دستگاه‌های اسقاطی بیمارستان‌های انسانی را با قیمت گزاف به کلینیک‌های دامپزشکی می‌فروشند / این تصور که مردان جراحان بهتری هستند، مبنای علمی و حرفه‌ای ندارد / آبروی حرفه‌ای هرکدام از ما، آبروی حرفه‌ای دیگری است / پرونده بیماران گاهی از اتاق عمل تا خانه همراه ما می‌آید

حکیم مهر-دکتر محسن طاهرمیرزایی: اتاق عمل برای «دکتر اشکان جواهری‌فر» و «دکتر بهاران علیزاده مهاجر» تنها محل انجام یک فعالیت تخصصی نیست؛ نقطه تلاقی زندگی مشترک و حرفه‌ای دو جراحی است که موفقیت هرکدام را موفقیت دیگری می‌دانند و هنگام مواجهه با یک بیمار دشوار، تجربه، دانش و توانایی‌های متفاوت خود را در کنار هم قرار می‌دهند. آن‌ها می‌گویند در جراحی‌های مشترک، مسئولیت نهایی بر عهده جراحی است که بیمار را از ابتدا معاینه کرده، اما اعتماد متقابل و مشورت حرفه‌ای، پشتوانه تصمیم‌گیری در دشوارترین لحظات اتاق عمل است.

به گزارش حکیم مهر، این زوج جراح در گفت‌وگو با پایگاه خبری «حکیم مهر»، ضمن روایت مسیر ورودشان به دامپزشکی، آشنایی و شکل‌گیری همکاری مشترک، از چالش‌های فعالیت زنان در جراحی، فشار روانی مواجهه با بیماران اورژانسی، مرز میان کار و زندگی خانوادگی و کمبود تجهیزات تخصصی سخن گفتند. دکتر علیزاده مهاجر معتقد است جراحی فقط به دانش و تکنیک نیاز ندارد و توان مدیریت استرس و آمادگی جسمانی نیز در آن تعیین‌کننده است؛ دکتر جواهری‌فر نیز تأکید می‌کند که جراحان دامپزشک ایرانی از نظر دانش و تکنیک با مشکل جدی روبه‌رو نیستند، اما دشواری واردات، هزینه‌های سنگین و عرضه تجهیزات فرسوده، دستیابی به امکانات استاندارد را با محدودیت مواجه کرده است. روایتی از یک زندگی دونفره که در آن، اختلاف‌نظرهای اتاق عمل با تقسیم روشن مسئولیت مدیریت می‌شود و اعتبار حرفه‌ای هر یک، بخشی جدایی‌ناپذیر از اعتبار دیگری است.

حکیم مهر: ابتدا از مسیر ورودتان به دامپزشکی بگویید. چه شد که این رشته را انتخاب کردید؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: از دوران کودکی حیوانات خانگی مختلفی داشتم. پدرم نیز به نگهداری حیوانات علاقه‌مند بود و همین موضوع باعث شد من از همان سال‌های کودکی به حیوانات و دامپزشکی علاقه پیدا کنم. از دوران راهنمایی، هرکس از من می‌پرسید در آینده می‌خواهی چه‌کاره شوی، می‌گفتم می‌خواهم دامپزشک شوم.

البته آن زمان شناخت دقیقی از دامپزشکی نداشتم و بیشتر تصور می‌کردم دامپزشکان در حوزه حیات‌وحش فعالیت می‌کنند. با شاخه‌های مختلف این حرفه، مانند دام‌های بزرگ و حیوانات کوچک، آشنایی چندانی نداشتم. وقتی وارد دبیرستان شدم، بیشتر تحقیق کردم و متوجه شدم دامپزشکی با روحیات و علایق من تناسب دارد.

در زمان انتخاب رشته نیز تنها رشته‌ای که انتخاب کردم دامپزشکی بود. این‌طور نبود که ابتدا پزشکی یا رشته‌های دیگر را انتخاب کنم و بعد به سراغ دامپزشکی بروم. حتی با اینکه احتمال قبولی من در واحد کرج وجود داشت، چون کمی لب مرز بود، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار را در اولویت نخست قرار دادم تا مطمئن باشم در رشته دامپزشکی پذیرفته می‌شوم. سال ۱۳۹۰ وارد دوره دکترای عمومی دامپزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار شدم و در سال ۱۳۹۶ فارغ‌التحصیل شدم.

حکیم مهر: علاقه شما به جراحی از چه زمانی شکل گرفت؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: تقریباً در ترم هفتم یا هشتم دوره عمومی بود که با جراحی آشنایی جدی‌تری پیدا کردم. سر کلاس احساس کردم این رشته واقعاً با روحیات من سازگار است و می‌تواند انتخاب مناسبی برای ادامه مسیر حرفه‌ای‌ام باشد.

وقتی با استادان مشورت می‌کردیم، بعضی از آنها می‌گفتند تحصیل در دوره تخصص زمانی مناسب است که فرد بتواند وارد هیئت علمی شود و در غیر این صورت شاید ادامه تحصیل چندان توجیهی نداشته باشد. من شرایط ورود به هیئت علمی را نداشتم، اما به جراحی علاقه‌مند بودم و واقعاً دوست داشتم این تخصص را ادامه دهم. پس از فارغ‌التحصیلی، هم‌زمان وارد بازار کار شدم و سه سال بعد در دوره تخصص جراحی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات پذیرفته شدم.

حکیم مهر: آشنایی شما و خانم دکتر علیزاده مهاجر چگونه شکل گرفت و چه زمانی ازدواج کردید؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: اکنون حدود پنج سال از ازدواج ما می‌گذرد. آشنایی‌مان به زمانی بازمی‌گردد که هنوز در دوره تخصص پذیرفته نشده بودم و برای آزمون رزیدنتی مطالعه می‌کردم. نخستین بار خانم دکتر را زمانی دیدم که برای مصاحبه تخصص به دانشگاه ارومیه رفته بودم. آشنایی ما از همان‌جا و ابتدا در قالب گفت‌وگو و مشورت درباره آزمون تخصص، منابع مطالعاتی و ادامه تحصیل شکل گرفت. این ارتباط به‌تدریج ادامه پیدا کرد و پس از مدتی جدی‌تر شد و به ازدواج انجامید.

