دفاع زیستی نظامی در ارتش‌های جهان و نقش راهبردی دامپزشکان نظامی؛ مروری روایتی با رویکرد راهبردی، سازمانی، عملیاتی و آینده‌نگر - دکتر سید شهرام میرزمانی

دفاع زیستی نظامی در ارتش‌های جهان و نقش راهبردی دامپزشکان نظامی

مروری روایتی با رویکرد راهبردی، سازمانی، عملیاتی و آینده‌نگر

دکتر سید شهرام میرزمانی

DVM, MPH, PHD

از معاونت بهداشت، امداد، درمان و آموزش پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران

ss.mirzamani@gmail.com

 قرن بیستم، فیزیک و فناوری های هسته ای، زیربنای اصلی امنیت جهانی بود اما قرن بیست و یکم، زیست شناسی و فناوری های زیستی، بنیاد امنیت جهانی سلامت را تحت تاثیر قرار داده است. همانند بسیاری از مفاهیم، در اواخر دهه پنجاه میلادی ادبیات دفاع زیستی نظامی در ارتش ها و یگان های نظامی شکل گرفت، سپس با نشست آزمایشگاهی عامل سیاه زخم از یک مرکز نظامی شوری سابق در اواخر دهه 70 میلادی، به مرور ادبیات دفاع زیستی در محافل غیرنظامی گسترش یافت. از ابتدای قرن بیست و یکم، پس از حملات سیاه زخم 2001 و وقوع دو پاندمی(آنفلوانزا-2009 و کرونا-2019) و اعلام فوریت های بهداشت عمومی با نگرانی بین المللی با طغیان ها و اپیدمی ها (سارس، مرس، ابولا، زیکا، ام پاکس، هانتا) در 25 سال ابتدای این قرن و باور وقوع رویداد محتمل و قریب الوقوع پاندمی بعدی (توسط ویروس های زئونوز نوپدید و بازپدید از جمله ویروس آنفلوانزای فوق حاد پرندگان) تدوین، اجرا و پیاده سازی اسناد راهبردی دفاع زیستی در دستورکار مجالس قانون گذار کشورها و محافل علمی سازمان های ملی و بین المللی قرارگرفته است.  

 چکیده

دفاع زیستی نظامی [1]یکی از مؤلفه‌های بنیادین حفاظت از نیروی انسانی، تداوم عملیات نظامی و تاب‌آوری راهبردی نیروهای مسلح در برابر تهدیدهای زیستی طبیعی(تکاملی)، تصادفی(غیرعمدی و نابخردانه) و عمدی( بدخواهانه و مجرمانه) است. گسترش بیماری‌های نوپدید و بازپدید، افزایش احتمال انتقال عوامل بیماری‌زا بین انسان و حیوان، تهدیدهای زیستی علیه زنجیره تأمین غذا و آب، مقاومت میکروبی، پیشرفت زیست‌فناوری و کاربرد هوش مصنوعی در مراقبت بیماری‌ها، ضرورت بازنگری در الگوهای سنتی دفاع زیستی را افزایش داده است. در این شرایط، دفاع زیستی دیگر صرفاً مسئولیت یگان‌های بهداری، آزمایشگاه‌های تخصصی یا واحدهای دفاع شیمیایی، زیستی، پرتوی، هسته‌ای، انفجاری، سایبری، شناختی، امواج و ترکیبی (CBRNECyCoWH) نیست؛ بلکه به قابلیتی بین‌بخشی[2] در سطح کل ارتش ها تبدیل شده است.

راهبرد جدید دفاع زیستی نیروی زمینی ایالات متحده که در سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، بر گسترش مسئولیت دفاع زیستی در سراسر نیروی زمینی، بهبود تبادل اطلاعات و بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای شناسایی سریع‌تر تغییرات الگوی بیماری‌ها تأکید دارد (Schere, 2026, Welch C., 2026). این تحول، اهمیت رویکرد «سلامت واحد» [3]و نقش دامپزشکان نظامی[4] را برجسته می‌کند؛ زیرا دامپزشکان در نقطه اتصال سلامت انسان، حیوان، گیاهان و محیط‌زیست قرار دارند و علاوه بر درمان حیوانات نظامی، در مراقبت بیماری‌های زئونوز یا قابل انتقال بین انسان و حیوان، حفاظت از غذا و آب و هوا، سلامت محیطی، مراقبت از سگ‌های کاری یا نظامی و کشف زودهنگام مخاطره های زیستی مشارکت می‌کنند.

هدف این مقاله، مرور روایتی شواهد علمی، اسناد راهبردی و تجربه‌های سازمانی مرتبط با دفاع زیستی نظامی در جهان، تبیین جایگاه دامپزشکان در این نظام و ارائه چارچوبی پیشنهادی برای توسعه قابلیت‌های دفاع زیستی در نظام های سلامت نظامی (MHSs)[5] است.  جمع‌بندی مقاله نشان می‌دهد که ادغام دامپزشکی نظامی با مراقبت‌های بهداشتی، اپیدمیولوژی، آزمایشگاه‌های تشخیصی، اطلاعات زیستی و مدیریت بحران می‌تواند به ایجاد یک سامانه یکپارچه هشدار زودهنگام و افزایش آمادگی زیستی[6] نیروهای مسلح منجر شود.

واژگان کلیدی: دفاع زیستی، دفاع زیستی نظامی، دفاع زیستی دریایی، دامپزشکی نظامی، سلامت واحد، بیماری‌های زئونوز یا قابل انتقال بین انسان و حیوان، حفاظت نیروی رزمی، مراقبت زیستی، دفاع غذایی، امنیت غذا و آب.

 ۱. مقدمه

سلامت نیروی انسانی یکی از پیش‌نیازهای آمادگی رزمی، حفظ توان عملیاتی و تداوم مأموریت‌های نیروهای مسلح است. درگیری‌های نظامی، گسترش نظامی و استقرار در مناطق دورافتاده، جابه‌جایی گسترده نیروها، محدودیت‌های زیرساختی، اختلال در زنجیره تأمین و تماس با محیط‌های زیستی متفاوت، می‌توانند احتمال بروز و انتشار بیماری‌های عفونی را افزایش دهند. تهدیدهای زیستی، اعم از بیماری‌های طبیعی، حوادث آزمایشگاهی و حملات عمدی، به یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی دفاعی تبدیل شده‌اند. در کنار این مخاطره ها، احتمال استفاده عمدی از عوامل زیستی و بروز حوادث آزمایشگاهی یا صنعتی مرتبط با عوامل بیماری‌زا نیز ضرورت آمادگی نظامی را دوچندان می‌کند.

دفاع زیستی را می‌توان مجموعه‌ای از سیاست‌ها، ساختارها، ظرفیت‌های علمی و اقدامات هماهنگ تعریف کرد که با هدف پیشگیری، کشف، ارزیابی، حفاظت، پاسخ و بازیابی در برابر تهدیدهای زیستی طراحی می‌شوند. این مفهوم، هم تهدیدهای عمدی و هم مخاطره های طبیعی و تصادفی را دربرمی‌گیرد؛ البته دفاع زیستی نظامی باید با الزامات حقوق بین‌الملل، از جمله کنوانسیون منع سلاح‌های زیستی و توکسین ها(/BWC BTWC)، و اصول ایمنی زیستی و امنیت زیستی نیز سازگار باشد.

در تحول اخیر دکترین دفاع زیستی ارتش آمریکا، بر این موضوع تأکید شده است که مخاطره های زیستی ممکن است از طغیان ها و اپیدمی های طبیعی، حادثه در تأسیسات زیستی یا تهدید عمدی ناشی شوند و مقابله با آنها به مشارکت مجموعه ارتش نیاز دارد، نه فقط متخصصان پزشکی و واحدهای دفاع  CBRNECyCoWH (Welch C., 2026). این رویکرد نشان‌دهنده حرکت از «دفاع زیستی محدود و تخصصی» به سوی «دفاع زیستی فراگیر و شبکه‌ای[7]» است.

در چنین الگویی، دامپزشکی نظامی صرفاً یک خدمت پشتیبان برای درمان حیوانات نیست. این رشته بخشی از زیرساخت راهبردی سلامت نظامی است که می‌تواند از طریق مراقبت حیوانات، شناسایی بیماری‌های زئونوز، حفاظت از مواد غذایی، ارزیابی مخاطره های محیطی و مشارکت در شبکه‌های مراقبت بیماری، اطلاعات ارزشمندی برای حفاظت از نیروی انسانی فراهم کند. پژوهش‌های مربو ط به مأموریت دامپزشکی ارتش آمریکا نیز بر پیوند میان مراقبت بیماری‌های زئونوز، ایمنی غذا و آب و حفاظت از نیروهای گسترش یافته در محیط‌های عملیاتی تأکید دارند (Vroegindewey, 2007؛ Grzeszak B. et al. ,2010,). از این منظر، بررسی دفاع زیستی نظامی بدون تحلیل نقش دامپزشکان، سلامت حیوانات و مخاطره های زئونوزی، تصویری ناقص از نظام حفاظت از سلامت[8] در نیروهای مسلح جهان ارائه می‌دهد.

این مقاله مروری روایتی، سیر تاریخی و وضعیت معاصر دفاع زیستی نظامی را با تمرکز بر ارتش ایالات متحده و با نگاهی به بریتانیا، روسیه، چین، برزیل، پرتقال، مجارستان، و ناتو بررسی می‌کند و سپس نقش دامپزشکان نظامی را تحلیل می‌کند. مرور منابع نشان می‌دهد راهبرد جدید ارتش آمریکا (۲۰۲۶) دفاع زیستی را از یک وظیفه تخصصی به «ضرورت اصلی جنگ‌آوری» ارتقاء داده و بر آموزش، هشدار زودهنگام، مراقبت زیستی مبتنی بر داده و هوش مصنوعی و تجهیزات مقاوم تأکید دارد. فناوری‌هایی مانند توالی‌یابی نزدیک به صحنه[9] نیز در حال انتقال به یگان‌ها هستند. دامپزشکان نظامی از مسیر ایمنی و دفاع غذایی، مهار بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات، مراقبت از حیوانات خدماتی، کاری یا نظامی و پژوهش‌های مرتبط با بیماری‌های حیوانی و انسانی، حلقه‌ای کلیدی در رویکرد «سلامت واحد» هستند؛ با این حال میزان نهادینه‌شدن این نقش میان ارتش‌ها یکسان نیست.  

 ۲. روش‌شناسی مرور روایتی

این مقاله با رویکرد مرور روایتی [10]تدوین شده است. منابع مورد بررسی در چهار گروه قرار می‌گیرند:

1)      مقالات علمی درباره دامپزشکی نظامی، بهداشت عمومی دامپزشکی، دفاع زیستی نظامی، بیماری‌های زئونوز یا قابل انتقال بین انسان و حیوان و حفاظت سلامت نیروهای گسترش یافته.

2)      اسناد راهبردی و گزارش‌های مراکز مطالعات دفاعی، از جمله مطالعات کالج جنگ ارتش آمریکا درباره سازمان‌دهی پژوهش‌های دفاع زیستی.

3)      اسناد سازمان جهانی بهداشت و چارچوب سلامت واحد، به‌ویژه در زمینه بیماری‌های نوپدید، ایمنی غذا و آب و مقاومت میکروبی.

4)      گزارش‌های جدید درباره راهبرد دفاع زیستی نیروی زمینی ایالات متحده آمریکا، شناسایی سریع عوامل عفونی، توالی‌یابی، کاربرد هوش مصنوعی و مقابله با تهدیدهای زیستی.

با توجه به رویکردهای اطلاعاتی و امنیتی بسیاری از ازتش های دنیا در نشر و گزارش داده ها و اطلاعات علمی و فنی و اجرایی، دسترسی به منابع دفاع زیستی ارتش ها بسیار محدود و مختصر می باشد.

