در دانشگاه تهران اجازه نمی‌دهیم رزیدنت برای مدت نامحدود در مرحله پایان‌نامه باقی بماند/ فارغ‌التحصیلی دانشجویان الزاماً به انتشار مقاله در خارج از کشور وابسته نیست/ مقاله دانشجویان می‌تواند در مجلات معتبر داخلی منتشر شود

حکیم مهر- دکتر محسن طاهر میرزایی: ورود زودهنگام برخی رزیدنت‌های دامپزشکی به بازار کار، پذیرش دانشجو فراتر از ظرفیت اعضای هیئت علمی و هزینه و زمان بالای اجرای پژوهش‌های کاملاً بالینی، از عواملی هستند که می‌توانند پایان‌نامه دانشجویان دوره‌های تخصصی را با تأخیر یا افت کیفیت مواجه کنند؛ وضعیتی که به گفته رئیس دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، در برخی مراکز آموزشی غیردولتی حتی باعث شده تعدادی از دانشجویان پس از گذراندن دوره‌های عملی، سال‌ها در صف پایان‌نامه باقی بمانند یا تحصیل خود را نیمه‌تمام رها کنند.

«دکتر سید مهدی قمصری» در گفت‌وگو با پایگاه خبری حکیم مهر، با تأکید بر تفاوت ماهوی دوره‌های دستیاری بالینی و دوره‌های PhD، مقایسه پایان‌نامه‌های این دو گروه با معیاری واحد را نادرست دانست و توضیح داد که دشواری دسترسی به کیس، هزینه‌های پژوهش و الزام استخراج مقاله، بسیاری از پایان‌نامه‌های بالینی را به سمت موضوعات بینابینی بالین و پاتوبیولوژی سوق داده است. وی همچنین با اشاره به محدودیت‌های تحریمی و موانع مالی انتشار مقالات ایرانی در برخی نشریات بین‌المللی، تأکید کرد که فارغ‌التحصیلی دانشجویان الزاماً به چاپ مقاله در خارج از کشور وابسته نیست و پذیرش مقاله در مجلات معتبر داخلی مورد تأیید وزارت علوم نیز می‌تواند مبنای تکمیل فرایند فارغ‌التحصیلی قرار گیرد.

حکیم مهر: اغلب رزیدنت‌ها پس از شرکت در آزمون جامع، عملاً وارد فضای کار و فعالیت‌های بالینی می‌شوند و رسالت اصلی دوره تخصصی، یعنی ارائه یک پژوهش اصیل، تا حدودی به فراموشی سپرده می‌شود. در نتیجه، کیفیت پایان‌نامه برخی دانشجویان دستیاری کاهش پیدا می‌کند. آیا این مسئله را تأیید می‌کنید؟

این سؤال بسیار کلی است و تصور می‌کنم منظورتان دانشجویان دوره‌های تخصصی دستیاری است؛ زیرا تکلیف دانشجویان دوره‌های PhD تا حد زیادی روشن است. در حوزه پزشکی نیز برای دانشجویان دوره‌های دستیاری، پایان‌نامه و حتی آزمون جامع به اندازه دوره‌های پژوهش‌محور اهمیت ندارد. دانشجویانی که قصد ورود به هیئت علمی را دارند، باید در آزمون بورد شرکت کنند؛ اما متأسفانه در آیین‌نامه دوره‌های دکترای تخصصی دامپزشکی، چنین تفکیکی دیده نشده است و همه دانشجویان باید هم در آزمون بورد شرکت کنند و هم پایان‌نامه ارائه دهند.

حکیم مهر: آیا می‌توان پایان‌نامه دانشجویان دوره‌های تخصصی بالینی را با پایان‌نامه دانشجویان PhD مقایسه کرد؟

خیر؛ تفاوت مهم دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت میان پایان‌نامه دانشجویان رشته‌های بالینی و غیربالینی است. ماهیت پایان‌نامه در دوره‌های بالینی با دوره‌های PhD کاملاً تفاوت دارد.

دانشجویان رشته‌های بالینی در مجموع حدود ۶۴ واحد می‌گذرانند که ۴۸ واحد آن مربوط به دروس و فعالیت‌های آموزشی و ۱۶ واحد به پایان‌نامه اختصاص دارد. در مقابل، دانشجویان PhD معمولاً بین ۱۲ تا ۱۸ واحد درسی و بین ۱۲ تا ۲۴ واحد پایان‌نامه دارند و طبیعتاً زمان بیشتری نیز صرف فعالیت‌های پژوهشی می‌کنند. بنابراین نمی‌توان با یک معیار واحد، کیفیت و حجم پایان‌نامه این دو گروه را ارزیابی کرد؛ زیرا ساختار، هدف و ماهیت دوره‌های بالینی با دوره‌های PhD متفاوت است.