حکیم مهر: همکاری حرفه‌ای مشترک شما از چه زمانی آغاز شد؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: ورودی دوره تخصص ما یک سال با یکدیگر فاصله داشت. از همان دوران درباره کیس‌های مختلف با هم مشورت می‌کردیم؛ به‌ویژه در سال‌های نخست که تجربه کمتری داشتیم، این همراهی برای هر دو نفرمان قوت قلب بود. وقتی دو نفر مطمئن باشند که موفقیتشان واقعاً موجب خوشحالی طرف مقابل می‌شود، می‌توانند بدون نگرانی از غرض‌ورزی یا رقابت ناسالم، نظرات حرفه‌ای یکدیگر را بپذیرند. این اعتماد باعث شد در جراحی‌های مختلف با هم همکاری کنیم.

گاهی در دانشگاه شیفت‌های مشترک داشتیم و پس از آن نیز در خارج از دانشگاه و کلینیک‌ها، هر زمان یکی از ما کیس جراحی داشت، دیگری برای کمک حاضر می‌شد. همکاری حرفه‌ای ما به همین شکل و به‌تدریج گسترده‌تر شد.

حکیم مهر: خانم دکتر، مسیر ورود شما به دامپزشکی چگونه بود؟ آیا از ابتدا به این رشته علاقه داشتید؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: پدرم پزشک هستند و بسیار اصرار داشتند که فرزندانشان حتماً در یکی از دوره‌های دکتری تحصیل کنند. من در آن زمان علاقه زیادی به دامپزشکی نداشتم؛ البته به پزشکی هم چندان علاقه‌مند نبودم و بیشتر دوست داشتم روان‌شناسی بخوانم.

خانواده معتقد بودند روان‌شناسی ممکن است از نظر بازار کار آینده مشخصی نداشته باشد و می‌گفتند شاید چند سال در این رشته تحصیل کنی، اما در نهایت نتوانی وارد بازار کار شوی. سالی که کنکور دادم، هم در رشته پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری و هم در رشته دامپزشکی دانشگاه دولتی ارومیه پذیرفته شدم.

در آن سال‌ها ذهنیتی وجود داشت که دانشگاه آزاد را چندان جدی نمی‌گرفت و بعضی‌ها تصور می‌کردند افراد با پرداخت شهریه به‌راحتی مدرک دریافت می‌کنند. اکنون این نگاه بسیار کمتر شده است، اما آن زمان دامپزشکی دانشگاه دولتی ارومیه بیشتر مورد تأیید پدرم بود. مادرم اصرار داشتند پزشکی دانشگاه آزاد ساری را انتخاب کنم، اما در نهایت به دامپزشکی ارومیه رفتم.

حکیم مهر: چه عاملی باعث شد دامپزشکی را به پزشکی ترجیح دهید؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: کار مستقیم با انسان‌ها برایم کمی دشوار بود، زیرا دیدن درد و رنج هم‌نوع تأثیر زیادی روی من می‌گذارد. البته دیدن درد سگ، گربه، گاو یا گوسفند نیز آسان نیست؛ آنها هم موجودات زنده‌اند و رنجشان اهمیت دارد. بااین‌حال، چون درک ما از میزان دردی که حیوان تحمل می‌کند مانند درک درد یک انسان نیست، احساس می‌کردم کار کردن در حوزه درمان حیوانات از نظر عاطفی برایم کمی قابل‌تحمل‌تر است. به همین دلیل در نهایت دامپزشکی دانشگاه ارومیه را انتخاب کردم. من ورودی سال ۱۳۹۱ دوره دکترای عمومی دامپزشکی بودم.

حکیم مهر: چه زمانی متوجه شدید که به جراحی علاقه‌مند هستید؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: پس از آزمون پیش‌درمانگاهی، زمانی که کلاس‌های عملی آغاز شد، متوجه شدم در کلاس‌های جراحی و رادیولوژی گذر زمان را احساس نمی‌کنم. هر دو رشته برایم بسیار جذاب بودند و به همین دلیل

با تعدادی از رزیدنت‌ها و همکاران مشورت کردم تا ببینم برای ادامه تحصیل کدام مسیر مناسب‌تر است.
در آن مقطع، یعنی حدود ۱۴ یا ۱۵ سال قبل، امکانات تشخیصی دامپزشکی در ایران مانند امروز پیشرفته نبود.

دستگاه‌هایی مانند MRI و CT در دامپزشکی ایران وجود نداشت و امکانات عمدتاً به رادیولوژی و سونوگرافی محدود می‌شد.

نظر بیشتر رزیدنت‌ها و افرادی که در این رشته‌ها تحصیل کرده بودند این بود که اگر جراحی بخوانم، حتی در یک کلینیک نیز می‌توانم فعالیت حرفه‌ای خود را ادامه دهم؛ اما اگر رادیولوژی را انتخاب کنم، ممکن است بازار کار محدودتری داشته باشم، زیرا همه مراکز به تجهیزات رادیولوژی مجهز نبودند. با توجه به این مشورت‌ها، جراحی را برای ادامه تحصیل انتخاب کردم.

حکیم مهر: روایت شما از آشنایی با دکتر جواهری‌فر چگونه است؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: دکتر جواهری‌فر یک سال از من جلوتر بودند. آن زمان من هنوز کارورز دانشگاه ارومیه و در سال آخر دوره عمومی بودم. ایشان در آزمون تخصص شرکت کرده و برای مصاحبه رزیدنتی به دانشگاه ارومیه آمده بودند. نخستین بار همان‌جا یکدیگر را دیدیم.