۳. پیشینه تاریخی دفاع زیستی

استفاده از عوامل زیستی در جنگ قدمتی طولانی دارد. پروتکل ژنو ۱۹۲۵ کاربرد سلاح‌های شیمیایی و زیستی را در جنگ ممنوع کرد، اما این ممنوعیت مانع توسعه برنامه‌های پنهان نشد؛ ژاپن با تأسیس «یگان ۷۳۱» در منچوری تا سال ۱۹۳۲ سلاح‌سازی عواملی مانند سیاه‌زخم و طاعون را دنبال کرد (Pandora Report, 2025). بر اساس گزارش‌ها، آزمایش بر انسان و حمله به ۱۱ شهر چین بخشی از این برنامه بود (Federation of American Scientists,2000)پس از جنگ، آمریکا در ازای داده‌های این یگان به بسیاری از پژوهشگران آن مصونیت قضایی داد (Nuclear Threat Initiative,2026).

در دوران جنگ سرد، آمریکا برنامه تهاجمی خود را متوقف کرد و پیش از تصویب رسمی در ۱۹۷۵ با کنوانسیون سلاح‌های زیستی همسو بود (NTI,2026). کنوانسیون نخستین پیمان چندجانبه‌ای بود که یک دسته کامل از سلاح‌های کشتار جمعی را ممنوع کرد و در ۲۶ مارس ۱۹۷۵ لازم‌الاجرا شد؛ دوگانه‌بودن فناوری‌ها (کاربرد صلح‌آمیز در برابر نظامی) تمایز پژوهش مشروع از تسلیحاتی را دشوار کرد (Pandora Report, 2025). از سوی دیگر، برنامه شوروی با نام « Biopreparat» به‌صورت گسترده و پنهان ادامه یافت و به‌عنوان نقض کنوانسیون توصیف شده است (Wikipedia, 2026)

این پیشینه دو درس دارد: نخست، دفاع زیستی از ابتدا با پرسش اعتماد و راستی‌آزمایی گره خورده است؛ دوم، پژوهش «دفاعی» و «تهاجمی» از نظر فنی نزدیک به هم‌اند و همین مسئله بر مشروعیت برنامه‌های دفاعی سایه می‌اندازد.

3ـ۱. دفاع زیستی نظامی[11]: سامانه دفاع زیستی نظامی در ایالات متحده، با تشکیل «واحد پزشکی ارتش ایالات متحده» (USAMU) در «فورت دتریک» واقع در ایالت مریلند، در سال ۱۹۵۶ آغاز شد. (برخلاف «آزمایشگاه‌های جنگ زیستی ارتش ایالات متحده» [۱۹۴۳–۱۹۶۹] که آن‌ها نیز در فورت دتریک مستقر بودند، مأموریت واحد پزشکی ارتش صرفاً توسعه تدابیر دفاعی در برابر عوامل زیستی بود و نه توسعه سلاح‌های زیستی). واحد پزشکی ارتش در سال ۱۹۶۹ منحل شد و «مؤسسه تحقیقات پزشکی بیماری‌های عفونی ارتش ایالات متحده» (USAMRIID) — که امروزه نیز فعال است — جایگزین آن گردید.  وزارت دفاع ایالات متحده (DoD) دست‌کم از سال ۱۹۹۸، تمرکز خود را بر توسعه و به‌کارگیری ابزارهای دفاع زیستی مبتنی بر واکسن[12] معطوف کرده است. در گزارشی که در ژوئیه ۲۰۰۱ به سفارش وزارت دفاع تهیه شد، از واکسن‌های مقابله با سیاه‌زخم (شامل واکسن‌های علیه سیاه‌زخم و نسل جدید آن)، آبله، طاعون، تولارمی، توکسین بوتولینوم، ریسین و آنسفالیت اسبی، به‌عنوان «محصولات حیاتی برای وزارت دفاع» نام برده شده است. شایان ذکر است که دو مورد از این موارد، توکسین، بوتولینوم و ریسین هستند در حالی که سایر موارد، عوامل عفونی محسوب می‌شوند(Wikipedia,2026 ).

3ـ۱. دفاع زیستی غیرنظامی[13]: بزرگترین حادثه زیستی شناخته شده - طغیان سیاه زخم در سوردلوفسک (اکنون یکاترینبورگ) در سال 1979 ناشی از نشت سیاه زخم از یک مرکز نظامی شوری سابق بوده است که توجه ها را به نقش بهداشت عمومی و نظام مراقبت بیماری های قوی و پاسخ به حادثه یا تهدید بیوتروریسم معطوف کرد. هدف دفاع زیستی غیرنظامی ادغام تلاش های پایدار جامعه امنیت ملی و امنیت داخلی، پزشکی، بهداشت عمومی، اطلاعاتی، دیپلماسی و پلیسی است. پس از حملات سیاه زخم 2001، طرح های راهبرد ملی زیر در حوزه دفاع زیستی و امنیت زیستی در کشورهای مختلف اجرا شده است(Wikipedia,2025 ).

 4. اسناد ملی و راهبردی دفاع زیستی و مفاهیم مرتبط

دفاع زیستی [14]در سیاست‌گذاری امنیت ملی، مجموعه‌ای از سیاست‌ها، ظرفیت‌ها و اقدامات برای پیشگیری، آمادگی، شناسایی، پاسخ و بازیابی در برابر تهدیدهای زیستی عمدی یا پیامدهای امنیتی ناشی از عوامل زیستی است. این مفهوم با امنیت زیستی[15] ، ایمنی زیستی[16] ، آمادگی پاندمی و بهداشت عمومی ارتباط نزدیک دارد، اما با هیچ‌یک از آن‌ها کاملاً یکسان نیست. این اسناد را می توان در چند دسته بررسی کرد:

4ـ۱. اسناد جامع و صریح دفاع زیستی: اسنادی که دفاع زیستی را در سطح امنیت ملی تعریف و هماهنگی بین دستگاه‌ها را مشخص می‌کنند. برای مثال اسناد دفاع زیستی ایالات متحده امریکا،(Wikipedia,2025 ). از جمله:

·         "دفاع زیستی برای قرن بیست و یکم"، 2004: امنیت داخلی بر پیشگیری، شناسایی و پاسخ به حملات بالقوه عمدی با استفاده از سلاح های زیستی؛

·         پروژه سپرزیستی، 2004: تسریع پژوهش، توسعه، خرید و فراهم‌سازیِ تدابیر متقابل پزشکیِ مؤثر در برابر تهدیدهای CBRN؛

·         قانون دفاع زیستی به نام قانون پاندمی و همه خطرها آمادگی و پیشبرد نوآوری (PAHPA) [17] 2018؛

·         راهبرد ملی دفاع زیستی (NBS)،برنامه اجرایی مقابله با تهدیدهای زیستی، افزایش آمادگی پاندمی دستیابی به سلامت جهانی- 2022؛

·         بازنگری وضعیت دفاع زیستی (BPR)  وزارت دفاع ،۲۰۲۳،

·         راهبرد مراقبت زیستی (BSV)،  وزارت دفاع(DoD) ، ۲۰۲۴؛

·         طرح ملی دفاع زیستی، اقدام فوری برای دفاع در برابر تهدیدهای زیستی، گزارش کمیسیون دو حزبی دفاع زیستی، ۱۷ آوریل ۲۰۲۴؛

·         راهبرد دفاع ملی (NDS)  مصوب ۲۰۲۶ وزارت جنگ (DoW)؛

4ـ2. راهبردهای ملی امنیت زیستی: چارچوب ملی هماهنگی مخاطرات زیستی، به‌ویژه بیماری‌های انسان و حیوان، آفات، محیط‌زیست، آمادگی و پاسخ.آمادگی ملی، پاسخ بین‌سازمانی و تاب‌آوری.

·         قانون امنیت زیستی جمهوری خلق چین، 2020، قانون جامع امنیت زیستی شامل پیشگیری از بیماری‌های نوپدید، ایمنی آزمایشگاه‌ها، امنیت زیستی منابع و فناوری، مقابله با تروریسم زیستی و تهدید سلاح‌های زیستی، و ایجاد سازوکار هماهنگی ملی.

·         راهبرد امنیت زیستی بریتانیا، 2018، 2023، گزارش اجرای آن در دوره ژوئیه ۲۰۲۵ تا ژوئیه ۲۰۲۶، چهار محور اصلی سند شامل شناخت خطر، پیشگیری، کشف و پاسخ. تهدیدهای طبیعی، حملات عمدی، مقاومت میکروبی، حوادث آزمایشگاهی و مخاطره های زیستی انسان، حیوان، گیاه و محیط‌زیست.

·         راهبرد امنیت زیستی استرالیا، 2022، تا افق 2032، چارچوب ملی هماهنگی مخاطرات زیستی، به‌ویژه بیماری‌های انسان و حیوان، آفات، محیط‌زیست، آمادگی و پاسخ.

·         امنیت زیستی ۲۰۲۵: بیانیه جهت‌گیری برای نظام امنیت زیستی نیوزیلند (۲۰۱۶)، حفاظت از مرزها، کشاورزی، دام، گیاهان و محیط زیست در برابر ورود و گسترش آفات و عوامل بیماری‌زا.

4ـ3. راهبردهای مقابله با تهدیدهای زیستی: اسنادی با تمرکز بر تهدیدهای عمدی، تروریسم زیستی و عوامل بیماری‌زا.

·         راهبرد تاب‌آوری کانادا در برابر تهدیدهای شیمیایی، زیستی، پرتویی، هسته‌ای و مواد منفجره، 2011، چارچوب تاب‌آوری در برابر حوادث شیمیایی، زیستی، پرتوی، هسته‌ای و انفجاری؛ هماهنگی دولت‌ها و آمادگی مقابله با حوادث عمدی و تروریستی.

·         راهبرد ناتو در زمینه زیست‌فناوری و فناوری‌های ارتقای انسانی، 2024، فرصت‌ها و مخاطرات فناوری‌های زیستی نوظهور در دفاع و امنیت، اصول استفاده مسئولانه، حسگرهای زیستی، زیست‌ساخت و خطر سوءاستفاده از فناوری‌های دوگانه

4ـ4. راهبردهای آمادگی و پاسخ بهداشت عمومی: اسناد مقابله با پاندمی‌ها، بیماری‌های نوپدید و حوادث زیستی، حتی بدون منشأ عمدی.

·         دستورالعمل ملی مدیریت بلایای طبیعی: مدیریت بلایای زیستی، ۲۰۰۸؛ برنامه ملی مدیریت بلایای طبیعی، ۲۰۱۹؛ برنامه مدیریت بحران زیستی، ۲۰۲۶ ، هند، چارچوب آمادگی، هشدار زودهنگام، پاسخ به حوادث زیستی و هماهنگی بین سطوح دولت.

4ـ5. اسناد تخصصی و نظامی: اسناد مربوط به دفاع شیمیایی، زیستی، پرتوی و هسته‌ای (CBRN)، حفاظت نیروهای مسلح، تحقیقات، توسعه تجهیزات و مقابله با تهدیدهای زیستی در محیط‌های عملیاتی.

·         برنامه دفاع زیستی، سنگاپور، 1999، برنامه تخصصی دفاع زیستی نیروهای مسلح، شناسایی عوامل زیستی، مراقبت زیستی، آزمایشگاه‌های عملیاتی و اقدامات مقابله پزشکی.

·         رویکردی بنیادین برای پاسخ به سلاح‌های زیستی، ژاپن، 2002، رویکرد کلی مقابله با سلاح‌های زیستی و جهت‌گیری اقدامات دفاعی.

·         سیاست دفاعی ناتو در برابر تهدیدات شیمیایی، زیستی، پرتویی و هسته‌ای (CBRN)، 2022، چارچوب برنامه‌ریزی، آموزش، تمرین، تجهیز و ارزیابی توان دفاعی در برابر تهدیدها.

·         برنامه دفاع شیمیایی و زیستی (CBDP) 2024؛ راهبرد سازمانی دفاع شیمیایی و زیست وزارت دفاع. ایالات متحده امریکا.

·         راهبرد دفاع زیستی نیروی زمینی  نیروهای مسلح ایالات متحده امریکا، ۲۰۲۶؛

4ـ6. اسناد بین‌المللی مرجع تعهدات زیستی و ظرفیت‌های کشورها.

·         کنوانسیون منع سلاح‌های زیستی و توکسین (BWC): چارچوب بین‌المللی منع توسعه، تولید و انباشت سلاح‌های زیستی و توکسین.

