حکیم مهر: چهاردهم مهرماه در تقویم رسمی، روز ملی دامپزشکی است؛ مناسبتی که یادمان می‌اندازد که سازمان دامپزشکی کشور، چطور می‌تواند نقش مستقیمی در سلامت سفره‌ها و ایمنی بشقاب غذای تک‌تک ما داشته باشد. فرآورده‌های خام دامی، مواد اولیه اصلی تغذیه روزمره ما را تشکیل می‌دهند و همین مسئله، دغدغه درباره سلامت آن‌ها را به موضوعی همیشگی و حساس تبدیل کرده است.
به گزارش حکیم مهر به نقل از جام جم آنلاین، به انگیزه هفته دامپزشکی، با «دکتر علیرضا اکبرشاهی»، سرپرست معاونت بهداشت، پیشگیری و ایمنی غذایی سازمان دامپزشکی گفت‌وگو کردیم و از وضعیت سلامت و نظارت بر این زنجیره حیاتی پرسیدیم و در نهایت، یک پاسخ روشن گرفتیم؛ اینکه فیلترها و نظارت‌های بهداشتی وجود دارد و قرار است گسترده‌تر هم بشود اما فراموش نکنیم که در این چرخه، از مرتع و مرغداری تا یخچال خانه‌ها، همه چیز به گشت‌های بازرسی ختم نمی‌شود و ما شهروندان هم به عنوان حلقه آخر این زنجیره نظارت، نقشی چشمگیر در سلامت سفره‌های غذایی داریم. آمارهای رسمی همیشه بر سلامت گوشت و فرآورده‌های خام دامی تاکید دارند، اما در کف جامعه، مردم همچنان نگران مواردی مثل گوشت‌های تاریخ گذشته و وضعیت بهداشت مراکز عرضه هستند.
کمی از روند نظارتی سازمان دامپزشکی می‌گویید؟ روندی که بتواند اطمینان مردم جامعه را از سلامت و بهداشت فرآورده‌های خام دامی راحت کند؟
این زنجیره نظارتی، از غذای دام آغاز می‌شود. نهاده‌ها و خوراک دامی، چه وارداتی باشد و چه تولید داخل، مستقیماً زیر ذره‌بین سازمان قرار دارد. محموله‌های وارداتی از حیث بار میکروبی و دیگر آلاینده‌ها آزمایش و پس از تایید سلامت، مجوز ورود دریافت می‌کنند.
حلقه دوم، فرآیند پرورش دام است. دام یک موجود زنده است و در معرض انواع بیماری‌ها قرار دارد؛ بنابراین سلامت، ایمنی و اثربخشی داروها و واکسن‌های دامی مورد مصرف در دام و طیور و ... بر عهده دامپزشکی است. نظارت ما حتی دوره مصرف دارو در دامداری و رعایت دوره پرهیز مصرف دارویی را هم در بر می‌گیرد تا پیش از ورود دام به کشتارگاه یا بازار مصرف، بقایای دارویی در بدن حیوان از بین رفته باشد و دام فاقد هرگونه علائم بالینی بیماری باشد.
و پس از ورود به کشتارگاه چطور؟
پس از ورود به کشتارگاه، دو فیلتر نظارتی سفت و سخت اعمال می‌شود: ابتدا معاینه پیش از کشتار توسط دامپزشک مستقر در کشتارگاه است که چنانچه دام دارای بیماری غیر قابل مصرف تشخیص داده شود، دام بلافاصله ضبط و معدوم می‌شود. فیلتر دوم پس از کشتار است که بازرسی کامل لاشه، امعا و احشا صورت می‌گیرد. در نهایت، مردم باید بدانند که اگر لاشه دام یا فراورده خام دامی برچسب بهداشتی تاییدیه سازمان دامپزشکی را دریافت کرد، یعنی تمام این فیلترها را با موفقیت پشت سر گذاشته و مصرف‌کننده می‌تواند از سلامت آن اطمینان کامل داشته باشد. اما نقطه چالش‌برانگیز ماجرا کجا است؟ اینکه فرآورده خام دامی به شرایط نگهداری حساس است؛ دمای یخچالی ۲ تا ۸ درجه برای محصولات تازه خام دامی و منفی 18 درجه جهت فراورده‌های منجمد و تاریخ انقضا باید رعایت شود. واقعیت این است که سازمان دامپزشکی با توجه به گستردگی مراکز توزیع، امکان نظارت ۲۴ ساعته بر تک‌تک قصابی‌ها و مرغ فروشی‌‌ها و سایر مراکز عرضه را ندارد؛ بازدیدهای ما دوره‌ای و سرزده است، نه مستمر و لحظه‌ای. اینجا دقیقاً نقطه‌ای است که شهروندان باید به عنوان ناظر نهایی همراه ما باشند.