من از ایشان درباره رتبه آزمون، میزان مطالعه و منابعی که خوانده بودند سؤال کردم. این گفت‌وگوها ادامه پیدا کرد و حدود یک تا یک‌سال‌ونیم، ارتباط ما در قالب دو دانشجو بود که قصد داشتند یک رشته تخصصی مشترک را ادامه دهند. درباره آزمون و مسائل تحصیلی با یکدیگر صحبت و مشورت می‌کردیم.

من در سال ۱۳۹۸ در دوره تخصص جراحی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات پذیرفته شدم. سال ۱۳۹۹ نیز دکتر جواهری‌فر قصد ورود به همان دانشگاه را داشتند و درباره شرایط دانشگاه، شهریه‌ها و مسائل آموزشی از من پرس‌وجو می‌کردند. از آن زمان ارتباط ما جدی‌تر شد و به سمت ازدواج و شکل‌گیری زندگی مشترک پیش رفت.

حکیم مهر: وقتی قرار است جراحی مشترکی انجام دهید، تقسیم مسئولیت میان شما چگونه صورت می‌گیرد؟ آیا از قبل مشخص است که جراح اصلی چه کسی باشد یا شرایط هر کیس تعیین‌کننده است؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: ما شیفت مشترک ثابتی نداریم و محل کارمان نیز یکسان نیست. حتی در کلینیک‌هایی که هر دو به‌عنوان همکار فعالیت می‌کنیم، بعضی از شیفت‌ها را من و بعضی دیگر را اشکان پوشش می‌دهد.

در سیستم کاری ما، جراح اصلی هر کیس مشخص است. معمولاً هرکدام از ما که بیمار را ویزیت کرده، ارزیابی‌های لازم را انجام داده و درباره جراحی تصمیم گرفته است، به‌عنوان پزشک اصلی کیس و جراح اول وارد اتاق عمل می‌شود.

نفر دیگر نیز در جایگاه دستیار جراحی حضور پیدا می‌کند. طبیعتاً جراح دوم می‌تواند نظرها و پیشنهادهای خود را مطرح کند و در روند عمل مشورت بدهد، اما تصمیم نهایی با جراح اصلی همان کیس است.

حکیم مهر: آقای دکتر جواهری‌فر، مهم‌ترین ویژگی حرفه‌ای دکتر علیزاده مهاجر در اتاق عمل که باعث می‌شود به حضور ایشان در کنار خودتان اعتماد داشته باشید، چیست؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: خانم دکتر واقعاً فردی بسیار اهل مطالعه، پرتلاش و پیگیر هستند. در کنار دانش و مهارت جراحی، توان بدنی بالایی هم دارند و می‌توانند بسیاری از کیس‌ها، حتی موارد دشوار را به‌خوبی مدیریت کنند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ایشان وجدان کاری بالاست. سلامت حیوان برایشان بر مسائل دیگر اولویت دارد. طبیعی است که همه ما برای کسب درآمد کار می‌کنیم، اما چیزی که در بهاران دیده‌ام این است که هنگام تصمیم‌گیری، مصلحت و سلامت بیمار را مقدم می‌داند. ایشان برای رسیدن به جایگاه حرفه‌ای خود بسیار تلاش کرده‌اند؛ به‌ویژه برای اینکه ثابت کنند زنان نیز می‌توانند وارد جراحی شوند و جراحان توانمندی باشند. به نظر من در این مسیر بسیار موفق عمل کرده‌اند.

حکیم مهر: آیا در محیط حرفه‌ای با این نگاه مواجه شده‌اید که بعضی افراد جراح مرد را بر جراح زن ترجیح دهند؟
دکتر اشکان جواهری‌فر: بله، این نگاه هنوز وجود دارد. در دامپزشکی و شاید در پزشکی انسانی نیز بسیاری از افراد تصور می‌کنند جراحان مرد به‌دلیل برخورداری از توان بدنی بیشتر، مهارت یا دانش بالاتری دارند؛ در حالی که چنین قضاوتی درست نیست.

یک بار مراجعه‌کننده‌ای به کلینیک آمد و تأکید داشت که جراحی حیوانش را حتماً یک مرد انجام دهد. آن زمان شیفت خانم دکتر بود و ما در یک بیمارستان شیفت‌های متقاطع داشتیم. مسئول پذیرش من را صدا زد و گفت سرپرست حیوان درخواست کرده است جراح مرد عمل را انجام دهد.

من پاسخ دادم که اکنون جراح در بیمارستان حضور دارد و دلیلی ندارد من جراحی را بر عهده بگیرم. سرپرست حیوان که نمی‌دانست خانم دکتر همسر من است، گفت به جراح زن اعتماد ندارد و می‌خواهد من عمل را انجام دهم. به او گفتم: «ایشان همسر من هستند و حتی جراحی‌شان از من بهتر است. اگر می‌خواهید عمل اکنون انجام شود، خانم دکتر در خدمت شما هستند؛ در غیر این صورت باید به مرکز دیگری مراجعه کنید.»

توان بدنی ممکن است در برخی جراحی‌های بسیار سنگین و چالش‌برانگیز اهمیت داشته باشد، اما در جراحی‌های معمول، جنسیت معیار مناسبی برای ارزیابی توانایی جراح نیست. تجربه من از همکاری با بهاران نیز نشان داده است که یک جراح زن می‌تواند هم از نظر علمی و هم از نظر توانایی عملی، کیس‌های دشوار را به‌خوبی مدیریت کند.

حکیم مهر: خانم دکتر علیزاده مهاجر، همین سؤال را درباره دکتر جواهری‌فر از شما می‌پرسم. مهم‌ترین ویژگی ایشان به‌عنوان جراح و همکار حرفه‌ای چیست؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: به نظر من اشکان بسیار خلاق است و هوش و قدرت تصمیم‌گیری بالایی دارد. جراح باید مطالعه کند و مهارت‌های لازم را بیاموزد، اما در کنار آن، توانایی تصمیم‌گیری در شرایط پیش‌بینی‌نشده نیز اهمیت زیادی دارد.