·         مقررات بین‌المللی بهداشت (IHR2005,2024): چارچوب آمادگی و پاسخ کشورها به مخاطره های بهداشت عمومی با اهمیت بین‌المللی.

·         برنامه امنیت جهانی سلامت (GHSA): همکاری بین‌المللی برای ارتقای ظرفیت‌های پیشگیری، کشف و پاسخ به تهدیدهای بیماری‌های عفونی.

·         توافق نامه جهانی پاندمی، سازمان جهانی بهداشت، ۲۰۲۵، با هدف آمادگی برای پیشگیری و پاسخ به پاندمی‌های آینده.

5. مبانی مفهومی دفاع زیستی نظامی

5ـ۱. تعریف دفاع زیستی نظامی

دفاع زیستی نظامی مجموعه‌ای از اقدامات برای حفظ توان رزمی در محیطی است که عوامل زیستی در آن می‌توانند کارکرد نیروها را مختل کنند. ارتش ایالات متحده در راهبرد جدید خود سه دسته تهدید را از هم تفکیک می‌کند: تهدیدهای طبیعی مانند کووید-۱۹ و مالاریا، تهدیدهای ناشی از نشت یا حادثه در تأسیسات، و تهدیدهای عمدی ساخته‌شده توسط دشمن (Welch C.,2026). همین سه‌گانه در بازنگری وضعیت دفاع زیستی وزارت دفاع آمریکا نیز دیده می‌شود (Roque, A. ,2023).

بنابراین، دفاع زیستی نظامی را می‌توان چنین تعریف کرد: «مجموعه سیاست‌ها، ساختارها، دانش، فناوری‌ها، نیروی انسانی، سامانه‌های مراقبت و اقدامات عملیاتی که با هدف پیشگیری، کشف زودهنگام، ارزیابی خطر، حفاظت از نیروها، پاسخ هماهنگ و بازیابی توان عملیاتی در برابر مخاطره های زیستی طبیعی، تصادفی یا عمدی سازمان‌دهی می‌شوند. »

این تعریف سه ویژگی مهم دارد:

1.       فراگیری تهدید: بیماری‌های عفونی طبیعی، پاندمی‌ها، حوادث زیستی، تهدیدهای عمدی و مخاطره های مرتبط با غذا، آب و محیط‌زیست.

2.       فراگیری سازمانی: مشارکت فرماندهی، بهداری، دامپزشکی، بهداشت، آزمایشگاه، اطلاعات، لجستیک، یگان‌های عملیاتی و پژوهش و توسعه.

3.       پیوستگی مأموریت: آمادگی پیش از بحران، کشف و پاسخ حین بحران و بازسازی و یادگیری پس از آن.

در گزارش راهبردی مارتینز (Martinez,2007)، تغییر محیط تهدید، افزایش فوریت توسعه راهکارهای دفاع زیستی و ضرورت اصلاح ساختار مدیریت پژوهش‌های دفاعی مورد تأکید قرار گرفته است. اما گزارش سال ۲۰۰۷ نباید به‌عنوان توصیف وضعیت جاری تلقی شود؛ بااین‌حال، مسئله یکپارچگی پژوهش، منابع و انتقال سریع فناوری به نیازهای عملیاتی همچنان برای طراحی نظام دفاع زیستی اهمیت دارد.

اهمیت دفاع زیستی برای دامپزشکان روشن است. بخش بزرگی از پاتوژن‌های انسانی و اغلب بیماری‌های نوپدید منشأ جانوری دارند و امنیت زنجیره غذایی نیروها نیز یک نقطه آسیب‌پذیر است (Czerw, R.J.,2007). بنابراین پرسش اصلی این مرور آن است که دفاع زیستی در ارتش‌های جهان چگونه سازمان یافته و دامپزشکان در آن چه جایگاهی دارند.

5ـ۲. تمایز دفاع زیستی، امنیت زیستی و ایمنی زیستی

این مفاهیم مرتبط‌، اما مترادف نیستند. دفاع زیستی، چارچوب کلان است و باید از ایمنی و امنیت زیستی به‌عنوان الزامات ضروری خود استفاده کند. همچنین مراقبت زیستی، یکی از قابلیت‌های اصلی دفاع زیستی است؛ ولی به‌تنهایی جایگزین حفاظت، مدیریت بحران یا درمان نمی‌شود.

جدول (1) تمایز مفاهیم مرتبط با دفاع زیستی

بهداشت عمومی، چارچوب جمعیتی و پیشگیرانه‌ای است که با پایش بیماری‌ها، شناسایی عوامل خطر، کنترل طغیان‌ها، آموزش سلامت و هماهنگی بین‌بخشی، به حفاظت از سلامت کارکنان نیروهای مسلح و تداوم آمادگی عملیاتی کمک می‌کند. بهداشت عمومی دامپزشکی نیز با پایش بیماری‌های زئونوز یا بیماری های قابل انتقال بین انسان و حیوان و مراقبت سلامت غذا و آب، این مأموریت را تکمیل می‌کند.

5ـ۳. محیط زیست مورد مناقشه از نظر زیستی

اصطلاح «محیط زیست مورد مناقشه» [18]به شرایطی اشاره دارد که در آن بیماری‌ها و مخاطره های زیستی می‌توانند بر آزادی عمل، گسترش، تحرک، تمرکز نیرو، پشتیبانی و تداوم مأموریت اثر بگذارند؛ خواه منشأ آنها طبیعی، تصادفی یا عمدی باشد. گزارش سپتامبر ۲۰۲۶ درباره راهبرد جدید ارتش آمریکا، این مفهوم را در مرکز رویکرد دفاع زیستی فراگیر قرار می‌دهد. تغییر مهم آن، فراتر رفتن از مسئولیت محدود واحدهای پزشکی و CBRNECyCoWH و تأکید بر مشارکت گسترده‌تر سازمان ارتش است (Welch C.,2026 ؛ Schere,2026). این مفهوم برای همه نظام های سلامت نظامی  کاربرد دارد؛ زیرا تهدید زیستی باید نه‌فقط بر اساس شدت بالینی بیماری، بلکه بر مبنای اثر آن بر آمادگی رزمی، پایداری یگان، زنجیره تأمین، سلامت خانواده‌های نظامی و ظرفیت پشتیبانی درمانی ارزیابی شود.

6. دفاع زیستی در ارتش های جهان

6-۱. ارتش ایالات متحده

6-1-۱. از راهبرد ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ نیروی زمینی

نیروی زمینی ایالات متحده آمریکا پس از تجربه کووید-۱۹ نخستین «راهبرد دفاع زیستی ارتش» را تدوین کرد؛ این سند را مؤسسه تحلیل‌های دفاعی (IDA) تهیه کرد و معاون رئیس ستاد (G-3/5/7) در مارس ۲۰۲۱ امضا کرد (Burr et al., 2021). این سند اذعان داشت که کووید-۱۹ کاستی‌هایی را در برنامه‌ریزی و توان مادی دفاع زیستی نشان داده است؛ یکی از مقام‌های ارشد برنامه‌ریزی نیز آن را نخستین سند از این نوع دانست و بر نیاز به رزمایش‌های بزرگ و معتبر برای شبیه‌سازی رخدادهای زیستی تأکید کرد (National Defense Magazine, 2021). در همین دوره، وزارت دفاع «بازنگری وضعیت دفاع زیستی» را منتشر کرد و شورای دفاع زیستی را برای شکستن «سیلوهای» سازمانی راه انداخت؛ مقام‌های ارشد مشکل را «حکمرانی» دانستند، نه صرفاً فناوری (Roque, A. ,2023).

راهبرد جدید نیروی زمینی ایالات متحده امریکا که در سپتامبر ۲۰۲۶ معرفی شد و دان درایسکول، وزیر پیشین نیروی زمینی، آن را امضا کرده است، هدف خود را توان جنگیدن در «محیط زیستی مورد منازعه» تا سال ۲۰۳۵ تعریف می‌کند و پنج خط تلاش دارد (Welch C.,2026). مطابق تحلیلی از این راهبرد، این پنج محور عبارت‌اند از: ساختن دانش، کسب آگاهی وضعیتی، مدیریت اطلاعات و ارتباطات، ایجاد آمادگی دفاع زیستی و نوسازی دفاع زیستی (Moritz, 2026). محور نخست شامل جذب، توسعه و نگهداشت متخصصان علمی، پزشکی و عملیاتی در همه سطوح است (Welch C.,2026).

تفاوت مهم این راهبرد با نسخه ۲۰۲۱ در دامنه آن است: نسخه قبلی بیشتر روی ایجاد مؤلفه‌های اولیه در یگان‌های تخصصی تمرکز داشت، اما سند جدید برای کل نیروی زمینی راهنمایی ارائه می‌دهد (Welch C.,2026). خود سند صریحاً می‌گوید ارتش در گذشته دفاع زیستی را مسئله‌ای تخصصی می‌دید، در حالی که پیروزی در جنگ‌های آینده مستلزم آن است که آن را یک ضرورت اصلی جنگ‌آوری بداند (Tucker, P., 2026).

6-1-2. هوش مصنوعی و بازدارندگی

راهبرد هشدار می‌دهد هوش مصنوعی مانع ساخت سلاح زیستی را به‌طور چشمگیری پایین می‌آورد، اما در عین حال می‌تواند تصویر بهتری از تهدیدهای زیستی میدان نبرد در اختیار فرماندهان بگذارد (Tucker, P., 2026). یک تحلیل‌گر، تغییر جهت را از دفاع منفعل (جذب پیامد)، به دفاع فعال (کشف و مهار) و سپس دفاع پیشگیرانه (جست‌وجوی تهدید پیش از اثرگذاری) توصیف می‌کند، اما تأکید می‌کند که راهبرد ارتش دکترین حمله پیش‌دستانه به تأسیسات زیستی خارجی را اعلام نمی‌کند (Moritz, 2026). همچنین از نگاه مقام‌ها، نشان‌دادن توان ادامه عملیات در دوران پاندمی می‌تواند خود بازدارنده باشد (Tucker, P.,2026).

6-1-3. تشخیص و توالی‌یابی نزدیک به صحنه

برنامه «فناوری توالی‌یابی پیشرفته در خط مقدم» (F-FAST)[19] (با حمایت آژانس کاهش تهدید دفاعی و رهبری آزمایشگاه پژوهشی نیروی دریایی)[20] روش‌های شناسایی و توالی‌یابی عوامل زیستی را «در نقطه مواجهه» و نه در آزمایشگاه‌های دور از جبهه آزمود. در این چارچوب، روش پروب‌های وارونه مولکولی (MIP)[21] برای تشخیص هدفمند و روش توالی‌یابی «ناشناس‌محور[22]» برای کشف هر پاتوژن احتمالی ارزیابی شد (Lagasse, 2025). این برنامه اکنون به‌عنوان «برنامه توالی‌یابی زیستی نزدیک به صحنه» (FFBS)[23] به مرحله برنامه رسمی منتقل شده و برای کاربرانی طراحی شده که آموزش رسمی آزمایشگاهی ندارند؛ در تمرین‌ها، شناسایی در کمتر از ۳۰ دقیقه گزارش شده است (U.S. Naval Research Laboratory, 2026).

دستگاه‌های PCR قابل‌حمل نیز مسیر مشابهی دارند: در آزمایش‌های نیروی هوایی با شرکت Biomeme، دستگاهی کمی بیش از یک پوند وزن، نتیجه را حتی تا یک ساعت ممکن می‌کرد، در حالی که دریافت پاسخ در مواردی تا یک هفته طول می‌کشید؛ البته آن فناوری در آن زمان هنوز در مرحله آزمون بود (Air Force Medicine,2017).

6-2. دفاع زیستی در سایر ارتش‌ها

6-2-۱. بریتانیا. آزمایشگاه علم و فناوری دفاعی (Dstl)[24] در پورتون داون از ۱۹۱۶ فعال است و در گزارش‌های ۲۰۱۸ حدود ۳۰۰۰ دانشمند و بودجه سالانه ۵۰۰ میلیون پوند برای آن ذکر شده است؛ وزارت دفاع بریتانیا پژوهش‌های آن را دفاعی می‌داند. دولت وقت همچنین از سرمایه‌گذاری ۴۸ میلیون پوندی در مرکز دفاع شیمیایی و واکسیناسیون هزاران سرباز علیه سیاه‌زخم خبر داد (Malay Mail/AFP, 2018).