مردم چطور می‌توانند در روند اطمینان از سلامت محصولات، قدم بردارند؟
مردم هنگام خرید باید حتما برچسب بهداشتی دامپزشکی روی لاشه آویزان در قصابی و یا فراورده‌های بسته بندی را بررسی کنند؛ در برچسب بهداشتی لاشه دام در قصابی‌ها تاریخ کشتار، تاریخ انقضا، نوع دام و نام کشتارگاه قید شده است. همچنین تخم‌مرغ باید در یخچال نگهداری شود؛ تخم مرغی که جلوی آفتاب و در گرما قرار بگیرد، حتی اگر تاریخ انقضا داشته باشد، ممکن دچار افت کیفی و فساد شود. برای خرید ماهی نیز همشهریان باید به رعایت زنجیره سرد در نگهداری ماهی و علایم سلامت و تازه بودن ماهی همچون شفافیت آبشش‌ها و استحکام فلس‌ها و ... توجه کنند.
مردم می‌توانند تخلفات بهداشتی را رصد کنند و گزارش دهند. در واقع در مرحله نهایی، مردم هستند که در زمان خرید فراورده‌های خام دامی از مراکز عرضه مجاز که ضوابط و شرایط نگهداری و عرضه فراورده‌های خام دامی را رعایت می‌کنند و تخلف و موارد غیربهداشتی را به سازمان دامپزشکی اطلاع می دهند نسبت به همکاری و همراهی سازمان دامپزشکی کشور اقدام می‌نمایند.
اما در سال‌های اخیر، شایعات و گزارش‌هایی درباره ورود گوشت‌های بی‌کیفیت یا ضایعات نامتعارف به صنایع سوسیس، کالباس و ... مطرح بوده است. مرز مسئولیت دامپزشکی با وزارت بهداشت در تبدیل فرآورده خام به محصول فرآوری شده کجاست؟
بر اساس مرزبندی قانونی، مسئولیت سازمان دامپزشکی تا مرحله‌ای است که فرآورده خام دامی هیچ‌گونه فرآوری، عمل‌آوری یا فرآیند حرارتی ندیده باشد. به محض اینکه گوشت وارد چرخه تولید سوسیس، کالباس یا همبرگر می‌شود، محصول نهایی تحت نظارت سازمان غذا و دارو و وزارت بهداشت قرار می‌گیرد.
سهم سازمان دامپزشکی در این بخش، تایید و تضمین بهداشت ماده خام اولیه ارسالی به کارخانجات است. گوشتی که با نظارت ما تحویل کارخانه‌های مجاز می‌شود، ممکن است از نظر درجه‌بندی کیفی گوشت لوکس و درجه یک مانند ران گوسفند نر پروار نباشد اما از نظر معیارهای بهداشتی و سلامت مصرف، کاملاً تأییدشده و مورد تأیید بهداشتی است. علاوه بر این، بازرسان غذا و دارو هم بر فرآیند خط تولید نظارت دارند. اگر کارگاه یا مرکزی غیرمجاز تخلف کند، هر دو دستگاه با همکاری مراجع قضایی برخورد قاطع کرده و محموله را توقیف می‌کنند.
در این میان، یکی دیگر از نگرانی‌های فعلی، بیماری‌های مشترک انسان و دام است؛ آنقدر که شایعاتی درباره ورود گوشت حیوانات تک سمی مانند الاغ و اسب یا ذبح‌های غیرمجاز غیربهداشتی، ایجاد اضطراب می‌کند. دامپزشکی چگونه این خطرات را مهار می‌کند؟
بدیهی است که اهمیت این موضوع زمانی مشخص می‌شود که به آمارها نگاه کنیم؛ در واقع حدود ۴۷ درصد کل بیماری‌های شناخته‌شده انسانی، منشا مشترک بین انسان و حیوان دارند. این نسبت در بیماری‌های عفونی به ۶۰ تا ۶۵ درصد و در بیماری‌های نوپدید به بیش از ۸۰ درصد می‌رسد. این ارقام نشان‌دهنده بار سنگین مسئولیت دامپزشکی در صیانت از بهداشت عمومی است. بنابراین، ما در مبدا، یعنی داخل دامداری‌ها، با برنامه‌های مدون بیماری‌‌یابی، تست سل و بروسلوز در واحدهای صنعتی و حذف دام‌های آلوده، اجازه نمی‌دهیم دام های بیمار به چرخه زنجیره غذایی وارد شوند. در کشتارگاه‌های تحت نظارت هم لاشه‌ها به طور کامل بازرسی می‌شوند تا دام بیمار یا عوامل مسبب بیماری وارد سفره مردم نشود.