با توجه به شرایط موجود در ایران و کمبود برخی امکانات و تجهیزات پیشرفته، گاهی ممکن است همه ابزارهایی که در کتاب‌ها برای یک جراحی توصیه شده‌اند، در اختیار جراح نباشند. خود من تا حدی به این شکل هستم که اگر روش یا وسیله‌ای را در منابع علمی آموخته باشم، می‌توانم آن را اجرا کنم؛ اما اگر ابزار مورد نظر در لحظه در دسترسم نباشد، ممکن است برای انتخاب جایگزین دچار تردید شوم.

اشکان در چنین شرایطی بسیار خلاق عمل می‌کند. حتی اگر ابزار یا تجهیزات مورد نیاز در دسترس نباشد، می‌تواند در همان لحظه شرایط را ارزیابی کند، جایگزین مناسبی پیدا کند و جراحی را به بهترین شکل ممکن پیش ببرد. این قدرت انطباق و تصمیم‌گیری سریع، از نظر من یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حرفه‌ای اوست.

حکیم مهر: آیا پیش آمده است که درباره تشخیص، انتخاب روش درمان یا تکنیک جراحی یک کیس با یکدیگر اختلاف‌نظر داشته باشید؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: بله، به‌ویژه در اوایل مسیر حرفه‌ای مشترکمان این اتفاق زیاد رخ می‌داد. همیشه به دانشجویانی که از ما درباره همکاری مشترک سؤال می‌کردند، با شوخی می‌گفتم ما در زندگی زناشویی دعوا و بحثی نداریم و بیشتر اختلاف‌هایمان مربوط به جراحی‌های مشترک است!

با افزایش تجربه، توانستیم این اختلاف‌نظرها را بهتر مدیریت کنیم و برای آن یک چارچوب مشخص در نظر بگیریم. تصمیم گرفتیم هرکسی که بیمار را ویزیت کرده و طرح درمان را مشخص کرده است، جراح اول و مسئول اصلی آن کیس باشد. نفر دوم نیز در صورت نیاز وارد جراحی شود و نقش همراه و مشاور را ایفا کند.

حکیم مهر: در صورت باقی ماندن اختلاف‌نظر، تصمیم نهایی را چه کسی می‌گیرد؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: هرکدام از ما دیدگاه خود را درباره تشخیص، روش درمان یا تکنیک جراحی مطرح می‌کند و دلایلش را توضیح می‌دهد. ممکن است بحث و تبادل‌نظر مفصلی هم داشته باشیم، اما در نهایت تصمیم‌گیری درباره روند درمان و پروتکل جراحی بر عهده جراح اصلی همان کیس است. این روش کمک کرده است هم از دانش و تجربه یکدیگر استفاده کنیم و هم مسئولیت و حدود اختیارات هر فرد در جراحی روشن باشد.

حکیم مهر: آقای دکتر، وقتی دو نفر علاوه بر زندگی مشترک، حرفه‌ای تخصصی و پراسترس مانند جراحی را نیز در کنار یکدیگر تجربه می‌کنند، چگونه مرز میان کار و زندگی شخصی را حفظ می‌کنید؟ آیا پیش آمده است که پرونده بیماران و اتفاقات اتاق عمل به خانه هم کشیده شود؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: بله، چرا خلاف واقع بگویم؟ این اتفاق پیش آمده است و در سال‌های گذشته نیز بسیار بیشتر رخ می‌داد. گاهی به خانه می‌آمدیم و نگرانی‌هایمان درباره یک کیس یا اتفاقی که در روند درمان افتاده بود، با یکدیگر در میان می‌گذاشتیم

با افزایش تجربه، این وضعیت بسیار کمتر شده است. اکنون فقط درباره برخی کیس‌های خاص و پیچیده در خانه صحبت می‌کنیم. در چنین مواردی نیز سعی نمی‌کنیم صرفاً نگرانی و اضطرابمان را به یکدیگر منتقل کنیم؛ بلکه تلاش می‌کنیم با همفکری راه‌حلی برای مشکل پیدا کنیم.

هرکدام از ما نقاط قوت متفاوتی داریم و می‌دانیم که با استفاده از توانایی‌های یکدیگر، می‌توانیم بسیاری از مشکلات را حل کنیم. به همین دلیل، وقتی موضوعی را به خانه می‌آوریم، بیشتر با هدف تحلیل و حل آن است.

حکیم مهر: آیا می‌توان دغدغه‌های یک جراح دامپزشک را کاملاً پشت درِ محل کار گذاشت؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: واقعیت این است که ما با موجود زنده‌ای سروکار داریم که درد را احساس می‌کند؛ حتی اگر نتواند دردش را با زبان بیان کند. بیماری و رنج حیوان برای ما به یک دغدغه تبدیل می‌شود و طبیعی است که بخشی از این نگرانی به خانه نیز منتقل شود.

بااین‌حال، اگر این روند ادامه‌دار باشد، فضای خانه و دیگر بخش‌های زندگی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و اجازه نمی‌دهد به سایر کارها برسیم. به همین دلیل، با گذشت زمان تلاش کرده‌ایم مسائل را تا حد امکان در محیط کار حل کنیم. افزایش تجربه نیز کمک کرده است کمتر با اضطراب و نگرانی یک کیس به خانه برگردیم.

حکیم مهر: خانم دکتر، در سال‌های فعالیت حرفه‌ای، کدام دسته از جراحی‌ها برای شما دشوارتر و چالش‌برانگیزتر بوده‌اند؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: جراحی سگ‌های نژاد بزرگ، به‌ویژه سگ‌های بومی سنگین‌وزن، همچنان برایم چالش‌برانگیز است؛ مخصوصاً وقتی کیس به جراحی ارتوپدی نیاز داشته باشد.

من فردی کمال‌گرا هستم و دوست دارم از عهده همه مراحل کار به‌تنهایی برآیم. در سال‌های نخست فعالیت حرفه‌ای، وقتی می‌دیدم از نظر توان بدنی نمی‌توانم جراحی ارتوپدی یک سگ بسیار سنگین را به‌تنهایی انجام دهم، واقعاً اذیت می‌شدم. در برخی از این جراحی‌ها، حضور یک دستیار مرد با توان بدنی بیشتر ضروری است.

