پژوهشی تازه درباره پیامدهای اجتماعی و اقتصادی یک ماهی مهاجم در جنوب‌غرب ایران/ تیلاپیا زندگی ماهیگیران هورالعظیم را تغییر داد

 حکیم مهر: تیلاپیا که در دهه‌های گذشته با هدف توسعه آبزی‌پروری به نقاط مختلف جهان منتقل شده، در هورالعظیم حالا تنها موضوعی مرتبط با تنوع زیستی نیست. یک پژوهش تازه نشان می‌دهد حضور این ماهی در این تالاب، از نگاه ماهیگیران محلی، با تغییر در الگوی صید، کاهش ارزش اقتصادی صید، کنار گذاشتن شیوه‌های سنتی ماهیگیری و تغییر شغل بخشی از ماهیگیران همراه شده است.

به گزارش حکیم مهر به نقل از پیام ما، این پژوهش با عنوان «پیامدهای اجتماعی‌ـ‌اقتصادی ماهی تیلاپیای مهاجم در تالاب‌های بین‌النهرین» در مجله علمی Biological Invasions منتشر شده است. پژوهشگران از سپتامبر ۲۰۲۴ تا آوریل ۲۰۲۵ با ۱۴۴ ماهیگیر در هورالعظیم، در جنوب‌غرب ایران، مصاحبه کردند. هدف آن‌ها بررسی این بود که گسترش تیلاپیا چه تأثیری بر شیوه‌های سنتی ماهیگیری، درآمد، معیشت و رفاه جوامع وابسته به تالاب داشته است.

نویسندگان مقاله، پوریا قلیچ‌خانی از پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی، علی ترک قشقایی از مؤسسه «Borderless Wildlife Conservation Institute»، مهدیه پورشاد از مجموعه «Human and Sustainable Life» و محمود صوفی از مؤسسه «Durrell» برای بوم‌شناسی و حفاظت در دانشگاه کنت بریتانیا هستند. مقاله در ۲۹ مه ۲۰۲۶ به‌صورت آنلاین منتشر شده است.

تالابی که هزاران سال محل زندگی و معیشت بوده است

هورالعظیم بخشی از مجموعه تالاب‌های بین‌النهرین در مرز ایران و عراق است. بخش عراقی این مجموعه در فهرست تالاب‌های رامسر قرار دارد و کل مجموعه نیز به‌عنوان منطقه مهم پرندگان و منطقه بوم‌زاد پرندگان شناخته می‌شود. هورالعظیم مجموعه‌ای از زیستگاه‌های آب شیرین تا لب‌شور است که بخشی از آب آن از رودهای دجله و کرخه تأمین می‌شود.

این تالاب در فاصله حدود ۶۰ تا ۹۰ کیلومتری غرب اهواز قرار دارد و دست‌کم ۱۴ گونه ماهی بومی در آن شناسایی شده است. نویسندگان می‌گویند تالاب‌های بین‌النهرین بیش از پنج هزار سال محل سکونت انسان بوده‌اند و هنوز هم زندگی جوامع محلی، به‌ویژه ساکنان موسوم به «معدان»، با تالاب پیوند دارد. رفیع تنها شهر ایران است که در مجاورت هورالعظیم قرار دارد و بخش مهمی از ماهیگیران وابسته به تالاب در این شهر ساکن هستند.

اما این وابستگی در دهه‌های گذشته تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار گرفته است. نویسندگان به ساخت سدها، توسعه کانال‌ها و زهکشی تالاب برای استخراج منابعی مانند نفت و معدن اشاره می‌کنند؛ اقداماتی که پیش از گسترش تیلاپیا نیز بر شیوه زندگی سنتی جوامع تالابی اثر گذاشته بود. در چنین شرایطی، ورود یک گونه غیربومی می‌تواند فشارهای موجود بر اکوسیستم و معیشت مردم را بیشتر کند.

سه گونه تیلاپیا

در هورالعظیم چهار گونه ماهی غیربومی مهاجم شناسایی شده است: ماهی قرمز، تیلاپیای نیل، تیلاپیای آبی و تیلاپیای شکم‌قرمز. پژوهش جدید روی سه گونه تیلاپیا تمرکز دارد: تیلاپیای نیل (Oreochromis niloticus)، تیلاپیای آبی (Oreochromis aureus) و تیلاپیای شکم‌قرمز (Coptodon zillii).