حکیم مهر: برخی پایان‌نامه‌های دانشجویان بالینی از نظر پژوهشی بسیار قوی به نظر می‌رسند. این تفاوت ناشی از چیست؟

برخی از رزیدنت‌های دوره‌های بالینی نیز پایان‌نامه‌هایی ارائه می‌کنند که ممکن است از نظر پژوهشی بسیار قوی باشد؛ اما در بسیاری از این موارد، موضوع پایان‌نامه به علوم پایه یا حوزه پاتوبیولوژی نزدیک شده و سهم علوم بالینی در آن کاهش یافته است. پایان‌نامه یک دانشجوی بالینی باید با مسائل بالینی مرتبط باشد؛ اما تعریف و اجرای یک پژوهش کاملاً بالینی دشواری‌های خاص خود را دارد. برخی موضوعات بینابینی، یعنی موضوعاتی که میان علوم بالینی و پاتوبیولوژی قرار می‌گیرند، امکان اجرای آزمایش‌های تجربی، تکرارپذیری بیشتر و استخراج مقالات قابل چاپ در نشریات معتبر را بهتر فراهم می‌کنند.

حکیم مهر: آیا ورود رزیدنت‌ها به بازار کار پس از آزمون جامع، باعث رهاشدن پایان‌نامه می‌شود؟

بخشی از مشکلی که به آن اشاره کردید وجود دارد، اما نمی‌توان آن را به همه دانشگاه‌ها تعمیم داد. در دانشگاه تهران، پس از تصویب پروپوزال، دانشجو موظف است پژوهش خود را در بازه زمانی تعیین‌شده انجام دهد.

دانشگاه تهران تلاش می‌کند مقررات مربوط به مدت تحصیل را رعایت کند و اجازه نمی‌دهد دانشجو برای مدت نامحدود در دانشگاه باقی بماند. بنابراین وقتی پروپوزال دانشجو تصویب و از آن دفاع شد، وی مکلف است کار پژوهشی خود را انجام دهد و پایان‌نامه را به سرانجام برساند. نمی‌خواهم بگویم هیچ تأخیری وجود ندارد، اما پایان‌نامه‌ها عمدتاً به پایان می‌رسند و دانشجویان نمی‌توانند برای مدت طولانی و بدون تعیین تکلیف در این مرحله باقی بمانند.

حکیم مهر: این مشکل بیشتر در چه مراکز آموزشی مشاهده می‌شود؟

می‌پذیرم که در برخی مراکز آموزشی، به‌ویژه بعضی دانشگاه‌های غیردولتی، شرایط متفاوت است. در این مراکز افرادی وجود دارند که اساساً فارغ‌التحصیل نمی‌شوند. آن‌ها پس از گذراندن دو سال نخست دوره و کسب تجربه‌های عملی، معمولاً وارد بازار کار می‌شوند و پایان‌نامه آنان ناتمام باقی می‌ماند.

اطلاعات ما نیز نشان می‌دهد که در برخی دانشگاه‌ها تعدادی از دانشجویان برای مدت طولانی در صف انجام پایان‌نامه باقی مانده‌اند و این انتظار آن‌قدر طولانی شده که بعضی از آن‌ها در نهایت ادامه کار را رها کرده‌اند.

حکیم مهر: پذیرش بیش از ظرفیت دانشجوی تخصصی چه نقشی در این وضعیت دارد؟

یکی از عوامل مؤثر، تناسب‌نداشتن تعداد دانشجویان پذیرفته‌شده با ظرفیت اعضای هیئت علمی است. در بعضی مراکز، تعداد دانشجویان پذیرش‌شده بسیار بیشتر از استانداردهای تعیین‌شده از سوی وزارتخانه است.

در چنین شرایطی، دانشجویان برای دریافت موضوع، تصویب پروپوزال و اجرای پایان‌نامه در صف می‌مانند و اعضای هیئت علمی نیز ظرفیت کافی برای هدایت این تعداد دانشجو ندارند. هر عضو هیئت علمی از نظر زمان، فعالیت‌های اجرایی و توان ارائه ایده‌های پژوهشی، محدودیت‌هایی دارد و نمی‌تواند هم‌زمان تعداد نامحدودی پایان‌نامه را هدایت کند.