با گذشت زمان پذیرفتم که بخشی از این مسئله به تفاوت‌های فیزیولوژیک بازمی‌گردد و الزاماً تحت کنترل من نیست.

اکنون اگر سگ نژاد بزرگی به جراحی، به‌ویژه جراحی ارتوپدی، نیاز داشته باشد و بدانم به‌تنهایی یا همراه یک دستیار خانم نمی‌توانم آن را به‌درستی مدیریت کنم، حتماً از اشکان یا برادرم کمک می‌گیرم. برادرم نیز جراح دامپزشک است و خوشبختانه دو جراح حرفه‌ای در کنار خود دارم که هر زمان به کمک نیاز داشته باشم، می‌توانم از همراهی آنها استفاده کنم.

حکیم مهر: بنابراین از نگاه شما، درخواست کمک در بعضی جراحی‌ها به معنای ضعف جراح نیست؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: خیر. در ابتدا به‌دلیل روحیه کمال‌گرایی، پذیرش این مسئله برایم دشوار بود؛ اما اکنون می‌دانم مهم‌ترین موضوع، انجام صحیح جراحی و حفظ سلامت بیمار است. اگر شرایط یک کیس به توان بدنی یا همکاری بیشتری نیاز داشته باشد، استفاده از یک همکار حرفه‌ای تصمیم منطقی‌تری است.

جراحی یک کار تیمی است و جراح باید محدودیت‌های خود و شرایط هر عمل را به‌درستی بشناسد. اصرار بر انجام همه مراحل به‌تنهایی، وقتی می‌دانیم به کمک نیاز داریم، نه‌تنها امتیاز محسوب نمی‌شود، بلکه ممکن است کیفیت عمل را تحت‌تأثیر قرار دهد.

حکیم مهر: آقای دکتر، آیا کیس خاصی داشته‌اید که پس از سال‌ها همچنان در ذهنتان باقی مانده باشد؛ چه به‌دلیل دشواری فنی و چه به‌دلیل نتیجه‌ای که برای حیوان و سرپرست آن رقم خورده است؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: یکی از تفاوت‌های جراحی با بعضی رشته‌های دیگر این است که گاهی نتیجه درمان بسیار سریع و چشمگیر ظاهر می‌شود. برای مثال، در بیماری‌های داخلی ممکن است زمان بیشتری طول بکشد تا نتیجه مطلوب را مشاهده کنیم؛ اما در جراحی گاهی طی ۱۲ ساعت یا یک روز، تغییر بسیار بزرگی در وضعیت حیوان ایجاد می‌شود و حال بیمار به شکل محسوسی بهبود پیدا می‌کند.

یکی از کیس‌هایی که برایم بسیار جالب و ماندگار بود، یک سگ ماده ژرمن شپرد بسیار زیبا بود که با حال عمومی وخیم به ما مراجعه کرد و تقریباً در آستانه تلف شدن قرار داشت. پس از انجام معاینات و بررسی‌های لازم متوجه شدیم حیوان به پیومتر مبتلاست و عفونت شدید رحم دارد. او را جراحی کردیم و رحم بسیار بزرگ و عفونی خارج شد. حیوان پس از جراحی ریکاوری کرد و وضعیتش بهبود یافت.

حکیم مهر: ماجرای درمان این سگ به همان جراحی ختم شد؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: خیر. مدتی بعد، یک شب با من تماس گرفتند و گفتند حال همان حیوان دوباره بد شده است. به کلینیک رفتم. متخصص داخلی او را معاینه کرده و به اتساع و چرخش معده یا همان GDV مشکوک شده بود. بررسی‌های لازم انجام شد و تشخیص تأیید شد؛ بنابراین حیوان را بلافاصله جراحی کردیم.

GDV  یکی از وضعیت‌هایی است که باید به‌صورت اورژانسی و در سریع‌ترین زمان ممکن جراحی شود. ارجاع به‌موقع بیمار نیز در نتیجه درمان نقش بسیار مهمی دارد. در این مورد، تشخیص و هوشمندی همکار داخلی باعث شد حیوان در زمان مناسب به جراحی ارجاع داده شود و نجات پیدا کند.

برای من بسیار جالب بود که طی حدود دو ماه، دو وضعیت اورژانسی و بسیار خطرناک برای این حیوان اتفاق افتاد؛ ابتدا پیومتر شدید و سپس اتساع و چرخش معده. بااین‌حال، هر دو جراحی موفقیت‌آمیز بود و حیوان زنده ماند.

حکیم مهر: آیا افزایش طول عمر حیوانات خانگی، نوع کیس‌های جراحی را نیز تغییر داده است؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: بله. در حال حاضر بسیاری از بیمارانی که به ما مراجعه می‌کنند، حیوانات مسن و مبتلا به مشکلات متعدد هستند. آشنایی بیشتر مردم با نگهداری حیوانات خانگی و پیشرفت‌هایی که در دامپزشکی اتفاق افتاده، باعث افزایش طول عمر این حیوانات شده است.

در گذشته، بسیاری از حیوانات در سنین پنج، شش یا هفت‌سالگی از بین می‌رفتند. بخشی از این مسئله به دانش کمتر در زمینه نگهداری، آگاهی محدود سرپرستان و دسترسی کمتر به خدمات تخصصی مربوط می‌شد. اکنون با افزایش تعداد کلینیک‌ها، بیمارستان‌ها و متخصصان دامپزشکی، حیوانات بیشتری به سنین ۱۲ یا ۱۳ سال و بالاتر می‌رسند.

در نتیجه، امروز بیشتر با بیماران سالمندی مواجه هستیم که ممکن است هم‌زمان چند مشکل داشته باشند؛ از انواع تومورها گرفته تا انسدادهای ادراری و جراحی‌های اورژانسی. بسیاری از این کیس‌ها در ذهن ما باقی می‌مانند، اما بیمارانی که با حال بسیار وخیم مراجعه می‌کنند و پس از جراحی بهبود چشمگیری پیدا می‌کنند، معمولاً ماندگارترند.