طبق مقاله، این سه گونه در سال ۲۰۰۸ برای اهداف آبزی‌پروری در مزارع ماهی استان خوزستان معرفی شدند. پیش از سال ۲۰۱۴ نیز گزارشی از حضور آن‌ها در تالاب‌های بین‌النهرین این منطقه ثبت نشده بود. پژوهشگران در مقدمه مقاله همچنین به گزارش‌هایی درباره رهاسازی تعداد زیادی بچه‌ماهی تیلاپیا در هورالعظیم در دهه ۲۰۱۰ اشاره می‌کنند.

پژوهشگران برای بررسی پیامدهای این حضور، ابتدا با تعدادی از ماهیگیران باتجربه گفت‌وگو کردند. در این گفت‌وگوهای اولیه، ماهیگیران از کاهش شدید ماهی‌های بومی و درآمد خود سخن گفتند. سپس پژوهشگران پرسشنامه‌ای شامل ۲۹ سؤال طراحی کردند و در نهایت با ۱۴۴ ماهیگیر مصاحبه کردند.

از میان این افراد، ۱۳ نفر ماهیگیر بدون مجوز بودند. ۱۳۱ ماهیگیر نیز در فهرست ماهیگیران دارای مجوز اداره محیط زیست خوزستان قرار داشتند. سن افراد مورد مطالعه بین ۱۸ تا ۸۰ سال بود و میانگین سن آن‌ها ۳۶ سال گزارش شد. همه شرکت‌کنندگان مرد بودند. پژوهشگران می‌گویند زنان در این منطقه مشارکت مستقیمی در ماهیگیری ندارند.

تیلاپیا ۸۰ تا ۱۰۰ درصد صید

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این مطالعه به سهم تیلاپیا از صید ماهیگیران مربوط است. هر ۱۴۴ ماهیگیر گفتند تیلاپیا در حال حاضر گونه غالب در صید آن‌هاست و بین ۸۰ تا ۱۰۰ درصد صید هر نوبت را تشکیل می‌دهد. از میان آن‌ها، ۱۰۳ نفر، معادل ۷۱٫۵ درصد، گفتند تیلاپیا معمولاً حدود ۹۰ درصد صیدشان را تشکیل می‌دهد و سهم ماهی‌های بومی به کمتر از ۲۰ درصد رسیده است. همه ماهیگیران نیز تیلاپیا را مشکلی جدی دانستند.

ماهیگیران همچنین گفتند تیلاپیا هنگام صید باعث آسیب به تور و زخمی‌شدن دست آن‌ها می‌شود. تمام شرکت‌کنندگان در مطالعه اظهار کردند که تیلاپیا از تخم و بچه‌ماهی‌های گونه‌های بومی تغذیه می‌کند.

وقتی ماهیگیری سنتی جواب نمی‌دهد

یکی از پیامدهای جالبی که پژوهشگران ثبت کرده‌اند، تغییر روش ماهیگیری است.

در میان ۱۴۴ ماهیگیر، ۱۰۶ نفر، معادل ۷۴ درصد، گفتند به استفاده انحصاری از وسایل ماهیگیری برقی روی آورده‌اند. در بخش دیگری از نتایج، پژوهشگران تعداد استفاده‌کنندگان از این وسایل را ۱۱۶ نفر، معادل ۸۰٫۵ درصد، گزارش می‌کنند؛ یعنی بخشی از ماهیگیران از وسایل برقی استفاده می‌کنند، اما همه آن‌ها استفاده انحصاری از این روش ندارند.

ماهیگیری برقی در ایران غیرقانونی است. بااین‌حال، پژوهشگران معتقدند افزایش استفاده از آن می‌تواند نشانه‌ای از فشار اقتصادی و کاهش کارایی روش‌های سنتی باشد. 

نویسندگان می‌گویند این تغییر تنها تغییر ابزار صید نیست. برای جوامعی که نسل‌ها با قایق، تور و تالاب زندگی کرده‌اند، تغییر روش ماهیگیری می‌تواند به معنای تغییر بخشی از فرهنگ و سبک زندگی آن‌ها باشد.

