گفتوگوی حکیم مهر با «دکتر علیرضا خندانی» دامپزشک، مخترع، نویسنده و هنرمند:
اختراع کردم، گاوداریها استفاده کردند، اما کسی آن را ندید / هنر را به خدمت آموزش دامپزشکی درآوردم
این گفتوگو اما تنها به دانش دامپزشکی محدود نمیماند و وجوه کمترشناختهشدهای از زندگی حرفهای و شخصی او را نیز آشکار میکند؛ از نگارش و طراحی کتابهای تخصصی و تلفیق هنر با آموزش دامپزشکی تا نقاشی، ترانهسرایی، طراحی پوسترها و ساخت مجسمههای آموزشی و نیز تجربه طراحی تجهیزات صنعتی موردنیاز گاوداریها، از جمله دستگاه کمآببر «سردشوی گوساله» و «تاکسی شیر گوساله».
تعداد بازدید: ۲۱۷۲۷
تاریخ انتشار: 18 August 2026 - ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ - ۱۶:۰۵
حکیم مهر- دکتر محسن طاهرمیرزایی: لنگش در گاوهای شیری تنها یک عارضه حرکتی نیست، بلکه مسئلهای چندوجهی است که میتواند سلامت و رفاه دام، میزان تولید، باروری، طول عمر اقتصادی و سودآوری گله را بهطور مستقیم تحتتأثیر قرار دهد؛ مشکلی که به اعتقاد دکتر علیرضا خندانی، همچنان در بسیاری از گاوداریها دیرتر از زمان مطلوب شناسایی میشود و مقابله مؤثر با آن، نیازمند عبور از درمانهای مقطعی و حرکت بهسوی پیشگیری، پایش مستمر و مدیریت علمی گله است.او در گفتوگوی تفصیلی با «حکیم مهر»، ضمن تشریح ابعاد مختلف لنگش، ضایعات سُم و ضرورت تشخیص زودهنگام اختلالات حرکتی، از اهمیت آموزش دامداران، نقش دامپزشکان، بهبود شرایط جایگاه و بهرهگیری از دادههای رفتاری دام سخن میگوید و توضیح میدهد که چگونه حسگرها، سامانههای پایش برخط و هوش مصنوعی میتوانند پیش از آشکارشدن علائم بالینی، تغییرات ظریف در رفتار گاو را شناسایی کنند. این گفتوگو اما تنها به دانش دامپزشکی محدود نمیماند و وجوه کمترشناختهشدهای از زندگی حرفهای و شخصی او را نیز آشکار میکند؛ از نگارش و طراحی کتابهای تخصصی و تلفیق هنر با آموزش دامپزشکی تا نقاشی، ترانهسرایی، طراحی پوسترها و ساخت مجسمههای آموزشی و نیز تجربه طراحی تجهیزات صنعتی موردنیاز گاوداریها، از جمله دستگاه کمآببر «سردشوی گوساله» و «تاکسی شیر گوساله». آنچه از مجموع این روایت به دست میآید، تصویری از دامپزشکی است که حل مسائل صنعت دام را صرفاً در درمان بیماریها جستوجو نمیکند، بلکه دانش، فناوری، هنر، آموزش و نوآوری را حلقههای بههمپیوسته یک مسیر میداند؛ مسیری که اگر با حمایت از ایدههای بومی و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین همراه شود، میتواند به ارتقای سلامت و رفاه دام، کاهش هزینههای تولید، صرفهجویی در منابع و افزایش بهرهوری صنعت گاو شیری کشور بینجامد.حکیم مهر: لطفاً ابتدا خودتان را معرفی کنید؛ ورودی چه سالی و کدام دانشکده هستید و چه شد که دامپزشکی را بهعنوان رشته تحصیلی خود انتخاب کردید؟من ورودی سال ۱۳۷۶ دانشکده دامپزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار هستم. سال ۱۳۸۲ از پایاننامهام دفاع کردم و فارغالتحصیل شدم. علاقه من به دامپزشکی به دوران کودکی بازمیگردد. زمانی که کلاس اول دبستان بودم، سریالی با عنوان «قدمبهقدم» پخش میشد که یکی از شخصیتهای آن دامپزشکی بود که در یک سیرک یا باغوحش فعالیت میکرد. هر شب با اصرار از مادرم میخواستم اجازه بدهد این سریال را تماشا کنم تا ببینم آن دامپزشک چگونه شیرها، ببرها و دیگر حیوانات را درمان میکند. تماشای همان مجموعه باعث شد به دامپزشکی علاقهمند شوم.