حکیم مهر: خانم دکتر، جراحی دامپزشکی در ایران را از نظر امکانات، تجهیزات، دسترسی به تکنیک‌های جدید و سطح علمی جراحان چگونه ارزیابی می‌کنید؟ مهم‌ترین فاصله ما با استانداردهای مطلوب کجاست؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: درباره تجهیزات، شاید بهتر باشد دکتر جواهری‌فر هم توضیح دهند، چون ایشان در این زمینه دید فنی و مهندسی گسترده‌تری نسبت به من دارند. بااین‌حال، واقعیت این است که جراحی دامپزشکی ایران از نظر امکانات و تجهیزات، هنوز با شرایط مطلوبی که در بسیاری از کشورهای دیگر وجود دارد، فاصله زیادی دارد.

بخشی از این فاصله به صرفه اقتصادی خرید تجهیزات بازمی‌گردد. بسیاری از جراحان، از جمله خود ما، ابزارها و تجهیزات مورد نیازشان را با هزینه شخصی تهیه می‌کنند. بعضی مراکز نیز حاضر نیستند برای جراحی‌های خاص، تجهیزات تخصصی وارد کنند؛ زیرا تصور می‌کنند بازگشت سرمایه آنها طولانی خواهد بود.

این مراکز ترجیح می‌دهند جراحی‌های متداول‌تری انجام دهند و سرمایه‌شان برای مدت طولانی درگیر تجهیزاتی نشود که ممکن است تعداد محدودی از بیماران به آن نیاز داشته باشند.

حکیم مهر: نوسانات ارزی و نبود حمایت مالی چه تأثیری بر تجهیز مراکز دامپزشکی دارد؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: بسیاری از تجهیزات قیمت دلاری دارند و باید از خارج از کشور وارد شوند. وقتی جراح ناچار است تمام این هزینه را شخصاً پرداخت کند، طبیعی است که با محدودیت روبه‌رو شود. حمایت دولتی مؤثری برای تجهیز بیمارستان‌ها و کلینیک‌های دامپزشکی وجود ندارد و بسیاری از صاحبان مراکز نیز حاضر نیستند هزینه خرید تجهیزات تخصصی را بپذیرند.

البته مراکز دامپزشکی پیشرفته‌ای هم در کشور داریم؛ هرچند تعدادشان زیاد نیست. در تهران شاید بتوان از دو یا سه مرکز نام برد که تجهیزات نسبتاً کاملی دارند و اتاق عمل آنها تفاوت چندانی با بعضی مراکز خارج از کشور ندارد، اما این امکانات در دسترس همه جراحان و مراکز نیست.

حکیم مهر: سطح علمی جراحان و دامپزشکان ایرانی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: به نظر من جراحان و به‌طور کلی دامپزشکان ایرانی در حال حرکت به سمت دانش روز هستند. تقاضای مردم برای دریافت خدمات باکیفیت‌تر افزایش یافته و سرپرستان حیوانات خانگی نیز نسبت به بیماری‌ها و درمان حیواناتشان آگاه‌تر شده‌اند.

در مقابل، دامپزشکان نیز تلاش می‌کنند در دوره‌های مختلف شرکت کنند، منابع معتبرتری در اختیار بگیرند، مقالات جدید را مطالعه کنند و دانش فردی خود را به دانش روز دنیا نزدیک‌تر سازند. این تلاش فردی به‌وضوح دیده می‌شود.

بنابراین، یکی از مهم‌ترین محدودیت‌ها کمبود دانش نیست، بلکه دسترسی نابرابر به تجهیزات است. وقتی همه ابزارها باید با هزینه شخصی و بدون حمایت مؤثر وارد شوند، طبیعی است که همه دامپزشکان امکان تهیه آنها را نداشته باشند.

حکیم مهر: آقای دکتر جواهری‌فر، نظر شما درباره سطح تکنیکی جراحی دامپزشکی در ایران چیست؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: از نظر آشنایی با تکنیک‌های جدید و توانایی جراحی، فکر نمی‌کنم مشکل جدی داشته باشیم. بسیاری از جراحی‌های روز دنیا در مراکز دامپزشکی ایران انجام می‌شوند. حتی پلی‌کلینیک‌هایی در تهران داریم که جراحی‌هایی انجام می‌دهند که شاید در بسیاری از کلینیک‌ها یا پلی‌کلینیک‌های بعضی کشورهای اروپایی و حتی آمریکا نیز انجام نشود. بنابراین، از نظر دانش و توان اجرای تکنیک‌های جراحی، ظرفیت مناسبی در کشور وجود دارد؛ مشکل اصلی بیشتر به دسترسی به امکانات و تجهیزات بازمی‌گردد.

حکیم مهر: آیا تجربه‌ای داشته‌اید که این مقایسه را برایتان ملموس کرده باشد؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: بله. ایرانیانی که به کشورهای مختلف مهاجرت کرده‌اند، گاهی درباره کیس حیوانشان با ما مشورت می‌کنند. برای مثال، فردی در لس‌آنجلس درباره حیوانی با شکستگی ناحیه دیستال رادیوس با ما تماس گرفت. در کلینیکی که ابتدا مراجعه کرده بود، قطع عضو را پیشنهاد داده بودند.

من به او گفتم که ما در ایران برای چنین موردی در همان ابتدا قطع عضو را پیشنهاد نمی‌دهیم و روش‌های دیگری برای درمان وجود دارد. او بعداً به یک مرکز دانشگاهی مراجعه کرد و حیوان تحت جراحی قرار گرفت و مشکلش برطرف شد.

منظورم این است که قرار داشتن یک مرکز در کشور پیشرفته، الزاماً به این معنا نیست که تمام تکنیک‌های تخصصی در همه کلینیک‌های آن کشور در دسترس باشد. از نظر دانش و تکنیک جراحی، همکاران ایرانی در بسیاری از حوزه‌ها توانمند هستند.