در زمان انجام پژوهش، تنها ۱۲ نفر، معادل ۸٫۳ درصد شرکت‌کنندگان، همچنان با قایق‌های پارویی و تورهای سنتی ماهیگیری می‌کردند. میانگین سن این گروه نزدیک به ۵۰ سال بود. پژوهشگران این وضعیت را نشانه‌ای از شکنندگی تداوم فرهنگی ماهیگیری سنتی در تالاب می‌دانند.

وقتی ماهی کم‌ارزش جای ماهی باارزش را می‌گیرد

یکی دیگر از یافته‌های مهم مقاله به ارزش اقتصادی تیلاپیا مربوط است. ۶۸٫۷ درصد ماهیگیران تیلاپیا را ارزان‌ترین و کم‌کیفیت‌ترین ماهی صیدشده در تالاب می‌دانستند. در مقابل، همه شرکت‌کنندگان دو گونه «بنی» و «باربل زردباله» را از باارزش‌ترین و باکیفیت‌ترین ماهی‌های تالاب معرفی کردند.

بر اساس قیمت‌هایی که پژوهشگران از ماهیگیران دریافت کردند، هر کیلوگرم ماهی بنی به‌طور متوسط ۶٫۱۱ دلار قیمت داشت، درحالی‌که قیمت تیلاپیا حدود ۰٫۲۴ دلار برای هر کیلوگرم بود. به این ترتیب، ارزش بازار بنی حدود ۲۵ برابر تیلاپیا گزارش شد. پژوهشگران بر همین اساس استدلال می‌کنند که در هورالعظیم، تیلاپیا برای ماهیگیران الزاماً فرصت اقتصادی جدیدی ایجاد نکرده، بلکه جای گونه‌های بومی با ارزش اقتصادی بالاتر را گرفته است.

خروج ماهیگیران از تالاب

تغییر در ترکیب صید در این پژوهش با تغییر در زندگی شغلی ماهیگیران نیز همراه شده است. از میان ۱۴۴ نفر، ۱۴۱ نفر، معادل ۹۷٫۹ درصد، پیش از این به‌طور تمام‌وقت ماهیگیری می‌کردند. تنها دو نفر در کنار ماهیگیری به کشاورزی مشغول بودند و یک نفر نیز در کنار ماهیگیری حصیربافی می‌کرد.

اما پس از گسترش تیلاپیا، ۴۴ ماهیگیر، معادل ۳۰٫۵ درصد، شغل خود را از دست داده و بیکار شده بودند. ۷۱ نفر، معادل ۴۹٫۳ درصد، نیز به مشاغلی خارج از تالاب روی آورده بودند. کسانی که همچنان ماهیگیری می‌کردند، معمولاً فقط یک یا دو روز در هفته به این کار ادامه می‌دادند. بخشی از این افراد به‌دلیل وابستگی فرهنگی به سنت‌های تالابی همچنان ماهیگیری می‌کردند.

تقریباً همه ماهیگیران، یعنی ۹۹٫۳ درصد، از شرایط فعلی ماهیگیری ناراضی بودند و از حذف تیلاپیا از تالاب حمایت کردند. ۷۳٫۶ درصد نیز گفته بودند که خودشان برای کاهش جمعیت تیلاپیا، این ماهی را از آب خارج و می‌کشند. برخی دیگر به‌دلیل ملاحظات اخلاقی، ماهی‌های کوچک‌تر را نمی‌کشتند و دوباره به آب بازمی‌گرداندند.

امنیت غذایی؛ برای چه کسی؟

پژوهشگران در بحث مقاله به یک تناقض مهم اشاره می‌کنند. تیلاپیا در بسیاری از نقاط جهان به‌عنوان ماهی ارزان و منبع پروتئین معرفی شده و توسعه آبزی‌پروری آن با اهداف اقتصادی و غذایی دنبال شده است. اما تجربه ثبت‌شده در هورالعظیم تصویری متفاوت نشان می‌دهد.

در این تالاب، ماهیگیران می‌گویند گونه‌ای که بخش بزرگی از صید آن‌ها را تشکیل می‌دهد، ارزش اقتصادی بسیار پایین‌تری از ماهی‌های بومی دارد. از سوی دیگر، گسترش آن با کاهش درآمد، تغییر شغل و کنار گذاشتن بخشی از شیوه‌های سنتی ماهیگیری همراه شده است.