از همان دوران نیز حیوانات و بهطور کلی همه جانداران را دوست داشتم. برایم تفاوتی نداشت که با یک حشره، خزنده یا پستاندار مواجه باشم؛ به همه موجودات زنده علاقه داشتم.حکیم مهر: این علاقه در دوران تحصیل در دانشکده دامپزشکی چگونه ادامه پیدا کرد؟در دوران دانشگاه، اساتید بسیار خوبی داشتیم و همین موضوع باعث شد بیشازپیش شیفته دامپزشکی شوم. همزمان با تحصیل، در کلینیکهای دامپزشکی نیز فعالیت میکردم. مدتی در کلینیک دامپزشکی آقای دکتر خیرخواهی مشغول بودم و در آنجا بهعنوان دستیار و همکار دامپزشک فعالیت میکردم.همچنین دورهای را در باغوحش گذراندم و مدتی نیز در بخش حیاتوحش پارک پردیسان حضور داشتم. در آنجا افتخار همکاری با دکتر گرگین را پیدا کردم. ایشان هم استاد بودند و هم یکی از بزرگترین دامپزشکان ایران به شمار میرفتند.در آن زمان بهطور جدی به دنبال فعالیت در حوزه حیاتوحش بودم و واقعاً به این حوزه عشق میورزیدم؛ اما متأسفانه فعالیت در حیاتوحش درآمد چندانی نداشت و بههرحال باید هزینههای زندگی را نیز تأمین میکردیم. به همین دلیل وارد کلینیکهای حیوانات کوچک شدم و بیشتر بهعنوان دستیار و همکار دامپزشک فعالیت کردم.حکیم مهر: پس از پایان تحصیلات، فعالیت حرفهای خود را از کجا آغاز کردید؟پس از پایان تحصیلات، در جستوجوی کار بودم و برای مدتی در طرح واکسیناسیون گوسفندان عشایر فعالیت کردم. حدود سه ماه به این کار مشغول بودم. در همان دوره به یک بیماری عفونی مبتلا شدم و مشکلاتی برایم پیش آمد؛ اما با وجود این، آن دوره سهماهه را به پایان رساندم. پس از آن، با کمک یکی از استادانم وارد یکی از شرکتهای بخش خصوصی شدم و فعالیت حرفهای خود را در آنجا آغاز کردم.
سامانههای پایش میتوانند این تغییرات را ثبت و مشخص کنند که احتمالاً مشکلی برای دام ایجاد شده است؛ هرچند در مرحله نخست ممکن است هنوز معلوم نباشد که منشأ آن یک اختلال حرکتی است یا بیماری دیگری.
حکیم مهر: تشخیص زودهنگام این تغییرات چه کمکی به مدیریت گاوداری میکند؟
تشخیص زودهنگام بیماریها و مشکلات حرکتی، فرصت بسیار ارزشمندی در اختیار مدیر گاوداری و دامپزشک قرار میدهد. هرچه لنگش زودتر شناسایی شود، امکان مداخله سریعتر فراهم میشود و میتوان از تشدید ضایعات، افت تولید و افزایش هزینههای درمان جلوگیری کرد. ما نیز در مقطعی با همکاری یک مجموعه، سامانهای طراحی کرده بودیم که به شکل گوشواره روی گوش گاو نصب میشد. گیرندههایی نیز در سالنها قرار میگرفت تا اطلاعات را در فاصلههای زمانی کوتاه دریافت و ارسال کند. مدیر گاوداری یا دامپزشک میتوانست در سامانه، رفتار هر دام را براساس شماره شناسایی آن مشاهده و تحلیل کند.
حکیم مهر: مهمترین موانع استفاده از این سامانهها در آن دوره چه بود؟
یکی از مشکلات اصلی ما این بود که GPS در فضاهای بسته عملکرد مناسبی نداشت و ناچار بودیم از سامانههای مکانیابی داخل ساختمان استفاده کنیم. این فناوری نیز در آن زمان با چالشهای زیادی همراه بود. از سوی دیگر، اینترنت در بسیاری از گاوداریها ضعیف بود؛ زیرا این واحدها معمولاً خارج از مراکز شهری قرار داشتند. به همین دلیل نمیتوانستیم دادهها را بهسرعت به سامانه منتقل و بهصورت برخط تحلیل کنیم. وقتی اطلاعات با تأخیر میرسید، ارزش آن برای تشخیص زودهنگام نیز کاهش مییافت و تصمیمگیری دامپزشک یا مدیر گاوداری به تعویق میافتاد.
