گفت‌وگوی اختصاصی حکیم مهر با دکتر آناهیتا وثوقی، اولین بانوی فعال در حوزه روانپزشکی حیوانات در ایران
روانپزشکی حیوانات کاسبی جدید نیست؛ یک علم معتبر جهانی است / حیوان لجبازی یا انتقام‌گیری نمی‌کند؛ رفتار او می‌تواند نشانه اضطراب یا درد باشد / بسیاری از مشکلات رفتاری، پیش از رسیدن به مرحله واگذاری قابل‌درمان‌اند
تعداد بازدید: ۱۲۱۴
تاریخ انتشار: 10 August 2026 - ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ - ۱۶:۰۱
حکیم مهر- دکتر محسن طاهرمیرزایی: اختلالات رفتاری حیوانات خانگی، برخلاف تصور رایج، همیشه نتیجه تربیت نادرست، لجبازی یا ضعف آموزش نیستند؛ گاهی پرخاشگری، اضطراب، ترس‌های شدید، رفتارهای وسواسی و حتی لیسیدن مداوم بدن، نشانه‌ای از درد، بیماری جسمی یا اختلال در عملکرد سیستم عصبی حیوان‌اند. دکتر آناهیتا وثوقی، دامپزشک و دانش‌آموخته دکتری تخصصی فیزیولوژی دانشگاه تهران که دوره‌های تخصصی رفتارشناسی حیوانات را در خارج از کشور گذرانده و از سال ۱۴۰۰ فعالیت خود را بر پزشکی رفتار و روانپزشکی حیوانات متمرکز کرده است، معتقد است رفتار، زبان حیوان و یکی از علائم بالینی مهم اوست؛ زبانی که بدون شناخت دقیق فیزیولوژی، بررسی بیماری‌های زمینه‌ای و ارزیابی شرایط زندگی حیوان نمی‌توان آن را به‌درستی تفسیر کرد. او در گفت‌وگو با پایگاه خبری «حکیم مهر»، ضمن تشریح مرز میان مشکلات آموزشی و اختلالات روانپزشکی، از فرایند تشخیص، جایگاه دارودرمانی و رفتاردرمانی، عوارض و وابستگی دارویی، نقش مربیان، خطر خوددرمانی و قضاوت‌های انسان‌انگارانه درباره رفتار حیوانات سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که هر رفتار نامطلوبی اختلال روانپزشکی نیست، اما نادیده گرفتن اختلالات واقعی می‌تواند کیفیت زندگی حیوان و سرپرست را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد و در مواردی به واگذاری، رهاسازی یا حتی یوتانایز حیوان منتهی شود؛ پیامدهای تلخی که به باور او، بسیاری از آن‌ها با افزایش آگاهی و تشخیص و درمان به‌موقع قابل پیشگیری‌اند.حکیم مهر: لطفاً کمی از گذشته خود بگویید؛ ورودی چه سالی و کدام دانشکده بودید و چه مسیری را تا امروز طی کردید؟من ورودی سال ۱۳۹۰ دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران هستم و در سال ۱۳۹۸ نیز وارد دوره دکتری تخصصی فیزیولوژی در دانشگاه تهران شدم.حکیم مهر: چه عاملی باعث شد رشته دامپزشکی را انتخاب کنید؟واقعیت این است که یکی از پسرخاله‌هایم امبریولوژیست و عضو هیئت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه بود. او فردی بسیار نابغه، توانمند، خاص و تأثیرگذار در حوزه تخصصی خود بود. از دوران کودکی، هم از نظر اخلاقی و هم از نظر حرفه‌ای، همواره او را الگوی خودم می‌دانستم. به دلیل رفت‌وآمدهای خانوادگی، رابطه صمیمانه‌ای نیز با یکدیگر داشتیم. او نگاه بسیار خاص و متفاوتی به دنیای علم داشت و در یادگیری و آموزش واقعاً سیری‌ناپذیر بود. با وجود اینکه تدریس می‌کرد و از جوان‌ترین استادان دانشگاه رازی کرمانشاه به شمار می‌رفت، هیچ‌گاه از آموختن دست نمی‌کشید. این روحیه همیشه برای من الهام‌بخش و الگو بود.توضیحات او و توصیفی که از دنیای دامپزشکی ارائه می‌کرد، مرا به این حوزه علاقه‌مند کرد. متأسفانه به دلیل بیماری، او را خیلی زود از دست دادیم و این اتفاق برای همه ما بسیار تلخ بود؛ اما علاقه‌ای که در من ایجاد کرد، تا امروز همراهم مانده است. شاید همین علاقه سبب شد که در ادامه وارد حوزه فیزیولوژی شوم و بخواهم درباره فیزیولوژی انسان و حیوان بیشتر بیاموزم و پژوهش کنم.حکیم مهر: مسیر شما از فیزیولوژی دامپزشکی در دانشگاه تهران به روانپزشکی حیوانات، در نگاه نخست یک تغییر بزرگ به نظر می‌رسد. فیزیولوژی و رفتار حیوانات چه ارتباطی با یکدیگر دارند؟بسیاری ممکن است تصور کنند فیزیولوژی و رفتار، دو حوزه کاملاً بی‌ارتباط با یکدیگر هستند. حتی افرادی بودند که ورود من به حوزه رفتار با پایه و پیشینه فیزیولوژی را زیر سؤال بردند؛ درحالی‌که از نظر علمی، این دو حوزه کاملاً با یکدیگر ارتباط دارند. تا زمانی که شناخت عمیق و کاملی از فیزیولوژی بدن نداشته باشیم، نمی‌توانیم رفتار، اختلالات رفتاری و شیوه تشخیص و درمان آن‌ها را به‌درستی بشناسیم. فیزیولوژی به ما نشان می‌دهد که عملکرد طبیعی بدن چگونه است؛ از عملکرد سیستم عصبی و هورمون‌ها گرفته تا نحوه پاسخ بدن به ترس، استرس و سایر محرک‌های طبیعی.اگر در عملکرد این سیستم‌ها اختلالی ایجاد شود، یکی از عرصه‌هایی که این اختلال می‌تواند در آن نمایان شود، رفتار حیوان است. رفتار، زبان سیستم عصبی است. هنگامی که حیوان نمی‌تواند درد، اضطراب یا ترس خود را با کلمات بیان کند، آن را از طریق تغییر رفتارش نشان می‌دهد. به همین دلیل، شناخت رفتار بدون شناخت فیزیولوژی، قطعاً شناختی کامل نخواهد بود.
حکیم مهر: چه تجربه‌ای باعث شد متوجه شوید که مشکل برخی حیوانات جسمی نیست و ممکن است منشأ روانی یا رفتاری داشته باشد؟
در دورانی که طبابت می‌کردم، بارها با حیواناتی مواجه می‌شدم که مشکلات رفتاری متعدد و متنوعی داشتند؛ مشکلاتی مانند پرخاشگری، لیسیدن بیش از اندازه دست یا پا، انواع ترس‌ها و فوبیاهای مختلف. نکته مهم این بود که هیچ علت جسمی مشخصی برای این مشکلات پیدا نمی‌کردیم و با وجود درمان‌های مختلف، رفتار موردنظر همچنان ادامه پیدا می‌کرد.