6-2-2. روسیه. نیروهای حفاظت پرتوی، شیمیایی و زیستی (RKhBZ) [25]و مؤسسات پژوهشی وابسته به ارتش نقش مهمی در مدیریت پاندمی کووید-۱۹ و تولید واکسن داشتند. این توان از دهه‌ها پژوهش نظامی در حوزه سلاح زیستی و تجربه مواجهه با طاعون، وبا، آبله و سیاه‌زخم ناشی می‌شود؛ روسیه رسماً می‌گوید این مؤسسات صرفاً برای مقابله با حملات احتمالی دیگران‌اند (Defence in Depth, 2020).

6-2-3. چین. تحلیل شوهام (۲۰۱۵) ۱۲ تأسیسات وابسته به نهاد دفاعی و ۳۰ تأسیسات وابسته به ارتش آزادی‌بخش خلق را به‌عنوان مراکز مرتبط با پژوهش، تولید، آزمون یا نگهداری سلاح زیستی معرفی کرده است. این ارزیابی نظر یک پژوهشگر است و رسماً از سوی پکن تأیید نشده است (Shoham, 2015). در سطح همکاری، گزارش‌ها حاکی است نیروهای روسیه در سال ۲۰۲۵ دوره سه‌هفته‌ای دفاع پرتوی، شیمیایی، زیستی و هسته‌ای را در چین گذرانده‌اند (Foundation for Defense of Democracies, 2026).

6-2-4. ناتو و کشورهای عضو. استاندارد AMedP-8.4 ناتو درباره پشتیبانی دامپزشکی در عملیات است و بخش مجزایی برای CBRN دارد؛ اما ضمیمه‌های ملی آن تفاوت‌های بزرگ را نشان می‌دهند: کانادا دامپزشک نظامی استخدام نمی‌کند و خدمات را قراردادی تأمین می‌کند، هلند دامپزشک نظامی دائم ندارد و لهستان سطوح ۱ و ۲ پشتیبانی دامپزشکی برای حیوانات خدماتی را توسعه می‌دهد (NATO Standardization Office, 2018).

7. دفاع زیستی در نیروهای دریایی ارتش های جهان

7ـ۱. اهمیت راهبردی

دفاع زیستی دریایی [26]بخشی از نظام دفاع زیستی ارتش ها یا نیروهای مسلح دنیا است که بر پیشگیری، کشف زودهنگام، ارزیابی خطر و پاسخ به مخاطره های زیستی مؤثر بر کارکنان شناورها، یگان‌های تفنگدار دریایی، پایگاه‌های ساحلی، نیروهای عملیات آبی‌ـ‌خاکی و مأموریت‌های دور از ساحل تمرکز دارد. محیط دریایی ویژگی‌هایی دارد که آن را از محیط‌های زمینی متمایز می‌کند: زندگی و فعالیت گروهی در فضاهای نسبتاً بسته شناور، محدودیت دسترسی به خدمات درمانی تخصصی، دشواری تخلیه پزشکی در برخی مناطق، توقف یا تغییر مأموریت در صورت طغیان بیماری و مواجهه با عوامل بیماری‌زای مرتبط با آب دریا، غذاهای دریایی و محیط‌های ساحلی. در یک مطالعه مروری هیسیندارسیا و همکاران (2025) درباره زئونوزهای دریایی و امنیت زیستی نیروی دریایی، این مخاطره های را تهدیدی نامتقارن برای سلامت کارکنان و آمادگی مأموریتی معرفی می‌کند و چارچوبی متشکل از پیشگیری، کشف و پاسخ را پیشنهاد می‌دهد (Hisnindarsyah et al., 2025).  بنابراین، دفاع زیستی دریایی نباید به مقابله با سلاح‌های زیستی محدود شود؛ بلکه باید بیماری‌های طبیعی، رخدادهای زیستی تصادفی، مخاطره های زیستی عمدی و بیماری‌های ناشی از شرایط محیطی و زنجیره تأمین را نیز پوشش دهد.

جدول (2) مهم‌ترین مخاطره های زیستی در محیط دریایی

این طبقه‌بندی، چارچوبی برای ارزیابی خطر است و به معنای یکسان بودن احتمال وقوع همه مخاطره ها در تمام مناطق دریایی نیست. اولویت‌ها باید با توجه به منطقه مأموریت، فصل، نوع شناور، مدت گسترش دریایی و وضعیت بهداشتی منطقه تعیین شوند.

7ـ2. تجربه و قابلیت‌های دفاع زیستی دریایی

7-2-۱. نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا: نیروی دریایی آمریکا نمونه مستندی از پیوند دفاع زیستی با مراقبت سلامت عملیاتی و پایش اپیدمیولوژیک شناورها ارائه می‌کند.

1. مراقبت الکترونیکی بیماری‌ها در ناوگان: سامانه مراقبت الکترونیکی برای اطلاع‌رسانی زودهنگام درباره اپیدمی‌های سطح جامعه (ESSENCE) [27] برای تحلیل داده‌های سلامت و شناسایی الگوهای بیماری استفاده می‌شود. در سال ۲۰۲۵، نیروی دریایی آمریکا از توسعه قابلیت مراقبت بیماری و آسیب در ناوگان با استفاده از داده‌های الکترونیکی شناورها خبر داد. این قابلیت با هدف شناسایی سریع‌تر روندهای غیرعادی بیماری، به‌ویژه بیماری‌های گوارشی و تنفسی، توسعه یافته است (Navy and Marine Corps Force Health Protection Command, 2025). این تجربه برای نیروهای دریایی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا خوشه‌ای از علائم در یک شناور ممکن است پیش از آنکه به‌عنوان یک طغیان آشکار شناخته شود، نشانه‌ای برای بررسی بهداشتی و تصمیم‌گیری پزشکی باشد.

2. واحدهای سیار طب پیشگیری و پایش محیطی: واحدهای طب پیشگیری قابل گسترش در خط مقدم[28] نیروی دریایی آمریکا قابلیت‌هایی از جمله ارزیابی خطرات محیطی، پایش سلامت نیروهای گسترش یافته، بررسی مخاطرات میکروبی و عوامل ناقل بیماری و ارائه مشاوره تخصصی به فرماندهان را فراهم می‌کنند. این واحدها می‌توانند متناسب با مأموریت، از پایگاه‌های زمینی یا سکوهای شناور پشتیبانی کنند (U.S. Navy Bureau of Medicine and Surgery, 2024).

3. مقابله با تهدیدهای زیستی و بیماری‌های نوپدید: دستورالعمل BUMEDINST 3400.3A مورخ ۸ اوت ۲۰۲۵، نقش خدمات پزشکی نیروی دریایی در پشتیبانی سلامت طی طیف کامل عملیات نظامی و هماهنگی اقدامات دفاع شیمیایی، زیستی، پرتوی و هسته‌ای را تبیین می‌کند. همچنین دستورالعمل BUMEDINST 3500.5B مورخ ۱۳ مه ۲۰۲۶ بر آمادگی پزشکی نیروی دریایی برای مقابله با تهدیدهای بیماری عفونی و کاهش اثر آنها بر تداوم مأموریت تأکید دارد. این اسناد نشان می‌دهند که دفاع زیستی دریایی باید هم‌زمان دو هدف را دنبال کند: حفاظت از سلامت کارکنان و حفظ قابلیت عملیاتی ناوگان.

7-2-2. ناتو و همکاری‌های چندملیتی دریایی

ناتو در حوزه مراقبت سلامت عملیاتی، بر اهمیت شناسایی زودهنگام الگوهای غیرعادی بیماری و انتقال اطلاعات اپیدمیولوژیک میان یگان‌های گسترش یافته تأکید کرده است. ناتو در سال ۲۰۱۲، افزایش غیرعادی موارد اسهال در یک یگان دریایی آلمان در جیبوتی از طریق سازوکار مراقبت سلامت نیروهای گسترش یافته بررسی کرد و به‌عنوان نمونه‌ای از ارزش هشدار زودهنگام مطرح گردید (NATO, 2012).  این نمونه به‌خوبی نشان می‌دهد که در دفاع زیستی، شناسایی یک الگوی غیرعادی بیماری برای آغاز بررسی ضروری است؛ اما به‌تنهایی اثبات‌کننده حمله زیستی نیست. تعیین علت نیازمند بررسی بالینی، اپیدمیولوژیک و آزمایشگاهی است. در همکاری‌های چندملیتی دریایی، قابلیت تبادل داده‌های سلامت، هماهنگی در بنادر، استانداردهای مشترک مراقبت و سازوکارهای اطلاع‌رسانی بین نیروها اهمیت دارند. بااین‌حال، ساختار رسمی دفاع زیستی و دامپزشکی در نیروهای دریایی کشورهای عضو یکسان نیست و ارزیابی دقیق باید بر اسناد ملی و مشترک هر کشور تکیه کند.

7-2-3. نیروی دریایی بریتانیا

راهنمای دفاع زیستی فرماندهی پزشکی دفاعی بریتانیا، ارزیابی و مدیریت بیماری‌های تب‌دار یا با علت نامشخص را در محیط‌هایی که بیماری‌های گرمسیری، بیماری‌های مشترک و تهدیدهای زیستی ممکن است وجود داشته باشند، تشریح می‌کند. این راهنما بر شناسایی زودهنگام، اقدامات ایمن بالینی، جداسازی مناسب بیمار، هماهنگی با متخصصان بیماری‌های عفونی و بهداشت عمومی و حفاظت از سلامت نیروهای گسترش یافته تأکید دارد (Defence Medical Services, 2026).

این اصول برای نیروهای دریایی نیز کاربرد دارند، به‌ویژه هنگامی که شناور در منطقه‌ای با دسترسی محدود به خدمات تخصصی قرار دارد. بااین‌حال، راهنمای مذکور یک راهنمای دفاع پزشکی است و نباید آن را به‌تنهایی سندی برای اثبات ساختار اختصاصی دفاع زیستی نیروی دریایی بریتانیا تلقی کرد.

تجربه‌های مستند نیروی دریایی ارتش امریکا در پایش الکترونیکی بیماری‌ها، قابلیت‌های واحدهای سیار طب پیشگیری و سیاست‌های آمادگی پزشکی، در کنار چارچوب‌های مراقبت سلامت عملیاتی ناتو و راهنمای دفاع زیستی پزشکی بریتانیا، نشان می‌دهند که دفاع زیستی دریایی به ترکیبی از مراقبت بیماری، تشخیص معتبر، بهداشت محیط، حفاظت غذا و آب و مدیریت هماهنگ رخداد نیاز دارد.

افزودن دامپزشکی به این چارچوب، ظرفیت شناسایی و مدیریت مخاطراتی را تقویت می‌کند که در مرز سلامت انسان، حیوان و محیط دریایی قرار دارند. از این رو، پیشنهاد می‌شود دامپزشکی در دفاع زیستی دریایی نه به‌عنوان یک فعالیت حاشیه‌ای، بلکه به‌عنوان شریک تخصصی پزشکی دریایی در نظام مراقبت زیستی و سلامت واحد تعریف شود.

8. تحول دفاع زیستی در ارتش‌های جهان

8ـ۱. از دفاع تخصصی به دفاع فراگیر

در الگوی سنتی، مقابله با عوامل زیستی عمدتاً بر واحدهای تخصصی دفاع شیمیایی و زیستی، آزمایشگاه‌های مرجع و خدمات پزشکی متکی بود. این الگو برای برخی مخاطره های مشخص ضروری است، اما در مواجهه با بیماری‌های نوپدید، اپیدمی‌های گسترده، انتقال سریع عوامل عفونی و مخاطرات چندبخشی محدودیت دارد.

الگوی جدید بر سه اصل استوار است:

1)      مسئولیت مشترک: همه اجزای ارتش در پیشگیری، شناسایی و گزارش مخاطره های زیستی سهم دارند.

