوشی انسانی است چون با بیمارانی از گونه های مختلف، آناتومی، فیزیولوژی، فارماکولوژی و پاسخ متفاوت به داروهای مختلف و بیماری های متنوع روبه رو هستیم و بیماران ما می تواند از یک پرنده با وزن چند گرم تا یک اسب چند صد کیلوگرمی با تفاوت های ذکر شده باشند. از طرف دیگر عدم امکان برقراری ارتباط کلامی با حیوانات، به خصوص در مقوله درد، مشکلات دامپزشکان را دو چندان می کند.
حکیم مهر: آیا بیهوشی دامپزشکی فقط محدود به اتاق عمل و جراحی است؟ یا کاربردهای دیگری مثل رادیولوژی مداخله‌ای، بی‌دردسازی درد مزمن یا حتی بیهوشی حیوانات وحشی و باغ‌وحش‌ها هم دارد؟
خیر، بیهوشی دامپزشکی به جراحی محدود نیست و می تواند در کنار سایر علوم بالینی نقش کلیدی داشته باشد. انجام بیهوشی و آرام بخشی جهت معاینات بالینی، اخذ نمونه های پاراکلینیکی، انجام تکنیک های مختلف تصویربرداری تشخیصی، دندانپزشکی و مراقبت های دندانی، مدیریت درد در بیماران، مراقبت از بیماران با شرایط وخیم و اورژانسی و بیهوشی در حیوانات حیات وحش از مهمترین کاربردهای این علم است.
اولین دوره دستیاری تخصصی بیهوشی و مراقبت های ویژه دامپزشکی در دانشگاه شیراز و در سال 1396 برگزار شد و در این دوره بنده تحصیلات خود را در این مقطع آغاز کردم و در سال 1401 دانش آموخته شدم. طی 3 دوره محموعاً 7 نفر در این رشته پذیرش شده اند. ساختار آموزشی در دوره دستیاری تخصصی آموزش محور و پژوهش محور بود و تقریباً تمامی تجهیزات و امکانات لازم جهت پرورش نیروی متخصص این رشته با زحمات چندین ساله استاد وصال فراهم شده بود. این رشته حتی در خارج از کشور نیز در مقایسه با سایر علوم بالینی دامپزشکی رشته ای نسبتاً جدید محسوب می شود و عمر این رشته در دنیا حدود 50 سال است. اگرچه پیش از این، تحقیقات از سالیان دور در مورد اثر داروهای بیهوشی بر حیوانات مختلف انجام می شد. قطعاً برای کسب دانش جدید نیاز به مطالعه منابع خارجی است و برای پیشرفت در این زمینه علاوه بر مطالعه کتب گردآوری شده به زبان فارسی، مطالعه منابع خارجی نیز حائز اهمیت است.
حکیم مهر: اولین بیهوشی که روی دام انجام دادید، چه چالش‌های خاصی داشت؟ آیا با واکنش‌های غیرمنتظره حیوانات یا تجهیزات ناقص مواجه شدید؟
چالش قابل توجهی احساس نشد چون امکانات و داروهای لازم در اختیار بود و اولین بیهوشی که در دانشکده دامپزشکی انجام دادم با حداقل عوارض انجام شد، اما اولین بیهوشی که در یک درمانگاه خصوصی انجام دادم متوجه نواقص بسیار زیاد شدم. نبود داروهای متنوع، نبود تجهیزات مانیتورینگ، نبود ماشین بیهوشی کارآمد، محدودیت ها و حساسیت هایی که در بخش خصوصی مشاهده کردم بسیار قابل توجه بود.
حکیم مهر: امروزه بیهوشی دامپزشکی به یک تخصص پرطرفدار تبدیل شده است. به نظر شما بزرگترین نقطه قوت این رشته که باعث شده امروز اهمیت آن پررنگ‌تر شود، چیست؟
به نظر من مهم ترین نقطه قوت این رشته، نقش مستقیم و غیرقابل انکار آن در حفظ جان بیمار و ارتقای کیفیت درمان است. به همین دلیل، هرجه دامپزشکی به سمت درمانهای پیشرفته تر و تخصصی تر حرکت کند، نیاز به متخصص بیهوشی بیشتر خواهد شد. به اعتقاد بنده، راه اندازی این رشته نقطه آغازین مسیر پیشرفت علوم بالینی خصوصاً حیوانات خانگی و اسب بوده و با توجه جدید بودن این علم در ایران و مرتبط بودن این رشته با سایر علوم بالینی دامپزشکی و پزشکی، همچنین احساس نیاز روزافزون بخش خصوصی به حضور فرد متخصص در این زمینه در مراکز درمانی دامپزشکی بزرگترین مزیت این رشته است.