آزمایش‌های خون، بررسی شاخص‌های خونی، معاینات بالینی و ارزیابی بیماری‌های داخلی، آلرژی‌ها و سایر علل پزشکی انجام می‌شد، اما در نهایت تمام علل جسمی رد می‌شدند. در چنین شرایطی، این پرسش برای ما مطرح بود که مشکل حیوان چیست و این رفتار از کجا ریشه می‌گیرد.
حکیم مهر: آیا کیس مشخصی وجود داشت که شما را به‌طور جدی به سمت مطالعه ناهنجاری‌های رفتاری حیوانات سوق دهد؟
بله؛ اگر بخواهم به یک کیس شاخص اشاره کنم که زمینه آغاز تحقیقات تخصصی من درباره ناهنجاری‌های رفتاری را فراهم کرد، باید از یک گربه نام ببرم. سرپرست این گربه با این مشکل مراجعه کرده بود که حیوان حدود پنج یا شش ماه، مرتب دست خود را می‌لیسید. این رفتار در طول روز بارها و برای مدت‌زمان‌های طولانی تکرار می‌شد؛ به‌گونه‌ای که بخش‌هایی از بدن حیوان دچار آلوپسی یا ریزش مو شده بود.
انواع بررسی‌های پزشکی، از آزمایش خون گرفته تا ارزیابی بیماری‌های داخلی و آلرژی، برای این گربه انجام شده بود؛ اما هیچ علت پزشکی مشخصی برای مشکل او پیدا نشد. شواهد ما را به این نتیجه می‌رساند که این حیوان با یک ناهنجاری رفتاری مواجه است و رفتارش می‌تواند منشأ عصبی داشته باشد.
حکیم مهر: این کیس چه تأثیری بر مسیر حرفه‌ای و مطالعاتی شما گذاشت؟
همین تجربه باعث شد مطالعاتم را در این زمینه تکمیل کنم. در جریان این مطالعات متوجه شدم همان‌طور که انسان‌ها ممکن است دچار اضطراب، وسواس یا اختلالات مرتبط با استرس شوند، حیوانات نیز می‌توانند به چنین اختلالاتی مبتلا شوند.
این مشکلات در سراسر دنیا دارای روش‌های علمی و استاندارد برای تشخیص و درمان هستند. از همان زمان تصمیم گرفتم این حوزه را به‌صورت تخصصی دنبال کنم؛ زیرا احساس می‌کردم جای آن واقعاً در دامپزشکی ایران خالی است. تصمیم گرفتم به‌جای آنکه تنها به درمان علائم بپردازم، علت اصلی رفتار و ریشه مشکل را پیدا کنم.
حکیم مهر: در جامعه ما هنوز استفاده از واژه‌های «روان‌پزشک» یا «روان‌شناس» برای حیوانات کمی عجیب و حتی طنزآمیز به نظر می‌رسد. در آغاز فعالیت شما نیز چنین واکنش‌هایی وجود داشت؟
بله، به‌ویژه در سال‌های نخست فعالیتم، مقاومت بسیار شدیدی در برابر این موضوع وجود داشت. البته این نگاه هنوز هم کاملاً از بین نرفته است، اما خوشبختانه نسبت به گذشته بسیار کم‌رنگ‌تر شده است.
در خوش‌بینانه‌ترین حالت، از من می‌پرسیدند: «مگر اصلاً چنین رشته‌ای وجود دارد؟»، «روان‌پزشک یا روان‌شناس حیوانات یعنی چه؟» یا «مگر حیوان هم دچار مشکلات عصبی می‌شود؟» واکنش‌ها و حواشی دیگری نیز وجود داشت که ترجیح می‌دهم وارد جزئیات آن‌ها نشوم.
به اعتقاد من، بیشتر این واکنش‌ها از ناآگاهی افراد ناشی می‌شود و پشتوانه علمی ندارد. حتی با یک جست‌وجوی ساده می‌توان دریافت که «پزشکی رفتار دامپزشکی» یا Veterinary Behavior Medicine در بسیاری از کشورهای مطرح دنیا، حوزه‌ای کاملاً شناخته‌شده است و انجمن‌های بین‌المللی معتبری نیز در این زمینه فعالیت می‌کنند.
حکیم مهر: آیا برای درمان اختلالات رفتاری حیوانات، پروتکل‌های علمی و مشخصی وجود دارد؟
بله، برای مشکلات رفتاری حیوانات، پروتکل‌های درمانی استاندارد و مشخصی وجود دارد. البته ممکن است نشانه‌های یک مشکل رفتاری در حیوانات مختلف یکسان باشند، اما علت بروز آن در هر حیوان متفاوت باشد. سن، نژاد، شرایط محیطی و عوامل درونی حیوان، همگی در انتخاب نوع درمان، نحوه اجرای آن و حتی طول دوره درمان تأثیرگذار هستند.
بنابراین، هر کیس باید به‌صورت اختصاصی ارزیابی شود؛ بااین‌حال، برای درمان مشکلات مختلف، پروتکل‌های اولیه و شناخته‌شده‌ای وجود دارد. پزشکی رفتار حیوانات موضوعی ابداعی یا سلیقه‌ای نیست و من نیز آن را از خودم ابتکار نکرده‌ام.
من نخستین فردی بودم که در ایران به‌صورت تخصصی وارد این حوزه شدم؛ زیرا پیش از آن، کسی به این شکل روی آن کار نکرده بود. از سال ۱۴۰۰ تلاش کردم فعالیت حرفه‌ای خود را به‌طور تخصصی و انحصاری بر این حوزه متمرکز کنم. البته این به آن معنا نیست که چنین کاری پیش از آن در هیچ جای دیگری از جهان انجام نمی‌شده یا من نخستین فرد در جهان بوده‌ام؛ بلکه این حوزه سال‌هاست در کشورهای مختلف شناخته شده است.
حکیم مهر: چگونه مقاومت اولیه سرپرستان حیوانات را در برابر این حوزه کاهش دادید؟
این مقاومت واقعاً وجود داشت و همچنان نیز تا اندازه‌ای وجود دارد؛ اما به دلیل تلاش‌هایی که برای اطلاع‌رسانی و افزایش آگاهی سرپرستان انجام دادم، بسیار کمتر شده است.