2)      پیوند داده‌ها: داده‌های سلامت انسان، حیوان، محیط‌زیست و اطلاعات عمومی باید در چارچوب قواعد مشخص، با قابلیت تحلیل و تبادل مناسب، به هم مرتبط شوند.

3)      سرعت تصمیم‌گیری: تشخیص آزمایشگاهی، تحلیل اپیدمیولوژیک، ارزیابی خطر و تصمیم فرماندهی باید در یک زنجیره هماهنگ قرار گیرند.

گزارش‌های سال ۲۰۲۶ درباره ارتش آمریکا، استفاده از هوش مصنوعی برای ایجاد الگوی پایه بیماری‌ها و شناسایی سریع‌تر تغییرات غیرعادی را مطرح می‌کنند. این گزارش‌ها از جهت‌گیری برنامه‌ای حکایت دارند، اما به‌تنهایی اثبات‌کننده کارایی عملیاتی یا برتری قطعی فناوری نیستند (Schere,2026).

8ـ۲. نمونه‌های شاخص بین‌المللی

·         ایالات متحده آمریکا: دفاع زیستی فراگیر، حفاظت نیروی انسانی و دامپزشکی نظامی: تجربه سازمانی ارتش و وزارت دفاع آمریکا بر پیوند دفاع زیستی با مراقبت پزشکی، پژوهش و توسعه، تشخیص بیماری، بهداشت عمومی دامپزشکی و حفاظت از غذا و آب استوار است. خدمات دامپزشکی ارتش در چارچوب سلامت واحد فعالیت می‌کند و از نیروهای گسترش یافته، حیوانات کاری و زنجیره تأمین مواد غذایی حمایت می‌کند.

·         ناتو و کشورهای عضو: قابلیت‌های CBRNECyCoWHو هماهنگی چندملیتی: در بررسی الگوهای ناتو، باید به استانداردسازی قابلیت‌ها، آموزش مشترک، هماهنگی پزشکی و عملیاتی و قابلیت همکاری میان نیروها توجه کرد. بااین‌حال، ساختار دامپزشکی و میزان ادغام آن در دفاع زیستی در همه کشورهای عضو یکسان نیست و باید کشوربه‌کشور بررسی شود

·         بریتانیا و سایر ارتش‌های دارای ظرفیت پزشکی تخصصی: پزشکی دفاعی، مراقبت بیماری و پژوهش کاربردی: در مقایسه با این کشورها، شاخص‌های مهم عبارت‌اند از ظرفیت تشخیص، آمادگی برای بیماری‌های عفونی، ارتباط با نظام سلامت ملی و سازوکار تبدیل پژوهش به قابلیت عملیاتی. برای تعیین دقیق ساختار و مأموریت دامپزشکی نظامی هر کشور، اسناد رسمی همان کشور ضروری است.

نکته روش‌شناختی آن است که این نمونه‌ها بیانگر حوزه‌های قابل مقایسه‌اند، نه رتبه‌بندی عملکرد کشورها. شواهد بررسی‌شده برای نتیجه‌گیری درباره برتری مطلق یک ارتش یا تعمیم یک ساختار واحد به همه ارتش‌ها کافی نیست.

8ـ۳. فناوری‌های نوظهور در دفاع زیستی

فناوری زمانی ارزش دفاعی پیدا می‌کند که به تصمیم سریع‌تر، کاهش عدم قطعیت و بهبود پیامد عملیاتی منجر شود. مهم‌ترین حوزه‌های مورد توجه عبارت‌اند از:

·         شناسایی سریع و قابل اتکای عوامل عفونی؛

·         توالی‌یابی و تحلیل ژنومی برای شناسایی و بررسی ارتباط رخدادهای بیماری؛

·         هوش مصنوعی برای تحلیل روندهای بیماری و کشف ناهنجاری‌ها؛

·         سامانه‌های یکپارچه ثبت و تبادل داده‌های سلامت؛

·         ابزارهای قابل حمل تشخیص در محیط‌های دورافتاده؛

·         توسعه واکسن‌ها، داروها و سایر اقدامات پزشکی پیشگیرانه؛

·         سامانه‌های پشتیبان تصمیم برای ارزیابی خطر و مدیریت منابع.

برنامه‌های توالی‌یابی و تشخیص مولکولی در محیط عملیاتی، در صورتی ارزشمندند که کیفیت نمونه، اعتبارسنجی روش، کنترل آلودگی، تفسیر تخصصی و ارتباط نتیجه با تصمیم پزشکی و فرماندهی تضمین شده باشد. شناسایی سریع به‌تنهایی معادل تشخیص قطعی یا اثبات منشأ عمدی یک رخداد نیست.

هوش مصنوعی نیز باید در چارچوب حکمرانی داده، اعتبارسنجی الگوریتم، حفاظت از اطلاعات حساس، قابلیت توضیح و نظارت متخصص به‌کار گرفته شود. الگوریتم می‌تواند ناهنجاری را شناسایی کند، اما تعیین علت، اهمیت بالینی و پاسخ متناسب نیازمند ارزیابی تخصصی است.

در همین راستا، مطالعه شورای ملی پژوهش آمریکا درباره فرصت‌های زیست‌فناوری برای کاربردهای آینده ارتش، از منابع پایه برای فهم پیوند زیست‌فناوری، نیازهای سرباز و توسعه قابلیت‌های آینده ارتش محسوب می‌شود (National Research Council, 2001)

9. جایگاه راهبردی دامپزشکی و دامپزشکان در دفاع زیستی نظامی

9ـ۱. چرا دامپزشک یکی از ارکان دفاع زیستی است؟

دامپزشک نظامی در نقطه اتصال سه حوزه قرار دارد: سلامت حیوانات، بهداشت عمومی و حفاظت نیروی انسانی. بسیاری از مخاطره های زیستی در مرز میان این حوزه‌ها پدیدار می‌شوند؛ بنابراین، حذف دامپزشکی از چرخه مراقبت زیستی می‌تواند موجب تأخیر در شناسایی مخاطره هایی شود که ابتدا در حیوانات، ناقلان بیماری، مواد غذایی یا محیط‌زیست مشاهده می‌شوند.

سازمان جهانی بهداشت در تعریف سلامت واحد، بر وابستگی متقابل سلامت انسان، حیوان و زیست بوم تأکید می‌کند. این رویکرد، پیشگیری و پاسخ به بیماری‌های زئونوز، مقاومت ضدمیکروبی، بیماری‌های منتقله از راه غذا و مخاطره های ایمنی غذا را نیازمند همکاری چندبخشی می‌داند (WHO,2026).

در حوزه نظامی، این وابستگی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نیروهای گسترش یافته ممکن است با حیوانات اهلی و وحشی، ناقلان بیماری، منابع آب و غذا و هوا با شرایط بهداشتی متفاوت و محیط‌های طبیعی ناشناخته مواجه شوند. افزون بر این، حیوانات کاری نظامی نیز می‌توانند در معرض بیماری قرار گیرند یا به‌عنوان شاخصی برای بررسی مخاطره های زئونوز مورد توجه قرار گیرند.

مطالعه مک‌کاون و همکاران (۲۰۰۹) درباره مراقبت سلامت در گسترش نیروهای ویژه، مراقبت بیماری‌های زئونوز و ایمنی غذا و آب و هوا را از اولویت‌های بهداشت عمومی دامپزشکی ارتش آمریکا معرفی می‌کند. نویسندگان بر ضرورت آگاهی محیطی و بهداشتی نیروهای پزشکی گسترش یافته در مناطق عملیاتی نیز تأکید دارند(McCown, et al. 2009).

9ـ2. نقش دامپزشکان در دفاع زیستی نظامی

9-2-1. ارتش ایالات متحده آمریکا: سپاه دامپزشکی ارتش آمریکا از ۱۹۱۶ شکل گرفته است و ارتش تنها شاخه‌ای است که چنین سپاهی دارد؛ دامپزشکان بسان «چاقوی سوئیسی» وزارت دفاع توصیف می‌شوند (Graves, 2023). نقش‌های اصلی آنان را می‌توان در چهار محور دید:

·         ایمنی و دفاع غذایی: مأموریت‌هایی مانند بازرسی و ممیزی تولیدکنندگان غذای تأمین‌کننده پایگاه‌ها (Joint Base Langley-Eustis, 2019).منبع نظامی ۲۰۰۷ نیز دفاع غذایی را به جهانی‌شدن و تمرکز زنجیره‌های تولید مرتبط می‌داند و وقایعی مانند آلودگی عمدی خوراک حیوانات خانگی را مثال می‌زند (Czerw, R.J., 2007).

·         بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات: دامپزشکان به‌عنوان متخصص موضوع در پیشگیری و پاسخ به طغیان‌ها، همراه با واحدهای پزشکی پیشگیری، برای مهار بیماری‌هایی مانند هاری کار می‌کنند (Joint Base Langley-Eustis, 2019).

·         حیوانات خدماتی یا نظامی: مراقبت از سگ‌های خدماتی و اسب‌ها، از جمله هنگام گسترش نظامی (Graves, 2023).

·         پژوهش و توسعه: تخصص‌هایی چون دامپزشکان پژوهشگاهی، آسیب‌شناسان و دامپزشکان طب تطبیقی  در برنامه‌های پژوهش و اکتساب شرکت دارند و بیماری‌های حیوانی مهم نظامی مانند تب برفکی را مطالعه می‌کنند (Graves, 2023).

مرجع تخصصی انتشارات انستیتو بوردن نیز نشان می‌دهد این حوزه فراتر از درمان حیوانات است: فصل‌هایی درباره دفاع و ایمنی غذایی، خدمات آزمایشگاه دامپزشکی ارتش، بیماری‌های زئونوز با اهمیت نظامی و مراقبت جهانی بیماری‌های زئونوز دارد (U.S. Government Publishing Office, 2019).

9-2-2. دیدگاه تطبیقی در سایر ارتش ها:

·         پژوهش ارتش برزیل با مقایسه کارکرد دامپزشکان نظامی در برزیل، آمریکا و پرتغال، پاسخ به بیوتروریسم را در چارچوب دفاع CBRN قرار می‌دهد و پیشنهاد می‌کند دکترین برزیل بر پایه تجربه دیگران به‌روز شود؛ نویسندگان به دشواری دسترسی به دستورالعمل‌های ارتش‌های خارجی به‌عنوان محدودیت اشاره دارند (A atuação do médico veterinário militar, 2020).

·         در پرتغال، پشتیبانی دامپزشکی از عملیات‌ها عمدتاً بر ایمنی و دفاع غذایی، بررسی طغیان‌ها و مراقبت اپیدمیولوژیک بیماری‌های زئونوز در مناطق عملیاتی متمرکز بوده و فرصت توسعه پزشکی پیشگیرانه و رویکرد «سلامت واحد» وجود دارد (Delgado, H, 2018).

·         یک مطالعه برزیلی نیز با بررسی بیماری‌های اعلام‌شدنی ۲۰۱۷–۲۰۱۸، فرضیه مواجهه بیشتر نظامیان با بیماری‌های زئونوز در جریان فعالیت‌های نظامی و نقش دامپزشک در حفاظت از سلامت نیرو را بررسی کرده است (OLIVEIRA, E. et al. ,2023).

·         در سطح بین‌المللی، شصت و هشتمین سمپوزیوم بین‌المللی دامپزشکی نظامی هر سال بیش از ۱۲۰ نفر از ۲۰ کشور را برای تبادل تجربه و افزایش هم‌کارپذیری گرد هم می‌آورد (Defense Visual Information Distribution Service [DVIDS], 2023).

·         ارتش مجارستان همکاری پزشکان و دامپزشکان را برای ارتش‌هایی که حیوان نگه می‌دارند و در معرض بیماری‌های زئونوز‌اند ضروری می‌داند (NATO Centre of Excellence for Military Medicine [COEMED], 2022).

9ـ3. ماموریت اصلی دامپزشکان در دفاع زیستی

9-3-1. مراقبت و پایش بیماری‌های زئونوز یا قابل انتقال بین انسان و حیوان: دامپزشکان در شناسایی نشانه‌های غیرعادی بیماری در جمعیت‌های حیوانی، ثبت و گزارش رخدادهای مشکوک، ارزیابی خطر انتقال به انسان و هماهنگی با متخصصان اپیدمیولوژی و پزشکی نقش دارند. هدف، شناسایی زودهنگام مخاطره ها و کاهش احتمال مواجهه نیروها است.