حکیم مهر: با وجود پیشرفت‌ها، به نظر شما هنوز چه نقاط ضعف یا کمبودهایی در سیستم آموزشی یا اجرایی بیهوشی دامپزشکی در ایران وجود دارد که نیاز به توجه بیشتر دارد؟
به نظر من مهم ترین نقطه ضعف فعلی، فاصله میان اهمیت واقعی بیهوشی دامپزشکی و جایگاه آن در نظام آموزشی و اجرایی کشور است. در دوره دکترای حرفه ای دامپزشکی، آموزش بیهوشی و به ویژه بی دردی، جایگاه شایسته ای ندارد. از سوی دیگر تنها فرصت موجود برای آموزش تخصصی و گذراندن دوره رزیدنسی بیهوشی دامپزشکی، که می توانست نیاز علاقمندان را در داخل کشور تأمین کند، از فهرست رشته های دکترای تخصصی دامپزشکی حذف شده است.
حکیم مهر: بسیاری از افراد بیهوشی دامپزشکی را ساده‌تر از بیهوشی انسانی می‌پندارند. از دیدگاه شما، بزرگترین تفاوت‌های فیزیولوژیک و چالش‌های بیهوشی در حیوانات نسبت به انسان‌ها چیست؟
اتفاقاً بیهوشی دامپزشکی بسیار پیچیده تر و حساس تر از بیهوشی انسانی است چون با بیمارانی از گونه های مختلف، آناتومی، فیزیولوژی، فارماکولوژی و پاسخ متفاوت به داروهای مختلف و بیماری های متنوع روبه رو هستیم و بیماران ما می تواند از یک پرنده با وزن چند گرم تا یک اسب چند صد کیلوگرمی با تفاوت های ذکر شده باشند. از طرف دیگر عدم امکان برقراری ارتباط کلامی با حیوانات، به خصوص در مقوله درد، مشکلات دامپزشکان را دو چندان می کند.
حکیم مهر: آیا بیهوشی دامپزشکی فقط محدود به اتاق عمل و جراحی است؟ یا کاربردهای دیگری مثل رادیولوژی مداخله‌ای، بی‌دردسازی درد مزمن یا حتی بیهوشی حیوانات وحشی و باغ‌وحش‌ها هم دارد؟
خیر، بیهوشی دامپزشکی به جراحی محدود نیست و می تواند در کنار سایر علوم بالینی نقش کلیدی داشته باشد. انجام بیهوشی و آرام بخشی جهت معاینات بالینی، اخذ نمونه های پاراکلینیکی، انجام تکنیک های مختلف تصویربرداری تشخیصی، دندانپزشکی و مراقبت های دندانی، مدیریت درد در بیماران، مراقبت از بیماران با شرایط وخیم و اورژانسی و بیهوشی در حیوانات حیات وحش از مهمترین کاربردهای این علم است.