شاید باورکردنی نباشد، اما جلسات ویزیت و مشاوره من، به‌ویژه در یکی دو سال نخست، گاهی نزدیک به یک ساعت یا حتی بیشتر طول می‌کشید. بخش زیادی از این زمان صرف توضیح دادن و اقناع سرپرستان می‌شد؛ زیرا حدود ۹۰ درصد آنان این مقاومت را داشتند و می‌پرسیدند: «چطور به سگ یا گربه‌ام داروی اعصاب بدهم؟»
من باید موضوع را به‌طور کامل و علمی برای آنان توضیح می‌دادم. از آن‌ها می‌پرسیدم اگر حیوانشان به دیابت یا یک بیماری قلبی مبتلا شود، آیا از دادن دارو به او خودداری می‌کنند؟ طبیعتاً پاسخ منفی بود و برای درمان بیماری به حیوان دارو می‌دادند. درباره اختلالات رفتاری نیز موضوع به همین صورت است.
وقتی یک مشکل رفتاری وجود دارد، ممکن است از نظر فیزیولوژیک اختلالی در عملکرد سیستم عصبی، مغز یا انتقال‌دهنده‌های عصبی حیوان ایجاد شده باشد. این اختلال می‌تواند خود را به شکل اضطراب، وسواس، پرخاشگری، انواع فوبیا یا سایر ناهنجاری‌های رفتاری نشان دهد. در چنین شرایطی، ممکن است لازم باشد از دارو استفاده کنیم و درمان مناسب را آغاز کنیم.
حکیم مهر: آیا برای هر حیوانی که با یک مشکل رفتاری مراجعه می‌کند، داروی اعصاب تجویز می‌شود؟
خیر، به‌هیچ‌وجه این‌گونه نیست که برای هر حیوانی که به دلیل یک مشکل رفتاری مراجعه می‌کند، حتماً داروی اعصاب تجویز شود. حتی اگر حیوان مشخصاً با نشانه‌هایی مانند پرخاشگری، ترس، اضطراب یا لیسیدن بیش از اندازه دست و پا مراجعه کرده باشد، ابتدا باید مطمئن شوم که از نظر جسمی به‌طور کامل بررسی شده است.
حیوان باید پیش از آغاز جلسه رفتار، توسط متخصص بیماری‌های داخلی معاینه شده باشد. همچنین لازم است فاکتورهای خونی او ارزیابی و معاینات بالینی لازم انجام شده باشند تا بیماری‌های جسمی و سایر علل پزشکی احتمالی رد شوند. در حقیقت، پیش از آنکه مشاوره و ویزیت رفتار را آغاز کنیم، باید از بررسی تمام احتمالات پزشکی مطمئن شویم.
پس از رد علل جسمی و اطمینان از اینکه مشکل حیوان واقعاً رفتاری است و می‌تواند منشأ عصبی داشته باشد، جلسه ارزیابی را آغاز می‌کنیم. سپس بر اساس پرسش‌هایی که مطرح می‌کنم، شرایط حیوان و ریشه احتمالی مشکل را مورد بررسی قرار می‌دهم.
حکیم مهر: دارودرمانی چه جایگاهی در درمان اختلالات رفتاری حیوانات دارد؟
در حدود ۸۰ درصد موارد، دارودرمانی انجام می‌شود و دارو یکی از ارکان اصلی پروتکل درمانی ماست؛ اما درمان تنها به دارو محدود نمی‌شود و در کنار آن، رفتاردرمانی نیز داریم.
منظور از رفتاردرمانی این نیست که الزاماً آموزش مستقیمی به سگ، گربه یا حیوان دیگر داده شود. در این روش، تکنیک‌هایی برای اصلاح رفتار در اختیار سرپرست قرار می‌گیرد تا آن‌ها را در شیوه تعامل با حیوان، فضای تربیتی و محیط زندگی او اجرا کند. در واقع، درمان حیوان می‌تواند مجموعه‌ای از دارودرمانی و اجرای تکنیک‌های اصلاح رفتار توسط سرپرست باشد.
حکیم مهر: آیا ممکن است یک مشکل رفتاری بدون دارو برطرف شود؟
بله، گاهی پس از بررسی مشخص می‌شود که مشکل حیوان اساساً رفتاری نیست و منشأ جسمی یا پزشکی دارد. در برخی موارد نیز مشکل به نحوه برخورد و واکنش سرپرست مربوط می‌شود. ممکن است مشکل در مرحله‌ای ابتدایی و سطحی باشد یا حیوان سن کمی داشته باشد؛ در چنین شرایطی توصیه می‌کنیم مدتی زمان بگذرد یا تغییراتی در محیط زندگی و شیوه برخورد با حیوان اعمال شود.
اگر پس از اجرای این تغییرات، وضعیت حیوان بهبود پیدا نکند، ممکن است در مرحله بعد به سراغ دارودرمانی برویم. بنابراین، همیشه و در همه موارد به دارو تکیه نمی‌کنیم و تصمیم درمانی بر اساس شرایط اختصاصی هر حیوان گرفته می‌شود.
حکیم مهر: با وجود این توضیحات، چرا روانپزشکی حیوانات همچنان برای برخی سرپرستان و حتی بعضی دامپزشکان عجیب به نظر می‌رسد؟
آنچه امروز با عنوان روانپزشکی حیوانات ممکن است برای برخی سرپرستان یا حتی بعضی از همکاران ما عجیب به نظر برسد، سال‌هاست که در بسیاری از کشورهای پیشرفته و دانشگاه‌های معتبر دنیا تدریس می‌شود و به‌عنوان یک شاخه علمی معتبر پذیرفته شده است.
حکیم مهر: شما در خارج از کشور دوره‌های رفتارشناسی حیوانات را گذرانده‌اید. مهم‌ترین تفاوتی که میان رویکرد درمانی آن کشورها و ایران مشاهده کردید، چه بود؟
مهم‌ترین نکته‌ای که از روش‌های روز دنیا و آموزش‌های بین‌المللی آموختم، این بود که رفتار حیوان در کشورهای پیشرو به‌عنوان یک «علامت بالینی» در نظر گرفته می‌شود، نه صرفاً یک مشکل آموزشی.
وقتی یک حیوان با نشانه‌هایی مانند پرخاشگری، رفتارهای وسواسی، اضطراب یا سایر ناهنجاری‌های رفتاری مراجعه می‌کند، نباید بلافاصله نتیجه بگیریم که آموزش ندیده یا زیر نظر مربی مناسبی نبوده است. سرپرست و حتی دامپزشک نباید هر اختلال رفتاری را از ابتدا به ضعف آموزش نسبت دهند.
حکیم مهر: در چنین شرایطی، نخستین مسئولیت دامپزشک چیست؟
دامپزشک ابتدا باید بررسی کند که آیا حیوان دچار بیماری جسمی، بیماری عصبی یا یک اختلال رفتاری است. ارزیابی‌ها و معاینات بالینی باید به‌طور کامل انجام شوند. پس از این بررسی‌ها ممکن است مشخص شود که مشکل حیوان واقعاً آموزشی است؛ در این صورت باید حیوان را به مربی ارجاع دهیم و اینجاست که نقش مربی بسیار ارزشمند و تعیین‌کننده می‌شود.