اما در این میان، مسأله کشتار غیرمجاز قابل کتمان نیست؛ مواردی که در حاشیه شهرها، کنار جاده‌ها یا به صورت مخفیانه انجام می‌شود. سازمان دامپزشکی با همکاری پلیس و مراجع قضایی این موارد را شناسایی و تحت برخورد قضایی قرار می‌دهد، اما نقش مردم در بی‌اثر کردن این چرخه بسیار کلیدی است؛ شهروندان نه باید از این افراد خرید کنند و نه نسبت به مشاهده این مراکز بی‌تفاوت بمانند. سامانه تلفنی ۱۵۱۲ سازمان دامپزشکی آماده دریافت گزارش‌های مردمی است.
برخی کشتارهایی که به صورت شخصی و توسط مردم انجام می‌شود هم شامل این موضوع می‌شود؟
البته که همین‌طور است. در واقع چالش دیگر ما، کشتارهای سنتی و مناسبتی است؛ ذبح در عید قربان، مراسم استقبال از حجاج، عروسی‌ها و نذورات. البته در عید قربان و ایام تاسوعا و عاشورا، گروه‌های نظارت بهداشتی و شرعی سازمان دامپزشکی فعال هستند، اما در سایر مناسبت‌ها عموماً لاشه‌ها معاینه نمی‌شوند. خوب است بدانید که بیماری مهلکی مثل تب خونریزی دهنده کریمه کنگو، در دام هیچ علامت مشخصی ندارد؛ یعنی دام کاملاً سالم به نظر می‌رسد، اما ترشحات و خون آن در صورت ذبح غیربهداشتی می‌تواند سلامت ذبح کننده و اشخاص در تماس با گوشت این دام را به خطر بیندازد. تقاضای جدی ما این است که مردم برای ادای نذورات و قربانی، دام را به نزدیک‌ترین کشتارگاه‌های مجاز منتقل کنند تا ذبح در محیط بهداشتی و لاشه پس از طی دوره پیش سرد، تحویل داده شود.
در اول راه فصل سرد هم هستیم؛ با آغاز فصول سرد سال و ورود به فصل مهاجرت پرندگان وحشی، آماده‌باش دامپزشکی در چه سطحی است؟ پایش کانون‌های پرخطر و مرغداری‌های پرتراکم به چه نحوی پیش می‌رود؟
همه‌ساله با سرد شدن هوا و آغاز موج مهاجرت پرندگان آبزی و کنار آبزی، ریسک شیوع ویروس‌های حاد تنفسی به ویژه آنفلوآنزای فوق حاد پرندگان افزایش می‌یابد. در حال حاضر برنامه‌های ملی پایش و ردیابی ردپای ویروس در تلفات حیات وحش و فارم‌‌های پرورشی به تمامی ادارات کل استانی ابلاغ شده و در حال اجرا است. ضوابط امنیت زیستی و قرنطینه در مرغداری‌های صنعتی به ویژه در استان‌های متراکم از حیث تراکم طیور، تشدید شده است. هدف ما این است که با پایش هدفمند، ورود هرگونه سویه جدید ویروس به کشور را در همان نقطه ورودی شناسایی و کانون‌های اولیه را مهار کنیم. همچنین آموزش و اطلاع‌رسانی به روستاییان انجام شده تا طیور بومی خود را در فضاهای محصور نگه داشته و از تماس آن‌ها با پرندگان مهاجر آزاد پرواز جلوگیری کنند.
در حال حاضر پوشش واکسیناسیون دامی کشور در چه وضعیتی قرار دارد؟
قطعا حفظ سرمایه دامی کشور نقش مستقیمی در حفظ ظرفیت تولید پروتئین دارد. ما در طول سال بر اساس تقویم مدون بهداشتی، واکسیناسیون علیه بیماری‌های مختلف از جمله تب برفکی، آبله و طاعون نشخوار کنندگان کوچک و ... را در دستور کار داریم. مثلا در حال حاضر، فاز نخست واکسیناسیون سراسری تب برفکی در سال جاری در سراسر کشور فعال است و تا اواخر مهرماه ادامه خواهد داشت. در این طرح ملی، با همکاری دامداران و با تمرکز ویژه بر جمعیت دام عشایری و روستایی، کل دام‌های این مناطق تحت پوشش ایمن‌سازی رایگان قرار می‌گیرند تا از بروز هرگونه شوک در زنجیره تأمین گوشت و افت تولید ناشی از این بیماری‌های اپیدمیک جلوگیری شود.