حکیم مهر: ورود هوش مصنوعی چگونه میتواند این محدودیتها را برطرف کند و تشخیص لنگش را متحول سازد؟
زمانی که ما روی این تجهیزات کار میکردیم، هوش مصنوعی به شکل امروزی توسعه پیدا نکرده بود و ابزارهایی مانند چتجیپیتی، گروک یا دیپسیک وجود نداشتند. ما مجبور بودیم دادهها را براساس مجموعهای از شاخصها و تحلیلهای نسبتاً محدود تفسیر کنیم.
امروز هوش مصنوعی میتواند حجم بسیار زیادی از دادههای مربوط به حرکت، تعداد گامها، زمان استراحت، مراجعه به آخور و آبشخور، نشخوار و سایر رفتارهای دام را بهسرعت تحلیل کند. این سامانهها قادرند تغییرات ظریف در الگوی رفتاری هر گاو را شناسایی و پیش از آنکه لنگش برای انسان کاملاً قابل مشاهده شود، درباره احتمال بروز مشکل هشدار دهند.
به این ترتیب، دامپزشک و مدیر گاوداری میتوانند اطلاعات را بهصورت برخط در اختیار داشته باشند و سریعتر تصمیم بگیرند. این فناوریها خطای انسانی را نیز به میزان زیادی کاهش میدهند؛ زیرا پایش دام دیگر صرفاً به مشاهدههای مقطعی افراد وابسته نخواهد بود و رفتار هر گاو بهصورت مستمر در طول شبانهروز بررسی میشود.
به نظر من، این حوزه طی یکی دو سال آینده شاهد اتفاقات بسیار جذابی خواهد بود و در چند سال آینده، گاوداریها ناگزیر به استفاده از چنین سامانههایی خواهند شد. البته تحقق این چشمانداز به حضور شرکتهایی نیاز دارد که حاضر باشند در زمینه طراحی، توسعه و بومیسازی این فناوریها سرمایهگذاری جدی انجام دهند.
حکیم مهر: آقای دکتر، شما در کنار دامپزشکی در زمینههای هنری مانند ترانهسرایی، آهنگسازی و نقاشی نیز فعالیت دارید. این علاقههای هنری از چه زمانی در شما شکل گرفت؟
از دوران کودکی به نقاشی علاقه بسیار زیادی داشتم. البته با توجه به شرایط خانوادگی و امکانات محدود آن زمان، دسترسی به کلاسهای آموزشی نقاشی برایم آسان نبود؛ بااینحال، این علاقه همواره در من وجود داشت و بهصورت خودآموخته آن را دنبال میکردم.
به موسیقی نیز از همان سالها علاقهمند بودم. فکر میکنم در دوران راهنمایی، برای مدت کوتاهی در تابستان در کلاسهای موسیقی صداوسیما شرکت کردم و در آنجا با مباحثی مانند سلفژ و نتخوانی آشنا شدم؛ اما این دوره ادامه پیدا نکرد و هیچگاه نوازندگی یک ساز را بهطور جدی دنبال نکردم. با وجود این، موسیقی همیشه بخشی از علاقهمندیهای من بوده است. موسیقی کلاسیک، موسیقی سنتی و موسیقی فولکلور را بسیار دوست دارم و همچنان با علاقه به آنها گوش میدهم.
حکیم مهر: نقاشی را چگونه و تحتتأثیر چه کسانی آموختید؟
در زمینه نقاشی آموزش رسمی ندیدم و تقریباً بهصورت خودآموخته و با مشاهده آثار دیگران پیش رفتم. یکی از افرادی که تأثیر زیادی بر من داشت، دکتر کسروی بود. من نقاشیهای ایشان را بسیار دوست داشتم و دیدن آثارشان به من جرئت و انگیزه داد که خودم نیز نقاشی را جدیتر آغاز کنم. در واقع، ایشان نقش مهمی در تحریک و تقویت علاقه هنری من داشتند. به سیاهقلم علاقه زیادی دارم و تاکنون چند اثر، از جمله پرتره تعدادی از دوستان و عزیزانم، طراحی کردهام. هر زمان مشغلهها اجازه دهد، دوباره به سراغ نقاشی میروم؛ هرچند در ماههای اخیر، به دلیل شرایط و اتفاقاتی که پیش آمد، وقفهای در این فعالیت ایجاد شده و اثر تازهای خلق نکردهام.