اما اگر مشخص شود که ریشه مشکل، یک بیماری عصبی یا اختلال روانپزشکی است، دیگر با موضوعی صرفاً آموزشی مواجه نیستیم. در این مرحله حوزه کاری من آغاز می‌شود. پس از تشخیص مشکل و رد کامل علل جسمی، پروتکل درمانی طراحی و اجرا می‌شود که عمدتاً شامل دارودرمانی و رفتاردرمانی است.
حکیم مهر: وقتی یک سگ یا گربه با ناهنجاری رفتاری به شما مراجعه می‌کند، فرایند تشخیص چگونه آغاز می‌شود؟ آیا فقط رفتار ظاهری حیوان را بررسی می‌کنید؟
خیر، من هیچ‌گاه صرفاً بر اساس تغییر رفتار حیوان تصمیم‌گیری نمی‌کنم. حتی اگر سرپرست فقط به دلیل تغییر رفتار یا بروز یک ناهنجاری رفتاری مراجعه کرده باشد، در نخستین مرحله، تشخیص را بر مبنای وجود اختلال روانپزشکی یا عصبی قرار نمی‌دهیم. ابتدا باید مطمئن شوم که معاینات بالینی کامل برای حیوان انجام شده است؛ زیرا در بسیاری از موارد، بیماری‌های جسمی می‌توانند باعث تغییر رفتار شوند. این بیماری‌ها ممکن است خود را با نشانه‌هایی مانند پرخاشگری، وابستگی بیمارگونه یا سایر تغییرات رفتاری نشان دهند.
حکیم مهر: چه بیماری‌ها و علل جسمی‌ای باید پیش از تشخیص اختلال روانپزشکی بررسی شوند؟
باید مطمئن شویم که حیوان از نظر مغزی مشکلی ندارد و با بیماری‌های گوارشی، پوستی، آلرژی، درد یا اختلالات کبدی و کلیوی مواجه نیست. لازم است آزمایش خون کاملی نیز از حیوان گرفته شود تا مشخص شود آیا مشکلی در بدن او وجود دارد یا خیر.
تنها زمانی وارد مرحله تشخیص اختلال رفتاری یا روانپزشکی می‌شوم که معاینات و ارزیابی‌های لازم انجام شده باشند، وضعیت جسمی حیوان طبیعی باشد و علل پزشکی به‌طور کامل رد شده باشند.
حکیم مهر: پس از رد علل جسمی، اختلال روانپزشکی حیوان را چگونه تشخیص می‌دهید؟
در این مرحله بررسی می‌کنم که حیوان دقیقاً با چه اختلالی مواجه است و ریشه مشکل او چیست. شدت اختلال، کیفیت زندگی حیوان و عوامل ایجادکننده یا تشدیدکننده مشکل ارزیابی می‌شوند. این عوامل می‌توانند تأثیر زیادی بر روند درمان داشته باشند. سپس بر مبنای نتایج این ارزیابی‌ها، برنامه درمانی اختصاصی حیوان را طراحی می‌کنم که عمدتاً شامل دارودرمانی و رفتاردرمانی است.
حکیم مهر: آیا دارودرمانی برای تمام حیوانات مبتلا به مشکلات رفتاری ضروری است؟
خیر، دارودرمانی همیشه لازم نیست. ابتدا باید مشخص کنیم که با یک رفتار طبیعی، یک ناهنجاری رفتاری، یک بیماری جسمی که در مقطعی با تغییر رفتار نمایان شده یا یک اختلال روانپزشکی واقعی مواجه هستیم. پس از آنکه مشخص شد حیوان دچار اختلال روانپزشکی است، بر اساس شدت اختلال، مدت‌زمان درگیری، کیفیت زندگی حیوان و میزان تأثیری که این مشکل بر زندگی سرپرست گذاشته است، تصمیم می‌گیریم که دارودرمانی لازم است یا خیر.
حکیم مهر: در چه شرایطی رفتاردرمانی و اصلاح محیط می‌تواند بدون استفاده از دارو مؤثر باشد؟
در برخی موارد می‌توان با اصلاح محیط، آموزش صحیح سرپرست، ارائه تکنیک‌های اصلاح رفتار و بعضی آموزش‌های ابتدایی، مشکل را برطرف کرد. این روش به‌ویژه زمانی می‌تواند مؤثر باشد که حیوان سن کمی داشته باشد یا مشکل رفتاری در مراحل ابتدایی خود قرار داشته باشد. در چنین شرایطی ممکن است رفتاردرمانی و آموزش، بدون نیاز به دارو، نتیجه مطلوبی ایجاد کند.
حکیم مهر: چه زمانی دارودرمانی به بخش ضروری پروتکل درمانی تبدیل می‌شود؟
زمانی که مشکل رفتاری شدید یا مزمن شده باشد، نمی‌توانیم فقط به رفتاردرمانی اکتفا کنیم. برای مثال، در موارد اضطراب جدایی شدید، رفتارهای وسواسی که عوارض جدی برای حیوان ایجاد کرده‌اند یا برخی انواع پرخاشگری که بر اثر اضطراب شدید شکل گرفته و مزمن شده‌اند، معمولاً به دارودرمانی نیز نیاز داریم. در چنین شرایطی ممکن است حیوان از نظر روانی در وضعیتی نباشد که بتواند آموزش ببیند یا پاسخ مناسبی به برنامه رفتاردرمانی بدهد. دارو با کاهش اضطراب حیوان کمک می‌کند شرایط مناسب‌تری برای یادگیری و اثربخشی رفتاردرمانی فراهم شود.
حکیم مهر: معیار شما برای انتخاب و تجویز دارو چیست؟
برای انتخاب دارو از دستورالعمل‌ها و منابع معتبر دامپزشکی، از جمله راهنمای مدیریت رفتار سگ‌ها و گربه‌های انجمن بیمارستان‌های حیوانات آمریکا یا AAHA Behavior Management Guidelines for Dogs and Cats و منابع معتبر داروشناسی مانند Plumb’s Veterinary Drug Handbook استفاده می‌کنیم. بسیاری از داروهای پرکاربرد در روانپزشکی دامپزشکی، در پزشکی انسانی نیز کاربرد دارند؛ از جمله برخی داروهای گروه SSRI، داروهای سه‌حلقه‌ای یا TCA و داروهای ضداضطراب. سرپرستان معمولاً می‌توانند تعدادی از این داروها را از داروخانه‌های انسانی تهیه کنند.