9-3-2. حفاظت از غذا و آب: نظارت بهداشتی بر زنجیره تأمین، ارزیابی خطر آلودگی، بازرسی مراکز تهیه و توزیع غذا و هماهنگی آزمایشگاهی، احتمال بیماری‌های منتقله از راه غذا و آب و هوا را کاهش می‌دهد. در این حوزه، همکاری دامپزشکی با بهداشت محیط، تغذیه، تدارکات و آزمایشگاه ضروری است.

9-3-3. سلامت حیوانات کاری و نظامی: مراقبت پیشگیرانه، پایش بیماری‌ها، کنترل انگل‌ها، مدیریت مواجهه‌های محیطی و حفظ آمادگی سگ‌های کاری، نظامی و سایر حیوانات مأموریتی، بخشی از حفاظت نیروی عملیاتی است. ارزیابی بیماری در حیوانات کاری باید در صورت احتمال خطر بیماری های زئونوز، با تیم پزشکی انسانی هماهنگ شود

9-3-4. مراقبت محیطی و بررسی مخاطره های زیستی: دامپزشکان می‌توانند در ارزیابی خطرهای ناشی از حیات‌وحش، ناقلان بیماری، تغییرات زیست‌محیطی و رخدادهای غیرعادی حیوانی مشارکت کنند. یافته‌ها باید در کنار داده‌های انسانی و محیطی تفسیر شوند؛ زیرا مرگ‌ومیر حیوانات به‌تنهایی منشأ عمدی یا ماهیت یک عامل زیستی را اثبات نمی‌کند.

9-3-5. همکاری با آزمایشگاه و نظام مراقبت زیستی: مشارکت در تعریف نیازهای تشخیصی، ارزیابی اهمیت نتایج دامپزشکی، ارتباط میان آزمایشگاه‌های انسانی و حیوانی و تفسیر داده‌ها در چارچوب سلامت واحد، به افزایش قابلیت کشف و پاسخ کمک می‌کند. انجام آزمایش‌های تخصصی باید در مراکز دارای صلاحیت، تجهیزات و الزامات مناسب ایمنی زیستی و امنیت زیستی صورت گیرد.

9-3-6. پژوهش، آموزش و توسعه فناوری: دامپزشکان می‌توانند در پژوهش‌های ایمن درباره بیماری‌های مشترک، توسعه روش‌های تشخیصی، ارزیابی مداخلات پیشگیرانه، مقاومت ضدمیکروبی و آموزش نیروها مشارکت کنند. این فعالیت‌ها باید با اصول اخلاق پژوهش، ایمنی و امنیت زیستی و تعهدات بین‌المللی سازگار باشند.

منابع سازمانی خدمات دامپزشکی ارتش آمریکا، این مأموریت‌ها را در قالب بهداشت عمومی دامپزشکی، حفاظت غذا، سلامت حیوانات، مراقبت بیماری‌های زئونوز و پشتیبانی از نیروی آماده به کار صورت‌بندی می‌کنند (U.S. Army Public Health Command-Pacific, 2024).

9ـ4. دامپزشک به‌عنوان حسگر پیش‌هشدار زیستی

یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های دامپزشکی، کمک به کشف زودهنگام تغییرات بیماری در حیوانات و محیط است. این نقش را می‌توان «حسگر پیش‌هشدار زیستی» [29]نامید؛ البته این اصطلاح در این مقاله برای توصیف یک کارکرد سازمانی به‌کار می‌رود، نه به‌عنوان عنوان رسمی یک رسته یا سامانه در همه ارتش‌ها.

منطق این نقش چنین است:

1)      مشاهده یک رخداد غیرعادی در حیوانات یا محیط.

2)      ثبت استاندارد و گزارش به مرجع دامپزشکی و بهداشت عمومی.

3)      بررسی اولیه و ارزیابی احتمال اهمیت بهداشتی رخداد.

4)      تطبیق یافته‌ها با داده‌های پزشکی انسانی، محیطی و اپیدمیولوژیک.

5)      ارزیابی خطر و تصمیم‌گیری توسط مراجع تخصصی و فرماندهی.

6)      اجرای اقدامات متناسب و پیگیری روند رخداد.

در این زنجیره، دامپزشک نه به‌تنهایی منشأ رخداد را تعیین می‌کند و نه جایگزین پزشک، متخصص بیماری‌های عفونی، اپیدمیولوژیست یا آزمایشگاه مرجع است. ارزش او در فراهم کردن بخشی از اطلاعاتی است که بدون حضور دامپزشکی ممکن است دیرتر یا ناقص‌تر به نظام تصمیم‌گیری برسند.

9ـ5. دامپزشکی و امنیت زیستی زنجیره تأمین

امنیت غذا و آب، موضوعی فراتر از بهداشت روزمره به هنگام گسترش نیروهاست. اختلال در تأمین غذای سالم یا وقوع بیماری‌های منتقله از راه غذا می‌تواند هم‌زمان افراد زیادی را درگیر کند و آمادگی یگان را کاهش دهد.

وروگیندویی (2007) با بررسی نقش‌های در حال تحول خدمات دامپزشکی ارتش آمریکا، بر اهمیت حفاظت از زنجیره غذایی و گسترش همکاری‌های بین‌سازمانی تأکید کرده است. این مطالعه همچنین یادآور می‌شود که توسعه مأموریت‌های جدید بدون نیروی انسانی، آموزش، تجهیزات و منابع مالی متناسب امکان‌پذیر نیست(Vroegindewey, 2007).

از دیدگاه دفاع زیستی، دامپزشکی باید در تمام چرخه زنجیره تأمین حضور تخصصی داشته باشد: از ارزیابی تأمین‌کننده و کنترل کیفیت تا نظارت بر آماده‌سازی، نگهداری، توزیع و بررسی رخدادهای مشکوک. این حضور باید با مسئولیت‌های تخصصی بهداشت محیط، تدارکات و کنترل کیفیت تعریف شود تا از موازی‌کاری سازمانی جلوگیری گردد.

9ـ6. نقش راهبردی دامپزشکان در دفاع زیستی دریایی

دامپزشکی دریایی [30]یکی از ظرفیت‌های تخصصی قابل استفاده در نظام دفاع زیستی است. اهمیت این رشته در محیط دریایی به چهار حوزه اصلی بازمی‌گردد: بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان، سلامت آبزیان و محیط دریایی، ایمنی غذا و آب و حفاظت از سلامت حیوانات مورد استفاده در مأموریت‌های نظامی. نکته مهم آن است که دامپزشک دریایی لزوماً به معنای دامپزشک مستقر در هر شناور نیست؛ بلکه به مجموعه خدمات تخصصی دامپزشکی و بهداشت عمومی دامپزشکی اشاره دارد که برحسب ساختار هر کشور، از طریق یگان‌های پزشکی، مراکز ساحلی، آزمایشگاه‌ها و تیم‌های اعزامی ارائه می‌شود.

9-6-1. پایش بیماری‌های زئونوز و مخاطره های زیستی دریایی: بعضی عوامل بیماری‌زا از طریق تماس با آبزیان، آب دریا، غذاهای دریایی یا محیط‌های ساحلی می‌توانند بر سلامت انسان اثر بگذارند. مقاله مروری هیسیندارسیا و همکاران (۲۰۲۵) به مخاطراتی از جمله گونه‌های بیماری‌زای ویبریو، انگل آنیزاکیس، نوروویروس و مسمومیت‌های مرتبط با برخی ماهی‌ها اشاره می‌کند. این مخاطرات از نظر مسیر انتقال، شدت بیماری و اقدامات پیشگیرانه یکسان نیستند؛ بنابراین، ارزیابی باید متناسب با عامل و نوع مواجهه انجام شود. مأموریت‌های دامپزشکی دریایی در عبارت‌اند از:

·         مشارکت در ارزیابی خطر بیماری‌های زئونوز مرتبط با محیط دریایی؛

·         بررسی بهداشتی مخاطره های مرتبط با حیوانات و آبزیان؛

·         همکاری با پزشکان و اپیدمیولوژیست‌ها برای تفسیر رخدادهای بیماری؛

·         مشارکت در تدوین راهنمای سلامت برای مأموریت‌های ساحلی و دریایی؛

·         ارجاع نمونه‌ها و یافته‌های مشکوک به مراکز تخصصی واجد صلاحیت.

9-6-2. حفاظت از زنجیره تأمین غذا در شناورها: تراکم کارکنان، نگهداری غذا برای دوره‌های طولانی و محدودیت‌های تأمین مجدد در برخی مأموریت‌ها، اهمیت کنترل بهداشتی مواد غذایی را افزایش می‌دهد. دامپزشکان می‌توانند در ارزیابی مخاطره های غذاهای با منشأ حیوانی، نظارت بر کیفیت مواد اولیه، بررسی شرایط بهداشتی تأمین‌کنندگان، آموزش کارکنان مرتبط و تحلیل رخدادهای بیماری منتقله از راه غذا مشارکت کنند. این اقدامات باید با مسئولیت‌های بهداشت محیط، متخصصان تغذیه، آشپزخانه شناور و مسئولان تدارکات هماهنگ شوند.

9-6-3. سلامت محیط دریایی و رویکرد سلامت واحد: رویکرد سلامت واحد در محیط دریایی، سلامت انسان را جدا از سلامت حیوانات و زیست بوم دریا در نظر نمی‌گیرد. تغییرات محیطی، آلودگی، تغییر پراکنش برخی عوامل بیماری‌زا و تغییر شرایط زیستی آبزیان می‌توانند بر الگوهای مواجهه انسانی اثر بگذارند. در این زمینه، دامپزشکان باید با متخصصان بهداشت محیط، زیست‌شناسی دریایی، آزمایشگاه‌های مرجع و سازمان‌های مسئول بهداشت عمومی همکاری کنند. این همکاری به‌ویژه در بنادر، مناطق ساحلی پرتردد و مأموریت‌های طولانی‌مدت دریایی اهمیت دارد.

9-6-4. مشارکت در مراقبت زیستی شناورها: در یک نظام دفاع زیستی دریایی، اطلاعات حاصل از مراجعات پزشکی، گزارش‌های بیماری، نتایج آزمایشگاهی و یافته‌های دامپزشکی و محیطی می‌توانند در چارچوب ضوابط مشخص به یکدیگر مرتبط شوند. پایش الکترونیکی بیماری‌های ناوگان آمریکا نمونه‌ای از کاربرد داده‌های پزشکی در شناسایی زودهنگام روندهای غیرعادی است (Navy and Marine Corps Force Health Protection Command, 2025). در چنین سامانه‌ای، دامپزشک می‌تواند در ارزیابی یافته‌های مرتبط با حیوانات و غذا و محیط مشارکت کند، اما تشخیص نهایی بیماری انسانی، تأیید آزمایشگاهی و تعیین علت یک رخداد باید توسط مراجع تخصصی مربوط انجام شود.

10. چارچوب دفاع زیستی یکپارچه با محوریت سلامت واحد

با تلفیق شواهد دامپزشکی نظامی، اصول سلامت واحد و روندهای جدید دفاع زیستی، می‌توان چارچوب زیر را برای یک نظام سلامت نظامی در خشکی  و در دریا پیشنهاد کرد.

10ـ۱. لایه حکمرانی: این لایه باید مسئولیت‌ها، حدود اختیارات، مسیر گزارش‌دهی، سازوکار اعلام هشدار، تبادل اطلاعات و هماهنگی با نظام سلامت ملی را مشخص کند. همچنین لازم است میان مسئولیت فرماندهی، وظایف تخصصی پزشکی و دامپزشکی و اختیارات مراجع قانونی تفکیک روشن وجود داشته باشد.

10ـ۲. لایه مراقبت و تشخیص: این لایه اطلاعات حاصل از مراقبت انسانی، دامپزشکی، محیطی و آزمایشگاهی را با استانداردهای مشترک جمع‌آوری و تحلیل می‌کند. کیفیت داده، زمان گزارش، قابلیت مقایسه، محرمانگی و صحت تشخیص، عناصر اصلی عملکرد آن هستند.