حکیم مهر: در زمینه ترانهسرایی و آهنگسازی نیز تجربههایی داشتهاید. دراینباره توضیح میدهید؟چند ترانه سرودهام و چون به آنها علاقه داشتم، تلاش کردم با کمک هوش مصنوعی آنها را به قطعات موسیقی تبدیل کنم؛ اما اگر بخواهم صادقانه اعتراف کنم، باوجود آنکه شعر و ترانه از خودم بود، نتیجه نهایی آن حس، جان و کیفیتی را که از یک اثر موسیقایی اصیل انتظار داشتم، نداشت.ساخت یک قطعه موسیقی صرفاً کنار هم قرار دادن نتها، صداها و سازها نیست. نقش آهنگساز، تنظیمکننده، نوازندگان و تمام افرادی که با احساس و تجربه خود در شکلگیری اثر مشارکت میکنند، بسیار مهم است. به نظر من، هوش مصنوعی در این زمینه همچنان در برابر احساس انسانی کم میآورد.حکیم مهر: یعنی معتقدید هوش مصنوعی نمیتواند جایگزین هنرمند شود؟دستکم در شرایط فعلی چنین اعتقادی دارم. ممکن است شعری که من سرودهام، امضای شخصی مرا داشته باشد؛ اما موسیقیای که هوش مصنوعی برای آن میسازد، لزوماً صاحب همان جان و روح نیست.گاهی قطعهای را میشنویم که ۱۲۰ یا ۱۵۰ سال پیش نوشته شده، اما هنوز بر مخاطب تأثیر میگذارد و از شنیدن آن لذت میبریم. آثار بتهوون، موتسارت، استاد شجریان و بسیاری از بزرگان موسیقی نیز چنین ویژگیای دارند. به گمان من، ماندگاری این آثار به روحی بازمیگردد که هنرمند در آنها دمیده است؛ روحی که گاهی حاصل همدلی و همراهی چند انسان در خلق یک اثر است.هوش مصنوعی میتواند در مدیریت، امور روزمره و بسیاری از فعالیتهای دیگر به ما کمک کند، اما بعضی چیزها به جان و احساس انسانی نیاز دارند. از نگاه من، هوش مصنوعی هنوز آن جان و روح را در اختیار ندارد.حکیم مهر: دامپزشکی و هنر در زندگی و فعالیتهای حرفهای شما چگونه به یکدیگر پیوند خوردهاند؟علاقه به هنر در بسیاری از فعالیتهای حرفهای من اثرگذار بوده است. برای مثال، طراحی جلد و صفحهآرایی کتابهایم را معمولاً خودم انجام دادهام. تمام مراحل طراحی، صفحهآرایی و آمادهسازی بصری کتاب «لنگش» نیز از صفر تا صد بر عهده خودم بود.طراحی جلد تعدادی از کتابهای دکتر کسروی را هم انجام دادهام. همچنین جلد برخی از شمارههای پایانی یک فصلنامه دامپزشکی و پوسترهای آموزشی متعددی را طراحی کردهام.حکیم مهر: آشنایی همزمان با دامپزشکی و هنر چه مزیتی در طراحی آثار آموزشی برای شما ایجاد کرده است؟برای آنکه بتوان یک موضوع علمی را به اثری بصری و اثرگذار تبدیل کرد، باید هم بر محتوای تخصصی آن تسلط داشت و هم با زبان هنر، گرافیک و طراحی آشنا بود. اگر قرار باشد مطلبی برای یک دامدار، دامپزشک یا مدیر فارم تولید شود، طراح باید فضای حرفهای و دغدغههای مخاطب را بشناسد تا اثر نهایی برای او قابلفهم، کاربردی و جذاب باشد.فکر میکنم توانستهام دامپزشکی و هنر را بهخوبی با یکدیگر تلفیق کنم؛ بهگونهای که مخاطب ضمن برخورداری از لذت بصری، مطلبی نیز بیاموزد. بسیاری از گاوداریها و کلینیکها پوسترهای من را نصب میکردند و دانشجویان دامپزشکی نیز محبت داشتند و آنها را سفارش میدادند و میخریدند.حکیم مهر: آیا آرشیوی از این آثار در اختیار دارید؟