حکیم مهر: آیا مشترک بودن داروهای روانپزشکی انسان و حیوان به معنای یکسان بودن نحوه مصرف آن‌هاست؟
خیر، به‌هیچ‌وجه. تجویز این داروها برای حیوانات کاملاً بر اساس منابع علمی دامپزشکی، دوزهای توصیه‌شده در مراجع معتبر و دستور مصرف تعیین‌شده برای هر گونه انجام می‌شود. صرف اینکه یک دارو در پزشکی انسانی استفاده می‌شود، به این معنا نیست که دوز، شیوه مصرف یا حتی میزان اثربخشی آن در حیوانات نیز مشابه انسان است. ممکن است وقتی به سرپرست می‌گوییم دارو را از داروخانه انسانی تهیه کند، این تصور ایجاد شود که نحوه مصرف آن نیز برای انسان و حیوان یکسان است؛ درحالی‌که انتخاب دارو، مقدار مصرف و شیوه تجویز آن برای حیوان باید منحصراً بر مبنای ضوابط و منابع علمی دامپزشکی تعیین شود.
حکیم مهر: در مورد داروهایی که برای حیوانات تجویز می‌کنید، آیا نگران عوارض جانبی آن‌ها نیستید؟
هیچ دارویی کاملاً بدون عارضه نیست و ما به‌عنوان پزشک، در برابر اثربخشی دارو و عوارض احتمالی آن مسئول هستیم. از این نظر تفاوتی میان داروهای روانپزشکی و سایر داروهای مورد استفاده در دامپزشکی وجود ندارد. نکته مهم این است که داروهای روانپزشکی زمانی تجویز می‌شوند که منافع استفاده از آن‌ها بیشتر از عوارض احتمالی‌شان باشد. پیش از آغاز دارودرمانی نیز باید وضعیت بیمار به‌طور کامل بررسی شود.
حکیم مهر: پیش از تجویز دارو، چه عواملی را درباره حیوان بررسی می‌کنید؟
بیماری‌های زمینه‌ای، سن حیوان و داروهایی که در حال حاضر مصرف می‌کند، همگی باید بررسی شوند. در صورت لزوم، آزمایش‌های مختلفی نیز انجام می‌دهیم. پس از ارزیابی کامل وضعیت حیوان، نوع داروی مناسب انتخاب می‌شود. درمان را معمولاً با کمترین دوز مؤثر آغاز می‌کنیم. پس از شروع درمان نیز وضعیت بیمار به‌طور مستمر توسط خودم پایش و بررسی می‌شود تا در صورت بروز عوارض احتمالی، بتوانم دوز دارو را تغییر دهم یا داروی دیگری را جایگزین کنم.
حکیم مهر: دوز دارو برای حیواناتی با وزن‌ها و جثه‌های بسیار متفاوت چگونه تعیین می‌شود؟
نوع دارو و دوز مصرفی آن پس از بررسی کامل شرایط اختصاصی هر حیوان تعیین می‌شود. سن، وضعیت جسمی، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی و نتایج آزمایش‌های لازم در این تصمیم‌گیری مؤثر هستند. پس از انتخاب داروی مناسب نیز درمان با کمترین دوز مؤثر آغاز می‌شود و بر اساس پاسخ حیوان و عوارض احتمالی، تحت پایش قرار می‌گیرد.
حکیم مهر: آیا داروهای روانپزشکی موجب وابستگی حیوان می‌شوند؟
همه داروهای روانپزشکی وابستگی ایجاد نمیکنند. برای مثال، داروهای رایج و پرکاربردی مانند فلوکستین یا کلومیپرامین که برای درمان بسیاری از اختلالات اضطرابی و رفتارهای وسواسی استفاده می‌شوند، وابستگی دارویی ایجاد نمیکنند؛ هرچند قطع آن‌ها باید کاملاً تدریجی و تحت نظر پزشک انجام شود. در مقابل، برخی داروها مانند تعدادی از داروهای خانواده بنزودیازپین‌ها نباید برای مدت طولانی استفاده شوند؛ زیرا ممکن است وابستگی ایجاد کنند. به همین دلیل، این داروها معمولاً برای دوره‌های زمانی کوتاه تجویز و سپس به‌تدریج قطع می‌شوند.
حکیم مهر: آمار مراجعه‌کنندگان شما در سال‌های اخیر چه روندی داشته است؟
در سال‌های اخیر، مراجعه سرپرستان برای تشخیص و درمان مشکلات رفتاری حیواناتشان بسیار بیشتر شده است. به نظر من، این افزایش الزاماً به دلیل بیشتر شدن شیوع اختلالات رفتاری نیست؛ بلکه عمدتاً از افزایش آگاهی سرپرستان ناشی می‌شود. امروز سرپرستان نگاه متفاوتی به سلامت روان سگ، گربه یا دیگر حیوانات خانگی خود پیدا کرده‌اند. نگرش آنان نسبت به رفاه و سلامت روان حیوان تغییر کرده و آگاهی‌شان درباره رفتاردرمانی و روانپزشکی حیوانات افزایش یافته است.
حکیم مهر: این تغییر نگرش را چگونه در جلسات مشاوره خود احساس می‌کنید؟
نمی‌خواهم در این زمینه اغراق کنم، اما در سال‌های نخست فعالیتم زمان بسیار زیادی را صرف توضیح دادن و اقناع سرپرستان می‌کردم. باید برای آن‌ها توضیح می‌دادم که حیوانشان نیز مانند انسان ممکن است به یک اختلال روانپزشکی مبتلا شود و برای درمان به دارو نیاز داشته باشد.
تلاش می‌کردم نگرش سرپرستان را هم درباره اصل ابتلای حیوان به اختلالات روانپزشکی و هم درباره دارودرمانی تغییر دهم. اخیراً به‌وضوح متوجه شده‌ام که این نگرش تغییر کرده و سطح آگاهی افزایش یافته است.
اکنون دیگر لازم نیست بخش زیادی از زمان جلسه را صرف توضیح این موضوع کنم که حیوان به اضطراب یا رفتار وسواسی مبتلا شده و به درمان نیاز دارد. این زمان اکنون به ارائه و تشریح برنامه درمانی اختصاص پیدا می‌کند و این تغییر برای من کاملاً محسوس است.
حکیم مهر: پیش از افزایش این آگاهی، سرپرستان معمولاً مشکلات رفتاری حیوانات را چگونه تفسیر می‌کردند؟
در گذشته، بسیاری از سرپرستان با مشاهده چنین مشکلاتی به مربی مراجعه می‌کردند؛ زیرا اختلال رفتاری را الزاماً یک مشکل آموزشی می‌دانستند. درحالی‌که اگر منشأ مشکل آموزشی نباشد، مراجعه به مربی نیز به‌تنهایی نتیجه‌ای ایجاد نمی‌کند. البته مربی در جایگاه خود نقش بسیار مهمی دارد، اما ابتدا باید مشخص شود که حیوان با یک مشکل آموزشی مواجه است یا به یک اختلال رفتاری یا روانپزشکی مبتلا شده است.
حکیم مهر: افزایش آگاهی سرپرستان چه تأثیری بر واگذاری یا یوتانایز حیوانات مبتلا به اختلالات رفتاری داشته است؟
یکی از نتایجی که خوشبختانه با افزایش آگاهی سرپرستان مشاهده می‌کنیم، کاهش واگذاری حیوانات یا تصمیم‌گیری برای یوتانایز آن‌هاست. در گذشته، برخی سرپرستان به دلیل مشکلات رفتاری، بدرفتاری یا پرخاشگری حیوان، ناچار به واگذاری او می‌شدند یا به یوتانایز فکر می‌کردند.