10ـ۳. لایه تصمیم و پاسخ: این لایه داده را به اقدام تبدیل می‌کند. اقدامات می‌تواند شامل بررسی تخصصی، افزایش مراقبت، اطلاع‌رسانی، اقدامات پیشگیرانه، محدودسازی مواجهه، ارجاع آزمایشگاهی و هماهنگی با مراجع بهداشت عمومی باشد. هر اقدام باید متناسب با سطح خطر و در حدود اختیارات قانونی انجام شود.

10ـ۴. لایه یادگیری و توسعه قابلیت: پس از هر تمرین یا رخداد، باید کیفیت تشخیص، سرعت اطلاع‌رسانی، هماهنگی میان واحدها، اثربخشی پاسخ و نیازهای آموزشی بررسی شود. نتایج این ارزیابی باید در اصلاح دکترین، آموزش، تجهیزات، بودجه و برنامه پژوهشی منعکس گردد.

11. چالش‌های راهبردی دفاع زیستی نظامی

11ـ۱. پراکندگی سازمانی: اگر داده‌های پزشکی، دامپزشکی، آزمایشگاهی، محیطی و اطلاعاتی در سامانه‌های جداگانه نگهداری شوند، ممکن است الگوی زئونوزی بیماری دیر شناسایی شود. گزارش‌های جدید ارتش آمریکا نیز پراکندگی سازمانی و محدود بودن مسئولیت دفاع زیستی به واحدهای تخصصی را از مسائل مورد توجه معرفی می‌کنند (Schere,2026).

11ـ۲. کمبود نیروی انسانی چندرشته‌ای: دفاع زیستی به افرادی نیاز دارد که ضمن برخورداری از تخصص اصلی، با زبان و روش کار سایر رشته‌ها آشنا باشند. دامپزشک باید بتواند یافته‌های حیوانی را به زبان قابل استفاده برای اپیدمیولوژیست و فرمانده تشریح کند؛ در مقابل، پزشک و متخصص آزمایشگاه نیز باید محدودیت‌های داده‌های دامپزشکی را بشناسند.

11ـ۳. محدودیت دسترسی به تشخیص معتبر: ابزارهای قابل حمل و روش‌های سریع می‌توانند زمان بررسی را کاهش دهند، اما نبود اعتبارسنجی، ضعف کنترل کیفیت یا فقدان شبکه ارجاع به آزمایشگاه مرجع می‌تواند تصمیم‌گیری را با خطا مواجه کند. بنابراین، توسعه فناوری باید هم‌زمان با تضمین کیفیت، آموزش و تعیین مسئولیت تخصصی صورت گیرد.

11ـ۴. حفاظت از داده و امنیت زیستی: اطلاعات مرتبط با بیماری‌ها، نمونه‌ها و قابلیت‌های آزمایشگاهی ممکن است حساس باشند. تبادل داده باید بر اساس اصل ضرورت دسترسی، سطح‌بندی اطلاعات، ثبت دسترسی و ضوابط قانونی صورت گیرد. هم‌زمان، محدودیت بیش‌ازحد در تبادل اطلاعات نیز می‌تواند هشدار زودهنگام را مختل کند؛ ازاین‌رو، طراحی حکمرانی داده اهمیت اساسی دارد.

11ـ۵. وابستگی فناورانه و پایداری پشتیبانی: تجهیزات تشخیصی، مواد مصرفی، نرم‌افزارها و سامانه‌های داده در شرایط بحران ممکن است با محدودیت تأمین یا پشتیبانی مواجه شوند. توسعه قابلیت بومی، همکاری علمی معتبر و تنوع‌بخشی به زنجیره تأمین باید بر اساس ارزیابی نیاز عملیاتی، هزینه چرخه عمر و کیفیت انجام شود.

11ـ۶. نبود شاخص‌های مشترک ارزیابی: تعداد آزمایشگاه‌ها، تجهیزات یا دوره‌های آموزشی به‌تنهایی نشان‌دهنده آمادگی واقعی نیست. شاخص‌ها باید توانایی کشف، کیفیت تأیید نتایج، سرعت گزارش، هماهنگی بین‌بخشی و حفظ تداوم خدمت را نیز بسنجند.

 12. پیشنهادهای اجرایی برای نظام های سلامت نظامی

با توجه به مأموریت ارتش ها، ویژگی‌های محیط عملیاتی و ضرورت حفاظت از سلامت کارکنان و تداوم توان رزمی، پیشنهاد می‌شود دفاع زیستی در خشکی و یا در دریا به‌عنوان یک قابلیت مشترک و فرابخشی در معماری آینده نظام های سلامت ارتش تعریف شود. پیشنهادهای زیر، چارچوب سیاستی، راهبردی و اجرایی استخراج شده از مرور مقالات می باشد.

 12ـ۱. اقدامات اولویت‌دار دفاع زیستی نظامی

در معماری نظام های سلامت نظامی، یک زیرحوزه مشخص با عنوان «دفاع زیستی نظامی در خشکی و در دریا با رویکرد سلامت واحد » تعریف شود. این زیرحوزه می‌تواند اقدامات زیر را دنبال کند:

جدول (3) اقدامات اولویت در دفاع زیستی نظامی

در طراحی این زیرحوزه در دفاع زیستی در دریا، باید تفاوت میان شناورهای رزمی، شناورهای پشتیبانی، یگان‌های آبی‌ـ‌خاکی و پایگاه‌های ساحلی لحاظ شود؛ زیرا الگوی مواجهه، ظرفیت درمانی و محدودیت‌های پشتیبانی آنها متفاوت است.

 12ـ۲. الگوی بلوغ قابلیت دفاع زیستی

1)      مرحله اول: شناخت و ارزیابی وضع موجود: شناسایی مأموریت‌ها، منابع، ظرفیت‌های دامپزشکی و آزمایشگاهی، نقاط ضعف تبادل اطلاعات و مخاطرات اولویت‌دار.

2)      مرحله دوم: تدوین دکترین و تعیین مسئولیت‌ها: تدوین سیاست‌ها، تقسیم کار، مسیر گزارش‌دهی، تعاریف عملیاتی و الزامات ایمنی و امنیت زیستی.

3)      مرحله سوم: یکپارچه‌سازی مراقبت و پاسخ: ایجاد تبادل داده میان پزشکی، دامپزشکی، آزمایشگاه و بهداشت محیط و تعریف سازوکار مشترک ارزیابی خطر.

4)      مرحله چهارم: توسعه فناوری و آمادگی عملیاتی: اعتبارسنجی ابزارهای تشخیصی، آموزش مشترک، تمرین سناریومحور و سنجش عملکرد در شرایط محدودیت منابع.

5)      مرحله پنجم: ارزیابی، یادگیری و بهبود مستمر: ممیزی قابلیت‌ها، تحلیل رخدادها و تمرین‌ها، اصلاح برنامه‌ها و تخصیص منابع بر اساس ریسک و عملکرد.

این مراحل الزاماً به‌صورت خطی اجرا نمی‌شوند؛ برخی از آنها می‌توانند هم‌زمان پیش بروند. تعیین زمان‌بندی و هزینه باید پس از ارزیابی وضع موجود و ظرفیت‌های واقعی صورت گیرد.

 12ـ۳. شاخص‌های ارزیابی عملکرد

برای جلوگیری از تبدیل دفاع زیستی به مجموعه‌ای از فعالیت‌های اداری، پیشنهاد می‌شود حداقل شاخص‌های زیر در سطح راهبردی تعریف شوند:

·         زمان میان مشاهده، شناسایی رخداد مشکوک تا ثبت و گزارش خوشه‌های بیماری؛

·         زمان میان ارجاع، دریافت نمونه و تأیید نتایج آزمایشگاهی در چارچوب استاندارد معتبر؛

·         درصد رخدادهای واجد شرایط که میان بخش‌های پزشکی، دامپزشکی و محیطی به‌موقع به اشتراک گذاشته می‌شوند؛

·         درصد کارکنان مرتبط که آموزش مصوب دفاع زیستی، امنیتی زیستی، ایمنی زیستی، و بهداشت عمومی را گذرانده‌اند؛

·         درصد یگان های مشمول که دستورالعمل مصوب مراقبت بیماری را اجرا می‌کنند؛

·         میزان آمادگی آزمایشگاه‌ها و تداوم دسترسی به اقلام ضروری؛

·         میزان پوشش مراقبت بیماری‌های زئونوز در مناطق و مأموریت‌های اولویت‌دار؛

·         میزان انطباق فرایندهای کنترل بهداشتی غذا و آب  و هوا و تهویه و محیط با استانداردهای مصوب؛

·         درصد تمرین‌های مشترک دفاع زیستی که پس از ارزیابی پس از اجرا و اقدامات اصلاحی تعریف و تکمیل شده است؛

·         میزان تداوم ماموریت، کاهش اختلال در خدمت و آمادگی عملیاتی در رخدادهای زیستی قابل ارزیابی.

اهداف عددی این شاخص‌ها باید پس از تعیین خط پایه، ظرفیت منابع و سطح ریسک مصوب شوند؛ تعیین درصدهای هدف بدون داده‌های معتبر اولیه توصیه نمی‌شود.

 13. بحث و تحلیل

مرور منابع نشان می‌دهد که دفاع زیستی نظامی را نباید به مقابله با سلاح‌های زیستی یا مدیریت حوادث نادر محدود کرد. بیماری‌های عفونی طبیعی، بیماری‌های زئونوز یا قابل انتقال بین انسان و حیوان، مقاومت ضدمیکروبی، اختلال در ایمنی غذا و آب و حوادث زیستی نیز می‌توانند آمادگی و تداوم عملیات را تحت تأثیر قرار دهند. در نتیجه، دفاع زیستی در مفهوم امروزی، با حفاظت نیروی انسانی و تاب‌آوری سازمان نظامی پیوند مستقیم دارد.

تجربه سازمانی ارتش آمریکا، به‌ویژه جهت‌گیری گزارش‌شده در سال ۲۰۲۶ برای گسترش مسئولیت دفاع زیستی در سراسر ارتش و استفاده از هوش مصنوعی در تحلیل روندهای بیماری، اهمیت ادغام اطلاعات و مشارکت بین‌بخشی را برجسته می‌کند (Welch C.,2026 ؛ Schere, 2026). بااین‌حال، برای ارزیابی میزان موفقیت این تغییرات، انتشار نتایج عملکردی و شواهد معتبر عملیاتی ضروری است؛ اعلام یک راهبرد به‌تنهایی اثبات‌کننده اثربخشی آن نیست.

از سوی دیگر، منابع دامپزشکی نظامی نشان می‌دهند که مراقبت از سلامت حیوانات، پایش بیماری‌های زئونوز و حفاظت از غذا و آب از مأموریت‌های مرتبط با حفاظت نیروی انسانی هستند (McCown et al., 2009؛ Vroegindewey, 2007). چارچوب سلامت واحد نیز مبنای مفهومی مناسبی برای پیوند این مأموریت‌ها فراهم می‌کند (WHO, 2026).

از منظر سازمانی، دامپزشکان باید هم‌زمان سه نقش را ایفا کنند:

1)      ارائه‌دهنده خدمت تخصصی: حفظ سلامت حیوانات نظامی و مشارکت در حفاظت بهداشتی محیط و زنجیره تأمین.

2)      شریک نظام مراقبت زیستی: شناسایی و گزارش مخاطره های حیوانی و کمک به تفسیر بین‌رشته‌ای داده‌ها.

3)      عضو نظام آمادگی و پاسخ: مشارکت در برنامه‌ریزی، آموزش، تمرین، مدیریت رخداد و ارزیابی پس از بحران.

این نقش‌ها زمانی مؤثر خواهند بود که به وظایف سازمانی، نیروی انسانی، آموزش، بودجه، دسترسی آزمایشگاهی و شاخص‌های عملکردی مشخص متصل شوند. صرف افزودن عنوان «دفاع زیستی» به ساختار سازمانی یا خرید فناوری، بدون اصلاح فرایندها و سازوکار همکاری، برای ایجاد قابلیت پایدار کافی نیست.

