رشد ۲۱۰ درصدی تب مالت در مهدی‌شهر؛ حلقه آلوده از دام تا سفره مردم کجاست؟

حکیم مهر- دکتر محسن طاهرمیرزایی:‌ افزایش ۵۰ درصدی ابتلا به تب مالت در مناطق زیر پوشش دانشگاه علوم پزشکی سمنان و رشد ۲۱۰ درصدی این بیماری در شهرستان مهدی‌شهر، زنگ خطری جدی برای سلامت عمومی استان به صدا درآورده است؛ افزایشی که هرچند مصرف لبنیات سنتی، غیرپاستوریزه و غیربهداشتی از مهم‌ترین عوامل آن اعلام شده، نمی‌توان آن را جدا از وضعیت آلودگی در جمعیت دامی، تردد دام‌های عشایری و ورود شیر خام از خارج استان بررسی کرد.
به گزارش پایگاه خبری «حکیم مهر»، تازه‌ترین آمارهای دانشگاه علوم پزشکی سمنان از افزایش قابل توجه موارد انسانی تب مالت در این استان حکایت دارد. بر اساس اعلام دکتر «سید سعید کساییان»، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی و رئیس مرکز بهداشت استان سمنان، موارد ابتلا به این بیماری طی سال گذشته در مناطق زیر پوشش دانشگاه، در مقایسه با سال قبل از آن ۵۰ درصد افزایش یافته است.
در میان شهرستان‌های استان، وضعیت مهدی‌شهر بیش از دیگر مناطق جلب توجه می‌کند؛ به‌طوری‌که موارد ابتلا به تب مالت در این شهرستان با رشد ۲۱۰ درصدی همراه بوده و پس از آن، شهرستان‌های گرمسار و آرادان بیشترین افزایش را ثبت کرده‌اند. 
تب مالت یا بروسلوز، یکی از مهم‌ترین بیماری‌های مشترک میان انسان و دام است. عامل بیماری در جمعیت دامی گردش می‌کند و انسان معمولاً از طریق مصرف شیر و فرآورده‌های لبنی آلوده و غیرپاستوریزه یا تماس مستقیم و محافظت‌نشده با دام آلوده، ترشحات زایمانی، جنین سقط‌شده و محیط آلوده مبتلا می‌شود. بنابراین افزایش موارد انسانی، ضرورت بررسی هم‌زمان همه حلقه‌های زنجیره انتقال، از گله و مراکز جمع‌آوری شیر خام تا واحدهای تولید و عرضه فرآورده‌های لبنی را دوچندان می‌کند.

سمنان کم‌خطر است، اما آمار انسانی هشدار می‌دهد
دکتر «وحید قدس»، معاون سلامت اداره‌کل دامپزشکی استان سمنان، در گفت‌وگو با «حکیم مهر» با اشاره به وضعیت بروسلوز دامی در استان گفت: «استان سمنان در مقایسه با بسیاری از استان‌های کشور، در زمره مناطق با خطر پایین شیوع بروسلوز دامی و انسانی قرار دارد.»
وی افزود: «بر اساس آخرین پایش ملی، شیوع بروسلوز در دام سبک استان پنج درصد برآورد شده که از میانگین کشوری کمتر است. شیوع این بیماری در دام سنگین نیز بر پایه آخرین خون‌گیری‌ها ۰.۰۷ درصد ثبت شده است.»
این آمار، تصویری نسبتاً مطلوب از وضعیت ثبت‌شده بیماری در جمعیت دامی استان ارائه می‌دهد؛ با این حال، رشد ۵۰ درصدی موارد انسانی در سطح استان و افزایش ۲۱۰ درصدی در مهدی‌شهر، نشان می‌دهد که صرف پایین‌بودن شاخص کلی آلودگی دامی در مقیاس استان برای رفع نگرانی کافی نیست.
آمار شیوع دامی، تصویری کلی از جمعیت مورد پایش ارائه می‌کند، در حالی که بروز موارد انسانی ممکن است از تجمع آلودگی در یک منطقه محدود، یک گله، یک محموله شیر خام یا یک زنجیره توزیع مشخص ناشی شود. ازاین‌رو، برای یافتن منشأ افزایش موارد انسانی در مهدی‌شهر، بررسی تطبیقی محل سکونت بیماران، سابقه مصرف لبنیات، تماس آنان با دام و منشأ شیر و فرآورده‌های مصرفی ضروری است.