این موضوع از ابتدای فعالیتم واقعاً مرا آزار می‌داد. بارها با سرپرستانی مواجه می‌شدم که می‌گفتند پزشک، دامپزشک یا حتی مربی دیگری به آن‌ها توصیه کرده است حیوان را یوتانایز کنند؛ زیرا پرخاشگری او مزمن یا شدید شده و گازگرفتگی‌های آسیب‌زننده‌ای داشته است. گاهی نیز به سرپرست گفته شده بود که باید دندان‌های حیوان کشیده شود، او را واگذار کند یا به یوتانایز تن بدهد. بارها با سرپرستانی مواجه شدم که با چنین یأس و ناامیدی‌ای به من مراجعه می‌کردند؛ اما خوشبختانه با آغاز درمان، وضعیت بسیاری از این حیوانات بهبود پیدا کرد.
حکیم مهر: مهم‌ترین پیام فعالیت شما در حوزه درمان اختلالات رفتاری حیوانات چیست؟
پیام کلینیک رفتاردرمانی من این است: به امید روزی که آگاهی همه سرپرستان به اندازه‌ای افزایش پیدا کند که هیچ حیوانی به دلیل مشکلات رفتاری واگذار یا یوتانایز نشود.
حکیم مهر: بسیاری از رفتارهای نامطلوب، مانند دفع ادرار و مدفوع در خانه یا پرخاشگری، ممکن است ریشه در تربیت نادرست حیوان داشته باشند. آیا تمرکز بر درمان روانپزشکی و دارویی، مسئولیت سرپرست در قبال تربیت صحیح حیوان را کم‌رنگ نمی‌کند؟
کاملاً موافقم که بسیاری از مشکلات رفتاری می‌توانند با شیوه نگهداری، مدیریت محیط یا نحوه تعامل و ارتباط سرپرست با حیوان مرتبط باشند؛ اما دقیقاً در همین نقطه باید میان «آموزش» و «درمان» تفاوت قائل شویم. نکته‌ای که بارها تلاش کرده‌ام برای سرپرستان و مخاطبان توضیح دهم، این است که وظیفه من آموزش فرمان‌هایی مانند «بنشین»، «بلند شو»، «بیا» یا «بگیر» نیست. من مربی حیوانات نیستم و چنین آموزش‌هایی ارائه نمی‌دهم.
نقش من این است که بررسی کنم تغییر رفتار حیوان می‌تواند نشانه چه مشکلی باشد؛ آیا بیماری جسمی یا علت پزشکی دارد یا ناشی از یک اختلال عصبی یا روانپزشکی است؟ پس از رسیدن به تشخیص، برنامه درمانی متناسب با وضعیت حیوان طراحی می‌شود.
حکیم مهر: اگر مشخص شود مشکل حیوان صرفاً تربیتی یا ناشی از شرایط محیطی است، چه اقدامی انجام می‌دهید؟
اگر تشخیص دهیم که مشکل حیوان صرفاً آموزشی، مدیریتی یا محیطی است، او را به مربی یا رفتارشناس ارجاع می‌دهیم. اما اگر ارزیابی‌ها نشان دهند که حیوان به اختلال اضطرابی، وسواس، فوبیا، پرخاشگری با منشأ روانپزشکی یا سایر اختلالات مشابه مبتلاست، درمان توسط من آغاز می‌شود. این درمان، همان‌طور که اشاره کردم، می‌تواند شامل رفتاردرمانی، آموزش تکنیک‌های اصلاح رفتار به سرپرست و در صورت نیاز، دارودرمانی باشد.
حکیم مهر: آیا شما صرفاً با تجویز دارو، علائم حیوان را موقتاً کنترل می‌کنید یا به دنبال درمان ریشه مشکل هستید؟
من مسکن تجویز نمی‌کنم. همان‌طور که در پزشکی انسانی، درمان افسردگی فقط به تجویز دارو محدود نمی‌شود، در روانپزشکی دامپزشکی نیز هدف ما شناسایی و درمان ریشه مشکل و علت اختلال است. گاهی بیش از یک ساعت زمان صرف گرفتن شرح‌حال از سرپرست می‌کنم تا دقیقاً متوجه شوم علت مشکل چیست. اگر دارو ضرورت داشته باشد، تنها یکی از اجزای برنامه درمانی خواهد بود. در کنار آن، رفتاردرمانی و ارائه تکنیک‌های اصلاح رفتار نیز وجود دارد. در بعضی موارد، همکاری با مربیان حرفه‌ای نیز می‌تواند بخشی از برنامه درمانی حیوان باشد.
حکیم مهر: رابطه روان‌پزشک حیوانات و مربی را چگونه تعریف می‌کنید؟ آیا این دو در مقابل یکدیگر قرار دارند؟
روان‌پزشک حیوانات و مربی، رقیب یکدیگر نیستند. این نکته بسیار مهم است. آن‌ها حتی می‌توانند در مواردی مکمل یکدیگر باشند و نقش‌های متفاوت اما مرتبطی ایفا کنند. یکی مسئول تشخیص و درمان اختلالات پزشکی و روانپزشکی است و دیگری بر آموزش فرمان‌ها و شکل‌دهی رفتارهای طبیعی و مطلوب تمرکز می‌کند.
هر رفتار نامطلوبی الزاماً یک اختلال روانپزشکی نیست؛ اما هر اختلال روانپزشکی در حیوانات می‌تواند خود را به شکل رفتاری نامطلوب یا ناهنجار نشان دهد. مهارت و مسئولیت ما این است که این دو وضعیت را به‌درستی از یکدیگر تشخیص و تفکیک کنیم.
حکیم مهر: در فضای مجازی گاهی افراد تنها با ارسال یک ویدیوی کوتاه، از دامپزشک درخواست تشخیص یا تجویز دارو می‌کنند. آیا می‌توان اختلالات رفتاری حیوان را صرفاً از روی یک فیلم چنددقیقه‌ای تشخیص داد؟
خیر، تشخیص اختلال روانپزشکی یا رفتاری صرفاً از طریق یک ویدیوی چنددقیقه‌ای امکان‌پذیر نیست. البته مشاهده فیلم حیوان هنگام بروز رفتار ناهنجار می‌تواند کمک‌کننده باشد و سرنخ‌های ارزشمندی در اختیار ما قرار دهد؛ اما نمی‌تواند جایگزین شرح‌حال کاملی شود که از سرپرست می‌گیریم. همچنین جای معاینات بالینی و ارزیابی‌های جامع را نمی‌گیرد.