نویسندگان البته تأکید می‌کنند که نمی‌توان نتیجه مطالعه آن‌ها را به همه مناطق و همه شرایط تعمیم داد. پیامد گونه‌های مهاجم به شرایط هر اکوسیستم بستگی دارد. آن‌ها حتی به مناطقی اشاره می‌کنند که ماهیگیران برخی گونه‌های غیربومی را پذیرفته‌اند و از آن‌ها استقبال می‌کنند. بنابراین، به گفته نویسندگان، مسئله اصلی بررسی شرایط هر منطقه پیش از ورود و گسترش گونه است.

 یک هشدار برای توسعه آبزی‌پروری

 نویسندگان در پایان مقاله به مسئله‌ای گسترده‌تر می‌پردازند: با گسترش آبزی‌پروری تیلاپیا در جهان، خطر ورود این ماهی از مزارع به زیستگاه‌های طبیعی نیز افزایش می‌یابد. آن‌ها به مواردی در آسیا و آمریکای جنوبی اشاره می‌کنند که فرار ماهی از تأسیسات آبزی‌پروری یا احتمال چنین رخدادی ثبت شده است.

بااین‌حال، خود پژوهشگران تأکید می‌کنند که مطالعه آن‌ها پایش مستقیم جمعیت تیلاپیا یا ماهیان بومی هورالعظیم نبوده است. آن‌ها کاهش ماهی‌های بومی را بر اساس گزارش ماهیگیران ثبت کرده‌اند و معتقدند برای سنجش دقیق اثر اکولوژیک تیلاپیا باید مطالعات مستقل جمعیتی و بوم‌شناختی انجام شود.

اهمیت این پژوهش برای ایران اما فقط به تیلاپیا محدود نمی‌شود. مطالعه نشان می‌دهد ورود یک گونه غیربومی به یک تالاب می‌تواند پیامدهایی فراتر از تغییر ترکیب ماهی‌ها داشته باشد. اگر گونه جدید در محیط مستقر شود، ممکن است ارزش اقتصادی صید تغییر کند، روش‌های سنتی ماهیگیری کنار گذاشته شوند، بخشی از ماهیگیران شغل خود را از دست بدهند و فشار اقتصادی، افراد را به سمت روش‌های پرخطر یا غیرقانونی سوق دهد.

در هورالعظیم، پژوهشگران از مجموعه‌ای از تغییرات به‌هم‌پیوسته سخن می‌گویند: غالب‌شدن تیلاپیا در صید، کاهش سهم گونه‌های بومی، پایین‌بودن ارزش اقتصادی تیلاپیا، تغییر ابزار ماهیگیری، خروج ماهیگیران از این شغل و تضعیف شیوه‌های سنتی زندگی.

به همین دلیل، نتیجه‌گیری مقاله تنها بر حفاظت از ماهی‌های بومی متمرکز نیست. نویسندگان معتقدند مدیریت گونه‌های مهاجم در تالاب‌ها باید هم‌زمان سه بُعد را در نظر بگیرد: محیط‌زیست، اقتصاد و فرهنگ.

هورالعظیم در این مطالعه نمونه مشخصی از پیامدهای حضور تیلاپیاست؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد وقتی یک گونه غیربومی در یک اکوسیستم آبی مستقر می‌شود، مسئله فقط این نیست که چه ماهی‌ای در تور ماهیگیر می‌افتد. مسئله می‌تواند این باشد که چه کسی از ماهیگیری درآمد دارد، چه ماهی‌ای ارزش اقتصادی خود را از دست می‌دهد، چه روشی برای صید باقی می‌ماند و در نهایت، چه بخشی از رابطه چند هزار ساله یک جامعه با تالاب تغییر می‌کند.

 در شرایطی که توسعه آبزی‌پروری تیلاپیا بار دیگر در ایران مطرح شده، تجربه ثبت‌شده در هورالعظیم دست‌کم پرسشی را جدی‌تر می‌کند: اگر هدف از توسعه یک گونه غیربومی افزایش تولید و تأمین غذاست، هزینه‌های احتمالی آن برای اکوسیستم‌ها و جوامعی که همین حالا از منابع طبیعی استفاده می‌کنند، چگونه باید در محاسبه نهایی وارد شود؟