حکیم مهر: مهم‌ترین مانع دسترسی جراحان ایرانی به تجهیزات تخصصی چیست؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: نخست اینکه این تجهیزات هزینه دلاری دارند و بسیاری از آنها، به‌ویژه ابزارهایی که اختصاصاً برای دامپزشکی طراحی شده‌اند، در داخل کشور تولید نمی‌شوند. گاهی خود دامپزشک باید شخصاً برای واردات وسیله اقدام کند و هیچ مجموعه‌ای نیز در این مسیر از او حمایت نمی‌کند.

برای مثال، مدتی پیش به وسیله‌ای نیاز داشتم که واردات آن، در دوره‌ای که قیمت دلار حدود ۷۰ هزار تومان بود، فقط از نظر حمل‌ونقل حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان برایم هزینه داشت. این مبلغ برای یک دامپزشک بسیار سنگین است.
من صاحب یا مدیر کلینیک نیستم و به‌عنوان جراح فعالیت می‌کنم؛ بنابراین درآمد مشخص و محدودیت‌های مالی خاص خودم را دارم. بااین‌حال، به‌دلیل علاقه‌ای که به این رشته دارم و برای اینکه بتوانم پیشرفت کنم، ناچارم بعضی تجهیزات را تهیه کنم؛ حتی اگر از نظر اقتصادی بازگشت مستقیمی برایم نداشته باشد.

حکیم مهر: عملکرد شرکت‌های واردکننده تجهیزات دامپزشکی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: بعضی شرکت‌های واردکننده یا مشاوران مناسبی ندارند یا شناخت کافی از نیازهای تخصصی دامپزشکی در اختیارشان نیست. به همین دلیل، گاهی تجهیزاتی وارد می‌کنند که اشکال فنی دارد یا اساساً متناسب با نیاز رشته ما نیست.

از سوی دیگر، در بعضی موارد سوءاستفاده‌هایی نیز رخ می‌دهد. بسیاری از همکاران علاقه دارند کلینیکشان را تجهیز کنند، اما آنچه با بودجه آنها تناسب دارد، معمولاً تجهیزات قدیمی و مستعمل است. همکار نیز ناچار می‌شود همان وسیله را با هزینه بالا بخرد، بدون اینکه مطمئن باشد در صورت خرابی، قطعه یا امکان تعمیر آن وجود دارد.

حکیم مهر: آیا این مشکل درباره دستگاه‌های بیهوشی نیز وجود دارد؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: بله. بعضی دستگاه‌های بیهوشی که دامپزشکان خریداری می‌کنند، سال‌هاست در بیمارستان‌های انسانی از استاندارد خارج شده‌اند و حتی دیگر به‌عنوان دستگاه پشتیبان نیز استفاده نمی‌شوند. همین دستگاه‌ها با قیمت‌های بالا به کلینیک‌های دامپزشکی فروخته می‌شوند.

در واقع، دستگاهی که در یک بیمارستان انسانی جزء تجهیزات اسقاطی محسوب می‌شود، به یک مرکز دامپزشکی فروخته می‌شود و خریدار هزینه سنگینی بابت آن می‌پردازد. ممکن است دستگاه یک سال کار کند و پس از آن از کار بیفتد؛ سپس نه امکان تعمیر مناسبی داشته باشد و نه خریدار دیگری حاضر شود آن را تهیه کند. این شرایط همکار را متحمل هزینه قابل‌توجهی می‌کند و در عین حال، امنیت و کیفیت خدمات جراحی و بیهوشی را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

حکیم مهر: چه حمایت‌هایی می‌تواند دسترسی جراحان دامپزشک به تجهیزات استاندارد را آسان‌تر کند؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: اگر یک سازمان یا نهاد بتواند به‌صورت هدفمند کمک کند، شرایط بسیار بهتر خواهد شد. برای مثال، تسهیاتی برای کلینیک‌ها در نظر گرفته می‌شود، اما من که به‌عنوان کلینیسین و جراح در یک مرکز فعالیت می‌کنم و پروانه‌ام را در آنجا قرار داده‌ام، معمولاً به چنین وامی دسترسی ندارم یا دریافت آن بسیار دشوار است. باید سازوکاری ایجاد شود که جراحان و کلینیسین‌ها نیز بتوانند برای خرید تجهیزات تخصصی، تسهیلات مناسبی دریافت کنند. واردات تجهیزات استاندارد نیز باید آسان‌تر و هدفمندتر شود.

ماهیت کار ما به‌گونه‌ای است که اگر امکانات لازم را در اختیار داشته باشیم، می‌توانیم خدمات تخصصی بیشتری ارائه دهیم. بسیاری از جراحی‌ها، به‌ویژه در رشته ما، به ابزارها و تجهیزات روز نیاز دارند. نمی‌توان انتظار داشت جراح با دستگاهی متعلق به ۶۰ سال قبل، همان دقت و کیفیت تجهیزات جدید را ارائه کند؛ زیرا محدودیت ابزار می‌تواند بر عملکرد جراح و نتیجه درمان اثر بگذارد.

حکیم مهر: خانم دکتر، برای دانشجویان یا دامپزشکان جوانی که به جراحی علاقه‌مند هستند، چه مهارت‌هایی را ضروری می‌دانید؟ آیا برخورداری از دانش و تکنیک جراحی به‌تنهایی کافی است؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: خیر، دانش و تکنیک جراحی به‌تنهایی کافی نیست و ویژگی‌های شخصیتی نیز نقش بسیار مهمی دارند. جراحی رشته‌ای بسیار پراسترس است. البته با افزایش تجربه و مواجهه با عوارض و موقعیت‌های گوناگون، توانایی جراح در مدیریت این فشار بیشتر می‌شود، اما استرس هیچ‌گاه به‌طور کامل از بین نمی‌رود.
این فشار به‌ویژه زمانی بیشتر می‌شود که با یک بیمار اورژانسی یا در مراحل انتهایی بیماری مواجه هستید. در چنین شرایطی، سرپرست حیوان از شما انتظار دارد امید بدهید و بتوانید حیوان را به زندگی بازگردانید. بنابراین، فردی که جراحی را انتخاب می‌کند باید از نظر شخصیتی توانایی کنترل و مدیریت این فشار روانی را در خود ببیند.