حکیم مهر: با توجه به رشد کلینیک‌های تخصصی دامپزشکی در شهرهای بزرگ، آیا بازار کار بیهوشی دامپزشکی اشباع شده است یا هنوز جای رشد دارد؟
بیهوشی دامپزشکی در ایران در ابتدای مسیر توسعه قرار دارد. و به عبارتی، دوران طفولیت خود را می گذراند. بازار کار بیهوشی دامپزشکی صرفاً محدود به درمانگاه های دامپزشکی نبوده و دانش آموختگان این رشته علاوه بر کار بالینی می توانند در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی به عنوان عضو هیئت علمی و به عنوان پژوهشگر در مراکز تحقیقاتی دامپزشکی و پزشکی مشغول به فعالیت شوند. در حال حاضر بجز دانشگاه شیراز، هیچ یک از دانشکده های دامپزشکی کشور از حضور متخصص بیهوشی بهره مند نیستند و طبیعتاً، در چنین شرایطی، فارغ التحصیلان دکترای دامپزشکی از کسب اطلاعات به روز در زمینه بیهوشی و بی دردی محروم خواهند بود. در برنامه درسی دکترای دامپزشکی صرفاً یک واحد درسی از درس اصول جراحی و بیهوشی به مباحث بیهوشی و بی حسی موضعی اختصاص داده شده است و از طرف دیگر هیج واحد کارورزی مستقلی برای بیهوشی در نظر گرفته نشده است. این در حالی است که در برنامه درسی کشورهای پیشرفته، مباحث بیهوشی و به خصوص تسکین درد از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
حکیم مهر: اگر جوانی که علاقه‌مند به بیهوشی دامپزشکی است و می‌ترسد از اینکه این رشته محدود است یا آینده‌اش مشخص نیست، امروز روبروی شما بنشیند، چه توصیه‌ای به او دارید؟
آینده رشته های تخصصی بالینی و از جمله بیهوشی، کاملاً روشن است و روند رو به رشد این رشته ها در جهان بخوبی مؤید این موضوع است. مگر نه اینکه در زمان راه اندازی رشته جراحی و بعدها رادیولوژی، کسی تصور نمی کرد که روزی در هر کلینیک یا بیمارستان دامپزشکی یک یا جند جراح حضور داشته باشد یا رادیولوژیست ها، علاوه بر دانشگاهها، در بخش خصوصی نیز فعال باشند.
با وجود اطلاعات گسترده در فضای مجازی حتی صاحبان حیوانات خانگی نیز در خصوص مخاطرات بیهوشی و تسکین درد بعد از عمل حساسیت شدیدی دارند. جه بسا جراح با بهترین تکنیک ها یک عمل جراحی پیچیده را به انجام می رساند اما یک غفلت کوچک در بیهوشی منجر به مرگ بیمار می شود. از طرف دیگربا پیر شدن جمعیت حیوانی و شیوع بیماری های زمینه ای متنوع، بکارگیری تکنیک های بسیار دقیق و پیشرفته بیهوشی ضرورت می یابد. به عنوان مثال چند نفر در ایران دانش و تجربه کافی برای بیهوش کردن یک حیوان مبتلا به بیماری های قلبی شدید با حداقل خطر را دارند؟ همچنین نباید اهمیت حضور متخصص بیهوشی در تیم جراحی های اسب را فراموش کرد. بنابراین ارتقای مهارت های تخصصی بیهوشی، هم برای فارغ التحصلان دکترای عمومی و هم از طریق برقراری مجدد دوره تخصصی رزیدنسی، ضرورتی اجتناب ناپذیر برای سیستم آموزشی دامپزشکی کشور به شمار می رود.
توصیه بنده به دانشجویان و همکاران جوانی که قصد دارند در آینده وارد این رشته شوند این است که در هر مسیر جدید و دانش نوین همواره با چالش ها و فرصت های بیشماری روبه رو هستید و این عزم و اراده شما در کسب روزافزون دانش و تجربه، تلاش شبانه روزی و همت شما است که می توانید بر این چالش ها غلبه کرده و به پیشرفت دامپزشکی ایران کمک کنید.
حکیم مهر: در طول سال‌ها فعالیت، چه اشتباهی را تکرار کردید که به شما درس بزرگی داد و حالا سعی می‌کنید دانشجویان امروزی از آن دوری کنند؟
به دانشجویان جوان توصیه می کنم به مباحثی که در کلاس تدریس می شود بسنده نکرده، از فرصت کم چند ساله دوران تحصیل که علی رغم تلاش و دلسوزی اساتید ارزشمند نمی توان انتظار داشت همه جنبه های علم و دانش را فراگرفت، نهایت بهره را ببرید و از هیچ تلاشی در کسب دانش فروگذار ننمایید.
حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.