مدتی تلاش میکردم آرشیوی از آثارم جمعآوری کنم، اما اکنون بسیاری از آنها را در اختیار ندارم؛ زیرا حتی آخرین نسخههای برخی آثار نیز فروخته شد. بااینحال، این تجربهها نشان داد که تلفیق هنر و دانش تخصصی میتواند ابزار مؤثری برای آموزش و انتقال مفاهیم دامپزشکی باشد.حکیم مهر: ظاهراً این پیوند میان دامپزشکی و هنر تنها به نقاشی و طراحی گرافیک محدود نمانده و تجربه ساخت مجسمه آموزشی را نیز داشتهاید.بله، یک مجسمه آموزشی درباره سختزایی در گاو ساختم. این اثر، برشی از رحم گاو را نشان میداد که در آن یکی از اندامهای حرکتی گوساله وارد کانال زایمان شده، اما اندام دیگر در وضعیت نامناسبی باقی مانده بود و لازم بود موقعیت جنین اصلاح شود.تعدادی از این مجسمهها را به استادان و دانشگاهها هدیه دادم و برخی دوستان نیز آنها را تهیه کردند. ساخت چنین آثاری برای من بسیار لذتبخش است؛ زیرا هنر را مستقیماً در خدمت آموزش دامپزشکی قرار میدهد. معمولاً هر زمان از کارهای روزمره و حرفهای فاصله میگیرم و فرصت بیشتری پیدا میکنم، سعی میکنم دوباره به این علاقههای هنری بپردازم.
حکیم مهر: گویا در کنار فعالیتهای علمی و آموزشی، تجربه ثبت اختراع و طراحی تجهیزات صنعتی برای گاوداریها را نیز داشتهاید. دراینباره توضیح میدهید؟
بله، دستگاهی با عنوان «سردشوی گوساله» طراحی کردم که ایده ساخت آن از یکی از مشکلات مهم گاوداریهای کشور، یعنی محدودیت منابع آب، شکل گرفت. این دستگاه از نظر سازوکار تا حدی شبیه ماشین ظرفشویی بود و امکان شستوشوی تجهیزات مرتبط با گوسالهدانی را با مصرف بسیار کمتر آب فراهم میکرد.
برای ثبت اختراع این دستگاه نیز اقدام کردم و در ابتدا حمایتهایی صورت گرفت، اما متأسفانه فرایند تجاریسازی و توسعه آن به نتیجه مطلوب نرسید و هیچگاه آنگونه که باید به این اختراع پرداخته نشد.
حکیم مهر: آیا این دستگاه در گاوداریها نیز به مرحله استفاده عملی رسید؟بله، با وجود آنکه طرح از حمایت لازم برای تولید و عرضه گسترده برخوردار نشد، تعدادی از گاوداریها از این دستگاه استفاده کردند و همچنان نیز نمونههایی از آن در برخی واحدها فعال است. بازخورد بهرهبرداران بسیار مثبت بود؛ زیرا دستگاه علاوه بر کاهش چشمگیر مصرف آب، به ارتقای بهداشت گوسالهدانی نیز کمک میکرد.این موضوع در صنعت گاو شیری اهمیت زیادی دارد؛ چون هم با مسئله کمبود آب در اقلیم ایران مواجه هستیم و هم رعایت بهداشت در بخش پرورش گوسالهها تأثیر مستقیمی بر سلامت و آینده گله دارد.حکیم مهر: آیا طراحی تجهیزات صنعتی شما به همین دستگاه محدود شد؟خیر، پس از آن دستگاه دیگری با عنوان «تاکسی شیر گوساله» ساختم که الگوبرداریشده از یک نمونه ایتالیایی بود. این دستگاه برای آمادهسازی، حمل و توزیع شیر موردنیاز گوسالهها طراحی شده بود و میتوانست فرایند تغذیه آنها را منظمتر و بهداشتیتر کند.در مجموع، در کنار فعالیتهای دامپزشکی، آموزشی و هنری، تجربه طراحی و ساخت تجهیزات موردنیاز صنعت گاو شیری را نیز داشتهام. بااینحال، این بخش از فعالیتهایم تا حد زیادی نادیده گرفته شد و آنگونه که انتظار داشتم، فرصت معرفی، حمایت و توسعه پیدا نکرد. تصاویر و مستندات این دستگاهها همچنان موجود است و میتوانم آنها را نیز ارائه کنم.حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.
👏👏👏👏 