حکیم مهر: فرایند ارزیابی حیوانات مراجعه‌کننده به کلینیک رفتار چگونه انجام می‌شود؟
برای مراجعه‌کنندگان کلینیک رفتار، فرم‌هایی تهیه کرده‌ایم که بر اساس پرسش‌نامه‌ها و ابزارهای استاندارد مورد استفاده در مراکز رفتار و کلینیک‌های دامپزشکی آمریکا و کانادا تدوین شده‌اند.
سرپرست پیش از ورود به اتاق معاینه، پرسش‌نامه‌ای با بیش از ۲۰ سؤال را تکمیل می‌کند. بخشی از این فرم به اطلاعات اولیه حیوان، مانند نژاد، سن و عقیم بودن یا نبودن او اختصاص دارد. در بخش‌های بعدی، پرسش‌ها وارد جزئیات رفتار حیوان می‌شوند؛ از جمله زمان شروع رفتار، شدت علائم و شرایط بروز آن.
اگر حیوان دچار فوبیا باشد، بررسی می‌کنیم که از چه صدا یا محرکی می‌ترسد، این ترس در چه زمانی بروز می‌کند و حیوان دقیقاً چه واکنشی نشان می‌دهد. اگر حیوان پرخاشگری داشته باشد، پرسش‌های تخصصی متناسب با این مشکل مطرح می‌شوند. در واقع، بخشی از پرسش‌نامه بر اساس نوع اختلال رفتاری‌ای تنظیم شده است که سرپرست به دلیل آن مراجعه کرده است.
حکیم مهر: چه زمانی به تشخیص نهایی و برنامه درمانی می‌رسید؟
فرم تکمیل‌شده سرپرست، شرح‌حال تکمیلی، معاینات بالینی و نتایج آزمایش‌های انجام‌شده، همگی در کنار یکدیگر بررسی می‌شوند. پس از این ارزیابی جامع است که می‌توانیم مشخص کنیم حیوان دقیقاً با چه مشکلی مواجه است و سپس طرح و برنامه درمانی مناسب را برای او تدوین کنیم. بنابراین، نمی‌توان تنها به یک فیلم یا ویدیو تکیه کرد؛ هرچند چنین فیلمی می‌تواند در فرایند ارزیابی بسیار کمک‌کننده باشد.
حکیم مهر: خوددرمانی حیوانات در حوزه اختلالات رفتاری تا چه اندازه جدی است؟
متأسفانه خوددرمانی یکی از چالش‌های جدی این حوزه است. برخی سرپرستان با توصیه دوستانی که سگ یا گربه دارند و حیوانشان قبلاً با مشکل مشابهی مواجه بوده است، به سراغ دارو می‌روند. بعضی افراد نیز بر اساس مطالب شبکه‌های اجتماعی یا پاسخ‌های هوش مصنوعی تلاش می‌کنند حیوان را خودسرانه درمان کنند. واقعیت این است که حتی دو حیوانی که رفتارهایی کاملاً مشابه نشان می‌دهند، ممکن است تشخیص‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند. طبیعتاً درمان آن‌ها نیز متفاوت خواهد بود.
حکیم مهر: چرا نمی‌توان برای رفتارهای ظاهراً مشابه، داروی یکسانی تجویز کرد؟
همیشه تأکید می‌کنم که دارو نباید بر اساس نام یک رفتار تجویز شود؛ بلکه باید بر مبنای تشخیص دقیق تجویز شود. برای مثال، تمام افرادی که سرفه می‌کنند الزاماً به یک بیماری واحد مبتلا نیستند. به همین ترتیب، همه سگ‌هایی که پرخاشگری یا اضطراب دارند نیز علت مشترکی برای رفتار خود ندارند. همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، شناسایی ریشه مشکل و علت بروز آن، نقش بسیار مهمی در درمان اختلالات روانپزشکی حیوانات دارد.
حکیم مهر: مشاهده رفتار حیوان در محیط خانه چه نقشی در تشخیص دارد؟
من استفاده از فیلم یا ویدیو را در فرایند تشخیص رد نمی‌کنم. حتی در ویزیت‌های تلفنی، حتماً از سرپرست می‌خواهم یک فیلم چنددقیقه‌ای از حیوان هنگام بروز رفتار ناهنجار ارسال کند؛ زیرا مشاهده رفتار حیوان در محیط طبیعی زندگی و خانه، یکی از ارزشمندترین بخش‌های ارزیابی است و می‌تواند به رسیدن به نتیجه و تشخیص کمک کند. بااین‌حال، فیلم فقط یک قطعه از پازل تشخیص است، نه تمام آن. تشخیص نهایی زمانی انجام می‌شود که همه قطعات پازل در کنار یکدیگر قرار بگیرند و بر اساس مجموعه اطلاعات، به تشخیصی دقیق، علمی و قابل اتکا برسیم.
حکیم مهر: برخی منتقدان می‌گویند تجویز داروهای اعصاب برای حیوانات، یک «کاسبی» جدید است. پاسخ شما به این اتهام که با ایجاد ترس از بیماری‌های روانی، برای این داروها بازارسازی می‌شود، چیست؟
البته طی پاسخ به سؤال‌های قبلی به این موضوع پرداختم؛ اما بار دیگر تأکید می‌کنم که هر درمانی باید بر پایه تشخیص علمی انجام شود، نه بر اساس ترس یا تبلیغات. اگر حیوانی به دارو نیاز نداشته باشد، تجویز آن نه از نظر علمی درست است و نه با اخلاق حرفه‌ای سازگاری دارد. همان‌طور که اشاره کردم، در برخی موارد اصلاً دارویی تجویز نمی‌کنیم و درمان بدون دارو انجام می‌شود. دارو فقط زمانی وارد برنامه درمانی می‌شود که واقعاً ضرورت داشته باشد و انتخاب آن نیز بر اساس تشخیص و دستورالعمل‌های معتبر علمی است.
هدف ما این نیست که بر هر رفتار طبیعی حیوان برچسب بیماری بزنیم؛ برعکس، هدف این است که رفتار طبیعی را از رفتاری که بر اثر بیماری یا اختلال ایجاد شده است، تشخیص دهیم. اگر حیوان سالم باشد، بیمار جلوه دادن او قطعاً خلاف اصول علمی و اخلاق حرفه‌ای دامپزشکی است.
حکیم مهر: بزرگ‌ترین اشتباهی که سرپرستان حیوانات در ایران هنگام قضاوت درباره رفتار حیوانشان مرتکب می‌شوند، چیست؟
به نظر من، بزرگ‌ترین اشتباه این است که برای رفتار حیوانات، انگیزه‌های انسانی در نظر بگیریم. برای مثال، بارها شنیده‌ام که سرپرستی می‌گوید: «گربه‌ام لجبازی می‌کند و از روی لجبازی خارج از ظرف خاک دفع می‌کند»، «سگم به خواهرزاده یا فرزند کوچکم حسادت می‌کند و به همین دلیل پارس می‌کند» یا «حیوان می‌خواهد انتقام بگیرد و به همین دلیل وسایل خانه را خراب یا جابه‌جا می‌کند.» درحالی‌که موضوع لزوماً این‌گونه نیست. بسیاری از این رفتارها می‌توانند ناشی از اضطراب، ترس، درد یا حتی بیماری‌های جسمی باشند.