حکیم مهر: آیا توانایی‌های جسمانی نیز در انتخاب رشته جراحی اهمیت دارد؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: بله، از نظر من ویژگی‌ها و توانایی‌های جسمانی نیز باید مورد توجه قرار گیرند. جراحی، به‌ویژه در مواجهه با حیوانات بزرگ و سنگین‌وزن، ممکن است به توان بدنی قابل‌توجهی نیاز داشته باشد. بنابراین، علاقه‌مندان به این رشته باید شرایط فیزیکی و موقعیت‌هایی را که در آینده با آن مواجه خواهند شد، واقع‌بینانه ارزیابی کنند.

به نظر من، در کنار دانش و مهارت، برخورداری از روحیه‌ای مبارزه‌طلب برای مواجهه با استرس و همچنین تقویت توان جسمانی اهمیت دارد. افراد می‌توانند با ورزش و تمرین، آمادگی بدنی خود را افزایش دهند تا هنگام انجام جراحی‌های دشوار با محدودیت کمتری روبه‌رو شوند.

حکیم مهر: آقای دکتر، فعالیت به‌عنوان یک زوج جراح بیشتر برای شما مزیت داشته یا گاهی دشواری‌هایی نیز ایجاد کرده است؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: نمی‌توانم بگویم دشواری خاصی برای ما ایجاد کرده است. البته گاهی برای رفتن به مهمانی یا سفر برنامه‌ریزی می‌کنیم و درست در همان زمان، موارد اورژانسی به شکل عجیبی از راه می‌رسند؛ به‌خصوص پیش از سفر، گاهی چند بیمار اورژانسی پشت سر هم مراجعه می‌کنند و برنامه‌های ما را تحت تأثیر قرار می‌دهند. با این حال، وقتی این رشته را انتخاب کردیم، می‌دانستیم که ممکن است در هر ساعت و موقعیتی با یک مورد اورژانسی مواجه شویم. بنابراین، این اتفاقات را نمی‌توان صرفاً دشواری ناشی از همکاری مشترک دانست.

حکیم مهر: شناخت عمیقی که از یکدیگر دارید، چه تأثیری بر کیفیت کار حرفه‌ای شما گذاشته است؟

دکتر اشکان جواهری‌فر: این همکاری برای ما بیشتر یک مزیت بوده و کیفیت و بازدهی کارمان را به شکل محسوسی افزایش داده است. طبیعتاً هر جراحی ممکن است با عارضه یا مشکل مواجه شود، اما همکاری ما باعث شده بتوانیم موارد مختلف را بهتر مدیریت کنیم و میزان موفقیت جراحی‌هایمان نیز افزایش پیدا کند. موفقیت بهاران را موفقیت خودم می‌دانم و مطمئنم که او نیز همین نگاه را نسبت به من دارد. این همراهی کمک کرده است بیمارانمان را بهتر مدیریت کنیم و از نظر حرفه‌ای نیز بیشتر شناخته شویم. از نظر من، مزایای این همکاری آن‌قدر پررنگ بوده که مشکلات گاه‌به‌گاه آن اصلاً به چشم نمی‌آید.

حکیم مهر: خانم دکتر، شما درباره تجربه کار مشترک با همسرتان چه نظری دارید؟

دکتر بهاران علیزاده مهاجر: دقیقاً همین‌طور است. شاید اصلی‌ترین دلیل موفقیت این همکاری آن باشد که ما خودمان را یک تیم و حتی یک نفر می‌بینیم. اگر بیمار اشکان بهبود پیدا کند و روند درمانش به‌درستی پیش برود، من احساس می‌کنم این اتفاق برای بیمار خودم افتاده است و این موضوع درباره او نیز صدق می‌کند.
اعتبار حرفه‌ای هرکدام از ما، اعتبار حرفه‌ای دیگری نیز محسوب می‌شود. بزرگ‌ترین مزیت این همکاری آن است که هرکدام فردی را کنار خود داریم که مطمئن هستیم از جان و دل برای دیگری تلاش می‌کند و میان بیمار خودش و بیمار همسرش تفاوتی قائل نمی‌شود.

حکیم مهر: آقای دکتر، در پایان اگر نکته‌ای باقی مانده است، بفرمایید.

دکتر اشکان جواهری‌فر: به نظر من، دامپزشکی هنوز ظرفیت بسیار زیادی برای پیشرفت و شناخته‌شدن دارد. حوزه حیوانات خانگی از زمانی که ما وارد این رشته شدیم، پیشرفت چشمگیری کرده است. در گذشته شاید از هر ۱۰ نفر، تنها دو نفر می‌دانستند یک دامپزشک دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد، اما امروز دست‌کم بخش قابل‌توجهی از جامعه با نقش و فعالیت دامپزشکان آشنا هستند.

تعداد کلینیک‌ها و بیمارستان‌های دامپزشکی افزایش یافته و شمار همکارانی که علمی، صحیح و به‌روز فعالیت می‌کنند نیز بسیار بیشتر شده است. از سوی دیگر، جمعیت حیوانات خانگی، به‌ویژه در شهرهای بزرگ، افزایش قابل‌توجهی پیدا کرده است.

با وجود تمام این پیشرفت‌ها، این حرفه همچنان ظرفیت فراوانی برای توسعه دارد. دانشجویان و دامپزشکان جوان می‌توانند با حرکت به سمت فعالیت‌های تخصصی و به‌روز نگه‌داشتن دانش و مهارت‌های خود، هم به پیشرفت دامپزشکی و هم به توسعه حرفه‌ای خودشان کمک کنند.

حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما گذاشتید.