بیشترین کانون‌های دامی در کدام شهرستان‌هاست؟
معاون سلامت اداره‌کل دامپزشکی سمنان با بیان اینکه بیشترین کانون‌های شناسایی‌شده بروسلوز دامی در شهرستان‌های شاهرود، سمنان و دامغان قرار دارند، گفت آمار رسمی ابتلای انسانی به تب مالت در اختیار دانشگاه علوم پزشکی استان است.
به گفته قدس، اطلاعات مرتبط با بیماری‌های مشترک میان انسان و دام به‌صورت ماهانه میان دامپزشکی و دانشگاه علوم پزشکی مبادله می‌شود؛ به‌گونه‌ای که دامپزشکی اطلاعات بیماری‌های زئونوز در جمعیت دامی را در اختیار علوم پزشکی قرار می‌دهد و آمار موارد انسانی نیز از دانشگاه علوم پزشکی به دامپزشکی اعلام می‌شود.
با وجود این تبادل اطلاعات، تفاوت میان محل تمرکز کانون‌های شناسایی‌شده دامی و شهرستان‌های دارای بیشترین رشد ابتلای انسانی، پرسشی مهم ایجاد می‌کند: منشأ افزایش موارد ابتلا در مهدی‌شهر، دام‌های بومی شهرستان است یا باید آن را در شیر و فرآورده‌های ورودی، دام‌های کوچرو و زنجیره عرضه خارج از شبکه رسمی جست‌وجو کرد؟

ورود شیر و فرآورده‌های لبنی از خارج استان
قدس، مصرف فرآورده‌های غیرایمن را یکی از مهم‌ترین عوامل بروز بیماری در برخی مناطق دانست و اظهار کرد: «تب مالت بیشتر در مناطق روستایی و عشایری مشاهده می‌شود و استفاده از شیر و فرآورده‌های سنتی تهیه‌شده از شیر غیرپاستوریزه آلوده، از مهم‌ترین عوامل انتقال بیماری است.»
وی در عین حال به نکته‌ای مهم درباره مهدی‌شهر اشاره کرد: «بخشی از شیر و فرآورده‌های لبنی مصرفی استان، به‌ویژه در شهرستان مهدی‌شهر، از خارج استان تأمین می‌شود.»
این موضوع، دامنه بررسی منشأ بیماری را از مرزهای استان سمنان فراتر می‌برد. اگر شیر خام یا فرآورده‌های سنتی از خارج استان وارد مهدی‌شهر شوند، آمار آلودگی دام‌های بومی این شهرستان به‌تنهایی نمی‌تواند وضعیت خطر را توضیح دهد. در چنین شرایطی، مبدأ تولید شیر، وضعیت بهداشتی دام‌های تأمین‌کننده، شرایط حمل، نحوه تحویل به مراکز جمع‌آوری و چگونگی تبدیل شیر خام به فرآورده‌های سنتی باید به‌صورت یکپارچه ردیابی شود.
بنابراین رشد ابتلای انسانی در مهدی‌شهر لزوماً به معنای افزایش مشابه و اثبات‌شده بیماری در دام‌های بومی شهرستان نیست، اما بدون وجود دام یا فرآورده دامی آلوده نیز زنجیره انتقال شکل نمی‌گیرد. تعیین منشأ دقیق این آلودگی نیازمند بررسی مشترک اپیدمیولوژیک از سوی دانشگاه علوم پزشکی و دامپزشکی است.

دام‌های کوچرو؛ حلقه‌ای که نباید نادیده گرفته شود
معاون سلامت اداره‌کل دامپزشکی استان سمنان، دام‌های سنتی و عشایری کوچرو را از عوامل مهم گسترش بیماری دانست و گفت جابه‌جایی این دام‌ها می‌تواند در انتقال آلودگی میان مناطق مختلف نقش داشته باشد.
تردد دام‌های کوچرو میان مراتع، اختلاط گله‌ها و دشواری پایش مستمر تمامی دام‌ها، کنترل بروسلوز را پیچیده‌تر می‌کند. این موضوع در منطقه‌ای مانند مهدی‌شهر که دارای جمعیت عشایری و فعالیت دامداری سنتی است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ به‌خصوص اگر شیر حاصل از این دام‌ها خارج از شبکه صنعتی و بدون انجام فرایند پاستوریزاسیون وارد چرخه مصرف شود.
قدس درباره برنامه کنترل بیماری در دام سبک توضیح داد: «برنامه کنترل بروسلوز در دام سبک بر پایه واکسیناسیون اجرا می‌شود و در حال حاضر کمبودی در پوشش واکسیناسیون دام سبک استان وجود ندارد.»
وی استمرار واکسیناسیون را برای حفظ وضعیت استان ضروری دانست. با این حال، واکسیناسیون تنها یکی از اجزای برنامه کنترل است و در کنار آن، شناسایی کانون‌ها، انجام آزمایش‌های تشخیصی، حذف دام‌های آلوده، کنترل جابه‌جایی دام و ردیابی شیر خام نیز باید ادامه یابد.