بیهوشی دامپزشکی در ایران در ابتدای مسیر توسعه قرار دارد. و به عبارتی، دوران طفولیت خود را می گذراند. بازار کار بیهوشی دامپزشکی صرفاً محدود به درمانگاه های دامپزشکی نبوده و دانش آموختگان این رشته علاوه بر کار بالینی می توانند در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی به عنوان عضو هیئت علمی و به عنوان پژوهشگر در مراکز تحقیقاتی دامپزشکی و پزشکی مشغول به فعالیت شوند. در حال حاضر بجز دانشگاه شیراز، هیچ یک از دانشکده های دامپزشکی کشور از حضور متخصص بیهوشی بهره مند نیستند و طبیعتاً، در چنین شرایطی، فارغ التحصیلان دکترای دامپزشکی از کسب اطلاعات به روز در زمینه بیهوشی و بی دردی محروم خواهند بود. در برنامه درسی دکترای دامپزشکی صرفاً یک واحد درسی از درس اصول جراحی و بیهوشی به مباحث بیهوشی و بی حسی موضعی اختصاص داده شده است و از طرف دیگر هیج واحد کارورزی مستقلی برای بیهوشی در نظر گرفته نشده است. این در حالی است که در برنامه درسی کشورهای پیشرفته، مباحث بیهوشی و به خصوص تسکین درد از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
حکیم مهر: اگر جوانی که علاقه‌مند به بیهوشی دامپزشکی است و می‌ترسد از اینکه این رشته محدود است یا آینده‌اش مشخص نیست، امروز روبروی شما بنشیند، چه توصیه‌ای به او دارید؟
آینده رشته های تخصصی بالینی و از جمله بیهوشی، کاملاً روشن است و روند رو به رشد این رشته ها در جهان بخوبی مؤید این موضوع است. مگر نه اینکه در زمان راه اندازی رشته جراحی و بعدها رادیولوژی، کسی تصور نمی کرد که روزی در هر کلینیک یا بیمارستان دامپزشکی یک یا جند جراح حضور داشته باشد یا رادیولوژیست ها، علاوه بر دانشگاهها، در بخش خصوصی نیز فعال باشند.
با وجود اطلاعات گسترده در فضای مجازی حتی صاحبان حیوانات خانگی نیز در خصوص مخاطرات بیهوشی و تسکین درد بعد از عمل حساسیت شدیدی دارند. جه بسا جراح با بهترین تکنیک ها یک عمل جراحی پیچیده را به انجام می رساند اما یک غفلت کوچک در بیهوشی منجر به مرگ بیمار می شود. از طرف دیگربا پیر شدن جمعیت حیوانی و شیوع بیماری های زمینه ای متنوع، بکارگیری تکنیک های بسیار دقیق و پیشرفته بیهوشی ضرورت می یابد. به عنوان مثال چند نفر در ایران دانش و تجربه کافی برای بیهوش کردن یک حیوان مبتلا به بیماری های قلبی شدید با حداقل خطر را دارند؟ همچنین نباید اهمیت حضور متخصص بیهوشی در تیم جراحی های اسب را فراموش کرد. بنابراین ارتقای مهارت های تخصصی بیهوشی، هم برای فارغ التحصلان دکترای عمومی و هم از طریق برقراری مجدد دوره تخصصی رزیدنسی، ضرورتی اجتناب ناپذیر برای سیستم آموزشی دامپزشکی کشور به شمار می رود.
توصیه بنده به دانشجویان و همکاران جوانی که قصد دارند در آینده وارد این رشته شوند این است که در هر مسیر جدید و دانش نوین همواره با چالش ها و فرصت های بیشماری روبه رو هستید و این عزم و اراده شما در کسب روزافزون دانش و تجربه، تلاش شبانه روزی و همت شما است که می توانید بر این چالش ها غلبه کرده و به پیشرفت دامپزشکی ایران کمک کنید.
حکیم مهر: در طول سال‌ها فعالیت، چه اشتباهی را تکرار کردید که به شما درس بزرگی داد و حالا سعی می‌کنید دانشجویان امروزی از آن دوری کنند؟
به دانشجویان جوان توصیه می کنم به مباحثی که در کلاس تدریس می شود بسنده نکرده، از فرصت کم چند ساله دوران تحصیل که علی رغم تلاش و دلسوزی اساتید ارزشمند نمی توان انتظار داشت همه جنبه های علم و دانش را فراگرفت، نهایت بهره را ببرید و از هیچ تلاشی در کسب دانش فروگذار ننمایید.
حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.
همه ما سپاسگزار خواهیم شد اگر خانم یا آقای دکتر ناشناس مشخص فرماید از کدام -بزرگ‌نمایی القاب فردی و انتساب‌های غیرعلمی- یا - القاب پرشکوه اما بی‌پشتوانه-در متن استفاده شده است. 