نخستین پرسش ما نباید این باشد که «حیوان چرا این کار را کرد؟»؛ بلکه باید بپرسیم: «چه عاملی باعث شد این رفتار بروز پیدا کند؟» همان‌طور که گفتم، رفتار می‌تواند یک علامت باشد و تا زمانی که علت آن را پیدا نکنیم، درمان واقعی امکان‌پذیر نخواهد بود. هدف روانپزشکی دامپزشکی این نیست که هر رفتار متفاوتی را بیماری تلقی کند؛ بلکه می‌خواهیم تشخیص دهیم چه زمانی یک رفتار، بخشی از تنوع طبیعی رفتار حیوان است و چه زمانی از یک اختلال رفتاریِ قابل‌درمان حکایت دارد. همین مرز، تفاوت میان علم و قضاوت یا برچسب زدن است.
حکیم مهر: به‌عنوان یک متخصص، چه توصیه‌ای برای افرادی دارید که به‌تازگی سرپرستی یک سگ یا گربه را پذیرفته‌اند تا از بروز مشکلات رفتاری در آینده جلوگیری کنند؟
مهم‌ترین نکته این است که پیشگیری همیشه از درمان آسان‌تر، کم‌هزینه‌تر و مؤثرتر است. بسیاری از مشکلات رفتاری‌ای که بعدها در کلینیک مشاهده می‌کنیم، اگر از همان ابتدا و ماه‌های نخست به نیازهای رفتاری حیوان توجه می‌شد، ممکن بود اصلاً به وجود نیایند.
نخستین توصیه من این است که افراد پیش از آوردن سگ، گربه یا هر حیوان خانگی دیگری، درباره نیازهای طبیعی آن حیوان و گونه موردنظر مطالعه و تحقیق کنند. حیوانات مانند انسان‌ها فکر و رفتار نمیکنند. هر گونه، نیازهای غریزی، اجتماعی و محیطی خاص خود را دارد و نادیده گرفتن این نیازها می‌تواند در آینده به شکل مشکلات رفتاری نمایان شود.
حکیم مهر: اجتماعی‌سازی و محیط زندگی چه نقشی در پیشگیری از مشکلات رفتاری دارند؟
اجتماعی‌سازی صحیح، فراهم کردن محیطی امن و پیش‌بینی‌پذیر، به حداقل رساندن جابه‌جایی‌ها و تغییرات، استفاده از تشویق به‌جای تنبیه و توجه به علائم اولیه استرس و اضطراب، همگی اهمیت زیادی دارند. هرچه علائم اولیه یک ناهنجاری رفتاری را زودتر بشناسیم، درمان آن ساده‌تر و موفقیت‌آمیزتر خواهد بود و دوره درمان نیز کوتاه‌تر می‌شود. به‌محض اینکه سرپرست احساس کرد رفتار حیوانش تغییر کرده است، نباید منتظر تشدید علائم بماند؛ بلکه باید سریع‌تر به دامپزشک مراجعه کند تا فرایند بررسی و درمان در زمان مناسب آغاز شود.
حکیم مهر: چرا بر شناخت زبان بدن حیوان تأکید دارید؟
من همیشه به سرپرستان می‌گویم که رفتار، زبان حیوان است. حیوان نمی‌تواند بگوید درد دارد یا بیان کند که ترسیده و مضطرب است؛ بنابراین، از طریق تغییر رفتار با ما صحبت می‌کند. اگر یاد بگیریم این زبان و علائم بدنی حیوان را به‌درستی تفسیر کنیم، می‌توانیم بسیاری از مشکلات را پیش از آنکه به مراحل شدیدتر برسند، شناسایی و مدیریت کنیم.
حکیم مهر: پایگاه خبری حکیم مهر از شما سپاسگزار است. اگر بخواهید تنها در یک جمله پیامی به تمام سرپرستان حیوانات خانگی در ایران بدهید، آن جمله چیست؟
مشکلات رفتاری حیوانات را مانند سایر مشکلات پزشکی جدی بگیرید و با مشاهده نخستین تغییرات رفتاری، پیش از آنکه اختلال مزمن و پیچیده شود و زندگی شما و حیوانتان را تحت تأثیر قرار دهد، برای تشخیص و درمان آن اقدام کنید.
حکیم مهر: چرا تشخیص و درمان به‌موقع مشکلات رفتاری تا این اندازه اهمیت دارد؟
بسیاری از مشکلاتی که امروز به واگذاری، رهاسازی یا حتی یوتانایز حیوان منتهی می‌شوند، اگر به‌موقع تشخیص داده و درمان شوند، قابل‌کنترل و مدیریت هستند. همان‌طور که گفتم، پیام کلینیک رفتار و آرزوی قلبی من این است که با افزایش آگاهی، هیچ خانواده‌ای مجبور نشود فقط به دلیل یک اختلال رفتاریِ درمان‌پذیر از حیوان خود دل بکند، او را واگذار کند یا به تصمیم‌های تلخ دیگری بیندیشد.
حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.
وظیفه خود میدانم نهایت تشکر و سپاس خود را بعنوان یک دامپزشک از حکیم مهر بدلیل پرداختن به این موضوع مهم و جدید در کشور اعلام کنم و از همکار ارجمند سرکار خانم دکتر وثوقی نیز ممنونم .بهره بردم.شروع خوب و ارزشمندی است اما باید روز بروز بر غنای علمی و مستند نمودن یافته ها و همراه نمودن پژوهش با این موضوع افزود 
در مورد دارودرمانی نیز ذکر نام راهنما ها به تنهایی سطح شواهد اثربخشی هر دارو برای هر اندیکاسیون را مشخص نمیکنند همان طور که تفکیک رفتار طبیعی مشکل آموزشی یا مدیریتی و اختلال رفتاری نیز نیازمند معیارهای روشن است
از سوی دیگر هشدار درباره انسان انگاری کاملا بجاست اما بهتر است از گزاره های مطلقی مانند نفی حسادت یا لجبازی پرهیز شود و میان نسبت دادن نادرست نیت انسانی و شواهد موجود درباره حالات عاطفی و شناختی حیوانات تمایز گذاشته شود در نهایت نقد این مصاحبه نباید به نفی این حوزه یا شخص مصاحبه شونده تعبیر شود اتفاقاً اگر هدف پذیرفته شدن پزشکی رفتار بعنوان یک حوزه علمی معتبر است باید تجربه بالینی توصیه راهنما ها و شواهد پژوهشی را از یکدیگر تفکیک کرد محدودیت های شواهد را صریح گفت و ادعاهای قابل سنجش را با داده قابل ارزیابی پشتیبانی کرد.
با آرزو موفقیت برای شما