نظارت بر شیر خام و لبنیاتی‌ها
قدس در تشریح اقدامات اداره‌کل دامپزشکی استان گفت: «دامپزشکی در کنترل زنجیره مصرف فرآورده‌های لبنی غیراستاندارد نقش مؤثری بر عهده دارد.»
به گفته وی، بازرسی از مراکز جمع‌آوری و عرضه شیر خام و واحدهای لبنیاتی، بررسی شیر خام مصرفی و تدوین گردش کار تأمین شیر خام، بخشی از اقدامات نظارتی دامپزشکی در این حوزه است.
معاون سلامت اداره‌کل دامپزشکی سمنان افزود: «با همکاری دانشگاه علوم پزشکی، شیر خام مورد استفاده بستنی‌فروشی‌ها نیز بازرسی می‌شود و در صورت شناسایی آلودگی، اقداماتی از جمله حذف دام‌های آلوده و معرفی متخلفان به مراجع قضایی انجام خواهد شد.»
اجرای این نظارت‌ها زمانی می‌تواند به شناسایی منشأ افزایش ابتلا منجر شود که امکان ردیابی محصول از واحد عرضه تا مرکز جمع‌آوری شیر و گله تولیدکننده وجود داشته باشد. فروش شیر خام و لبنیات سنتی بدون هویت مشخص، ورود فرآورده از مبادی غیررسمی یا نبود اطلاعات دقیق درباره تأمین‌کنندگان، این ردیابی را با دشواری مواجه می‌کند.

ضرورت اجرای واقعی رویکرد «سلامت واحد»
افزایش موارد انسانی تب مالت در سمنان، به‌ویژه رشد ۲۱۰ درصدی آن در مهدی‌شهر، صرفاً یک مسئله درمانی یا محدود به یک دستگاه اجرایی نیست. کنترل بیماری نیازمند اجرای عملی رویکرد «سلامت واحد» و پیوند اطلاعات حوزه سلامت انسان، سلامت دام و ایمنی مواد غذایی است.
دانشگاه علوم پزشکی باید الگوی مکانی ابتلا، تعداد دقیق بیماران، عوامل خطر مشترک و سابقه مصرف یا تماس آنان را مشخص کند. دامپزشکی نیز باید بر اساس این اطلاعات، گله‌های مرتبط، کانون‌های احتمالی، مراکز جمع‌آوری شیر و مسیر ورود فرآورده‌های دامی را بررسی کند. نتیجه این بررسی‌ها می‌تواند روشن سازد که افزایش موارد مهدی‌شهر به یک منبع مشترک، چند زنجیره عرضه آلوده، تماس شغلی با دام یا مجموعه‌ای از این عوامل مرتبط بوده است.
دکتر وحید قدس در پایان گفت: «اگرچه استان سمنان از نظر شیوع تب مالت در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارد، پیشگیری از مصرف فرآورده‌های لبنی سنتی و غیرپاستوریزه همچنان ضرورتی جدی است. تداوم همکاری مردم، دامداران و دستگاه‌های اجرایی می‌تواند از افزایش موارد ابتلا جلوگیری کند و نظارت مستمر، واکسیناسیون و آموزش عمومی، سه رکن اصلی کنترل این بیماری هستند.»
رشد کم‌سابقه تب مالت در مهدی‌شهر نشان می‌دهد که وضعیت نسبتاً مطلوب کلی استان نباید به عادی‌انگاری خطر منجر شود. اکنون مهم‌ترین مطالبه، انتشار آمار تفکیکی موارد انسانی و نتایج بررسی مشترک دامپزشکی و دانشگاه علوم پزشکی درباره منشأ آلودگی است؛ زیرا تا زمانی که حلقه اصلی انتقال شناسایی نشود، هشدار درباره مصرف لبنیات غیرپاستوریزه، هرچند ضروری، به‌تنهایی برای متوقف‌کردن روند بیماری کافی نخواهد بود.