۱. هم‌پوشانی دارویی، نه لزوماً هم‌سانی بالینی
درست است که بیهوشی دامپزشکی از بسیاری از داروهای مشابه پزشکی انسانی برای پیش‌دارو، القا و نگهداری بیهوشی استفاده می‌کند. بااین‌حال، تفاوت‌های اساسی وجود دارد؛ از جمله اثرات وابسته به گونه در برخی داروها و کاربرد گستردهٔ عواملی نظیر آگونیست‌های گیرنده آلفا-۲ آدرنرژیک و کتامین در دامپزشکی. همچنین میزان عوارض و مرگ‌ومیر پیرابیهوشی در دامپزشکی به مراتب بالاتر از پزشکی انسانی است و در سگ‌ها، گربه‌ها و اسب‌ها تا ۲٪ گزارش شده که تا ۱۰۰ برابر بیشتر از بیهوشی انسانی است. این تفاوت فاحش نشان می‌دهد که صرفاً کپی‌برداری از پروتکل‌های پزشکی انسانی، بدون توجه به تفاوت‌های فیزیولوژیک بین‌گونه‌ای، رویکردی علمی نیست.
۲. محدودیت‌های عملی در ایران: واقعیت یا تعمیم؟
نظر به محدودیت دسترسی به منابع، پژوهش در دانشکده‌های دامپزشکی ایران نشان داده که مدیریت درد در حیوانات «زیربهینه و ناکافی» است و اگرچه کلینیک‌ها به برخی داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی دسترسی دارند، میزان تجویز واقعی آن‌ها پایین است؛ ضمن اینکه مواد افیونی فقط در یکی از کلینیک‌ها به‌طور معمول در دسترس بوده است. این یافته‌ها با اشارهٔ منتقد به استفاده از «دو، سه قلم داروی تزریقی» هم‌سو است و نشان از چالش‌های ساختاری در تأمین داروهای بیهوشی و ضددرد در ایران دارد.
۳. نقش تکنسین‌های بیهوشی در کشورهای پیشرفته
در کشورهایی نظیر کانادا، تکنسین‌های دامپزشکی ثبت‌نام‌شده (RVT) به‌عنوان اعضای جدایی‌ناپذیر تیم درمان، مسئولیت‌هایی از جمله «رساندن و پایش بیهوشی» را بر عهده دارند. در ایتالیا نیز تکنسین‌های دامپزشکی در حوزه بیهوشی آموزش می‌بینند. بااین‌حال، بیهوشی دامپزشکی در این کشورها همچون پزشکی انسانی یک «رشته تخصصی» محسوب می‌شود و متخصصان بیهوشی دامپزشکی آموزش تکمیلی و آزمون‌های دقیقی را می‌گذرانند. بنابراین حضور تکنسین‌ها نافی وجود متخصصان و اهمیت تخصص‌گرایی در این حوزه نیست.
۴. سخن پایانی
نظام آموزشی و اجرایی بیهوشی دامپزشکی در ایران، همچون بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه، با چالش‌های جدی در تأمین دارو، تجهیزات و نیروی انسانی متخصص روبه‌راست. به‌جای بزرگ‌نمایی القاب فردی و انتساب‌های غیرعلمی، شایسته است با نگاهی نقادانه و مبتنی بر شواهد، به‌دنبال ارتقای استانداردهای آموزشی، بهبود زنجیره تأمین داروها و توسعهٔ نقش تکنسین‌های ماهر در کنار متخصصان باشیم. عزت و احترام واقعی در این حوزه، در گرو تعهد به کیفیت و ایمنی بیماران حیوانی است، نه در القاب پرشکوه اما بی‌پشتوانه.
· Carter, J., & Story, D. A. (2013). Veterinary and human anaesthesia: an overview of some parallels and contrasts. Anaesthesia and Intensive Care, 41(6)
· Pinho, R. H., Nasr-Esfahani, M., & Pang, D. S. J. (2024). Medication errors in veterinary anesthesia: a literature review. Veterinary Anaesthesia and Analgesia, 51(3), 203-226
· Brodbelt, D. C., Blissitt, K. J., Hammond, R. A., et al. (2008). The risk of death: the confidential enquiry into perioperative small animal fatalities. Veterinary Anaesthesia and Analgesia, 35(5), 365-373
· Investigation of veterinary attitudes towards perioperative pain management in Iranian Veterinary Schools. Journal of Veterinary Laboratory Research, 6(1), 67-78
اما خدمت عزیزان عرض کنم که نقد باید متوجه گزاره های آن باشد، نه شخصیت نویسنده یا نحوه تولید متن