حکیم مهر: چرا اجرای پایان‌نامه‌های کاملاً بالینی دشوارتر است؟

پایان‌نامه‌ای که قرار است به‌طور اختصاصی در حوزه بالینی انجام شود، معمولاً بسیار زمان‌بر و پرهزینه است. دسترسی به کیس‌های مناسب، پیگیری روند درمان، جمع‌آوری داده‌ها و رعایت شرایط اجرای پژوهش بالینی، پیچیدگی‌های زیادی دارد.

به همین دلیل، حتی در دانشگاه تهران نیز برخی استادان و دانشجویان به سمت موضوعاتی حرکت می‌کنند که در مرز میان علوم بالینی و پاتوبیولوژی قرار دارند. چنین موضوعاتی امکان انجام کار تجربی، تکرار آزمایش و در نهایت استخراج مقاله قابل انتشار در مجلات معتبر را بیشتر فراهم می‌کنند.

بنابراین بخشی از تفاوتی که درباره پایان‌نامه‌ها مشاهده می‌شود، ناشی از ماهیت متفاوت رشته‌های بالینی و دوره‌های PhD است و بخش دیگر آن به ظرفیت دانشگاه‌ها، تعداد اعضای هیئت علمی، هزینه پژوهش و ورود زودهنگام برخی دانشجویان به بازار کار بازمی‌گردد.

حکیم مهر: بسیاری از مجلات معتبر بین‌المللی به دلیل شرایط تحریمی، مقالات پژوهشگران ایرانی را بدون ورود جدی به فرایند بررسی رد می‌کنند. آیا بهتر نیست مقالات دانشجویان دکترای تخصصی امکان انتشار در مجلات داخلی را داشته باشند تا فرایند دفاع و فارغ‌التحصیلی به تعویق نیفتد؟

این امکان در حال حاضر وجود دارد. خوشبختانه طی سال‌های اخیر، تعداد مجلات معتبر داخلی در حوزه دامپزشکی که مورد تأیید دانشگاه‌ها و وزارت علوم هستند، افزایش یافته است. در گذشته این مجلات به دو یا سه دانشگاه محدود بودند، اما اکنون تعداد آن‌ها بیشتر شده است.

فارغ‌التحصیلی دانشجویان الزاماً به انتشار مقاله در مجلات خارج از کشور وابسته نیست. دانشجویان می‌توانند مقاله خود را در هر مجله معتبری که از نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری دارای اعتبار است منتشر کنند و با ارائه نامه پذیرش مقاله، مراحل فارغ‌التحصیلی خود را طی کنند.

حکیم مهر: تحریم‌ها چه موانعی برای انتشار مقالات پژوهشگران ایرانی ایجاد کرده‌اند؟

این مسئله تنها به رشته دامپزشکی محدود نیست و پژوهشگران دیگر رشته‌ها نیز با آن مواجه‌اند. بخشی از مشکلات مربوط به مجلاتی است که برای ارسال، بررسی یا انتشار مقاله هزینه دریافت می‌کنند. در گذشته، برخی از این مجلات به پژوهشگران کشورهای دارای محدودیت بانکی اجازه می‌دادند هزینه را با تأخیر پرداخت کنند یا راهکارهای دیگری برای انتقال وجه در نظر می‌گرفتند؛ زیرا امکان تبادل مالی مستقیم وجود نداشت. بااین‌حال، ظاهراً در دوره جدید به برخی ناشران بین‌المللی ابلاغ شده است که چنین همکاری‌هایی را نیز انجام ندهند.

در نتیجه، نویسنده ایرانی با مانعی روبه‌رو می‌شود که امکان انتقال هزینه مورد نیاز به ناشر را ندارد و به همین دلیل، عملاً در معرض نوعی تحریم در فرایند پذیرش و انتشار مقاله قرار می‌گیرد.

حکیم مهر: ظرفیت مجلات داخلی دامپزشکی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

خوشبختانه تعداد مجلات داخلی معتبر در مقایسه با سال‌های گذشته افزایش یافته است. حتی در دانشگاه تهران نیز دو نشریه علمی در این حوزه داریم و همواره تعداد قابل‌توجهی مقاله در صف بررسی و انتشار قرار دارند.استقبال مناسبی از انتشار مقالات در مجلات دانشگاه‌های معتبر کشور وجود دارد و دانشجویان می‌توانند از این ظرفیت استفاده کنند. بنابراین انتشار مقاله در مجلات معتبر داخلی، در صورتی که مورد تأیید وزارت علوم باشند، می‌تواند مبنای طی‌کردن فرایند فارغ‌التحصیلی دانشجویان قرار گیرد.

حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.