چند الگو از این مرور روایی قابل استخراج و استنتاج است که عبارتند از:

۱) هم‌گرایی تهدیدهای طبیعی، حادثه‌ای و عمدی. راهبرد ارتش آمریکا مرز این سه را نمی‌کشد و پاسخ مشترکی مبتنی بر آگاهی وضعیتی، آمادگی و نوسازی پیشنهاد می‌کند (Welch C.,2026 ؛ Moritz, 2026). این منطق دقیقاً همان منطق «سلامت واحد» است که دامپزشکی نظامی از قبل با آن کار می‌کند.

۲) نقش دامپزشک در چارچوب جدید ضمنی است. در بخش‌های بررسی‌شده از راهبرد ۲۰۲۶ نقش صریح دامپزشکان برجسته نشده است. با این حال تأکید بر «متخصصان علمی، پزشکی و عملیاتی در همه سطوح» (Welch C.,2026) و ارتباط محور دانش و آگاهی وضعیتی با مراقبت بیماری‌های حیوانی، فرصتی برای تثبیت جایگاه دامپزشکان است.

۳) ناهمگونی میان ارتش‌ها. از ارتشی با سپاه دامپزشکی مستقل تا ارتش‌هایی که دامپزشک نظامی ندارند یا خدمات را قراردادی تأمین می‌کنند (NATO Standardization Office, 2018)، تفاوت بزرگ دیده می‌شود. این ناهمگونی می‌تواند در شرایط پاندمی یا حمله به زنجیره غذایی و دامی شکاف ایجاد کند.

۴) فناوری‌های نو مکمل مهارت‌های میدانی‌اند، نه جایگزین آن. توالی‌یابی و PCR نزدیک به صحنه برای کاربران غیرآزمایشگاهی طراحی می‌شوند (U.S. Naval Research Laboratory, 2026). گسترش این ابزارها به نمونه‌های دامی و غذایی، که کار روزمره دامپزشکان است، یک فرصت پژوهشی است؛ اما منابع بررسی‌شده درباره آن مستقیماً گزارشی ارائه نکرده‌اند.

۵) خطر دوگانه‌بودن. همان‌طور که تاریخ نشان داده، مرز پژوهش دفاعی و تهاجمی باریک است (Pandora Report, 2025)، و راهبرد ۲۰۲۶ نیروی زمینی آمریکا نیز هوش مصنوعی را عامل کاهش مانع ساخت سلاح زیستی می‌داند (Tucker, P.,2026). شفافیت و همکاری بین‌المللی، از جمله از مسیر مجامع دامپزشکی نظامی، می‌تواند اعتمادسازی کند.

14. پیشنهادهای کاربردی

·         گنجاندن صریح دامپزشکان در برنامه‌ریزی و رزمایش‌های زیستی، از جمله سناریوهای حمله به منابع دامی و غذا و آب.

·         یکپارچه‌سازی مراقبت بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات و بیماری های دامی با سامانه‌های آگاهی وضعیتی و تحلیل داده.

·         آموزش مشترک پزشکان، دامپزشکان و متخصصان CBRNECyCoWH، مطابق ضرورت همکاری میان آن‌ها (NATO  COEMED,2022).

·         بررسی کاربرد ابزارهای تشخیص میدانی برای نمونه‌های بالینی، محیطی، دامی و غذایی و آب .

·         انجام پژوهش‌های تطبیقی درباره دکترین‌های دامپزشکی نظامی در تمامی ارتش‌های جهان.

 15. نتیجه‌گیری

دفاع زیستی نظامی از یک وظیفه تخصصی به مؤلفه‌ای از توان رزمی و بازدارندگی تبدیل می‌شود. در این تحول، دامپزشکان با تخصص در دفاع غذایی، بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات، مراقبت بیماری‌های حیوانی و پژوهش، ظرفیتی هستند که در ارتش آمریکا نهادینه شده، اما در بسیاری از ارتش‌ها هنوز محدود یا پراکنده است. تقویت این نقش می‌تواند آمادگی نیروها را در برابر تهدیدهای طبیعی، حادثه‌ای یا تصادفی و عمدی (مجرمانه، تروریستی و جنگی) افزایش دهد.

دفاع زیستی نظامی در ارتش‌های جهان در حال حرکت به سوی رویکردی جامع‌تر است که حفاظت نیروی انسانی، مراقبت بیماری، شناسایی سریع، پژوهش و توسعه، امنیت زیستی و تداوم مأموریت را در یک چارچوب هماهنگ قرار می‌دهد. دامپزشکی نظامی در این چارچوب، یک ظرفیت تخصصی پشتیبان صرف نیست، بلکه یکی از ارکان سلامت واحد و مراقبت زیستی به‌شمار می‌رود.

مهم‌ترین مزیت راهبردی دامپزشکان، فراهم‌کردن اطلاعات و مداخلات تخصصی در مرز سلامت انسان، حیوان و محیط‌زیست است. مراقبت بیماری‌های زئونوز، حفاظت غذا و آب، مراقبت از حیوانات کاری، ارزیابی مخاطره های محیطی و مشارکت در تحلیل داده‌های مراقبت، از جمله حوزه‌هایی هستند که می‌توانند مستقیماً به حفاظت نیروی رزمی کمک کنند.

برای نظام های سلامت نظامی، پیشنهاد اصلی این مقاله عبارت است از تدوین و پیاده سازی یک چارچوب یکپارچه دفاع زیستی نظامی با محوریت حکمرانی مشترک، سلامت واحد و مشارکت ساختارمند دامپزشکی. تحقق این هدف مستلزم تعیین مسئولیت‌ها، ایجاد سازوکار تبادل داده، توسعه آموزش مشترک، تقویت قابلیت تشخیص معتبر، حفاظت از زنجیره تأمین و ارزیابی مستمر آمادگی است.

معیار نهایی موفقیت این نظام، تعداد تجهیزات یا ساختارهای ایجادشده نیست؛ بلکه توانایی آن در شناسایی به‌موقع مخاطره ها، کاهش پیامدهای بهداشتی، هماهنگ‌کردن پاسخ و حفظ آمادگی و تداوم مأموریت نیروهای مسلح خواهد بود.

16. منابع

1)    A atuação do médico veterinário militar de outras nações na Defesa Química, Biológica, Radiológica e Nuclear: Subsídio para modernizar a doutrina do Exército Brasileiro. (2020). Coleção Meira Mattos, 14(50), 151–173. https://doi.org/10.22491/cmm.a027

2)    Air Force Medicine. (2017). Air Force researchers test device capable of detecting dangerous pathogens. https://www.airforcemedicine.af.mil/News/Display/Article/1345662/air-force-researchers-test-device-capable-of-detecting-dangerous-pathogens/

3)    Burr, J. K., Grotte, J. H., Oxford, S. M., & Schultz, D. P. (2021). Archive copy: Army biological defense strategy (IDA Document P-14378). Institute for Defense Analyses. https://www.ida.org/research-and-publications/publications/all/a/ar/archive-copy-army-biological-defense-strategy

4)    Czerw, R.J. (2007, July–September Perspective. US Army Veterinary Corps--a unique and long overdue look, U.S. Army Medical Department Journal. US Army Med Dep J. 2007 Jul-Sep:1-3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20091977/ 

5)    Defence in Depth. (2020, November 9). Russia's COVID-19 vaccine, the military input and what it may mean for the future use of biological weapons. https://defenceindepth.co/2020/11/09/russias-covid-19-vaccine-the-military-input-and-what-it-may-mean-for-the-future-use-of-biological-weapons/

6)    Defense Health Agency. (2026, January 16). One Health’s integrated approach protects military communities. https://www.dha.mil/News/2026/01/16/13/48/One-Healths-integrated-approach-protects-military-communities

7)    Defence Medical Services. (2026). Biodefence. UK Ministry of Defence. https://cgo.mod.uk/clinical-guidelines-for-operations/treatment-guidelines/cbrn/biodefence/

8)    Defense Visual Information Distribution Service. (2023). Public Health Command Europe hosts 68th International Military Veterinary Symposium. https://www.dvidshub.net/news/printable/444913

9)    Delgado, H (2018). Trabalho de investigação de grupo: Apoio veterinário às forças nacionais destacadas [Group research paper]. . Instituto Universitário Militar.  https://comum.rcaap.pt/server/api/core/bitstreams/103c39dd-22db-4e69-b101-e8ebe0e5dee3/content

10)  Federation of American Scientists. (2000). Japan: Biological weapons program. https://nuke.fas.org/guide/japan/bw/

11)  Foundation for Defense of Democracies. (2026, July 1). China and Russia hold combined counter-WMD training. https://www.fdd.org/analysis/2026/07/01/china-and-russia-hold-combined-counter-wmd-training/

12)  Graves, J. (2023, June 1). Veterinary Corps vital to Army for 107 years. Army.mil. https://www.army.mil/article/267198/veterinary_corps_vital_to_army_for_107_years

13)  Grzeszak B. et al (2010). Veterinary public health essentials to deployment health surveillance: Applying zoonotic disease surveillance and food/water safety at SOF deployment sites. PubMed record. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20112645/ and https://jsomonline.org/product/veterinary-public-health-essentials-to-deployment-health-surveillance-applying-zoonotic-disease-surveillance-and-food-water-safety-at-sof-deployment-sites/

14)  Hisnindarsyah H, Mahindisyah MG, Zahira AA. Strengthening Navy's biosecurity in the face of the asymmetric threat of marine zoonoses. Med J Armed Forces India. 2026 Mar-Apr;82(2):153-162. doi: 10.1016/j.mjafi.2025.11.017.  

15)  Joint Base Langley-Eustis. (2019). Veterinary clinics contribute to mission success. https://www.jble.af.mil/News/Article-Display/Article/1887735/veterinary-clinics-contribute-to-mission-success/

16)  Lagasse, P. (2025, June 6). USAMRIID is advancing the next generation of pathogen detection. Army.mil.  https://www.army.mil/article/286125/usamriid_is_advancing_the_next_generation_of_pathogen_detection

17)  Malay Mail/AFP. (2018, March 15). UK says to invest £48m in chemical weapons defence after spy poisoning. https://www.malaymail.com/news/world/2018/03/15/uk-says-to-invest-48m-in-chemical-weapons-defence-after-spy-poisoning/1599433 

18)  Martinez, C. K. (2007). Biodefense research supporting the DoD: A new strategic vision. Strategic Studies Institute, U.S. Army War College. https://press.armywarcollege.edu/monographs/683/

19)  McCown, M. E., Grzeszak, B., & Rada Morales, J. M. (2009). Veterinary public health essentials to deployment health surveillance: Applying zoonotic disease surveillance and food/water safety at SOF deployment sites. Journal of Special Operations Medicine, 9(4), 26–31. https://doi.org/10.55460/6UQF-ROX7

20)  Moritz, F. (2026). Biological warfare: From passive defense to preemption? The Times of Israel Blogs. https://blogs.timesofisrael.com/biological-warfare-passive-defense-to-preemption/

21)  National Research Council. (2001). Opportunities in biotechnology for future Army applications. National Academies Press. https://nap.nationalacademies.org/catalog/10142/opportunities-in-biotechnology-for-future-army-applications

22)  National Research Council. (2004). Naval forces’ defense capabilities against chemical and biological warfare threats. The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/11034](https://doi.org/10.17226/11034

23)  NATO. (2012, October 1). Detecting biological weapon use. https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2012/10/01/detecting-biological-weapon-use

24)  NATO Centre of Excellence for Military Medicine. (2022). Medical professionals visited the dog patrol unit. https://coemed.org/news-and-events/medical-professionals-visited-the-dog-patrol-unit

25)  NATO Standardization Office. (2018). AMedP-8.4: Veterinary support during military operations. https://www.coemed.org/files/stanags/03_AMEDP/AMedP-8.4_EDB_V1_E_2538.pdf 

26)  National Defense Magazine. (2021, November). National Defense Digital, p. 27. https://digital.nationaldefensemagazine.org/november-2021/page-27

27)  Navy and Marine Corps Force Health Protection Command. (2025, February 1). Development of a new fleet disease and injury surveillance capability using ESSENCE. Military Health System. https://www.health.mil/News/Articles/2025/02/01/MSMR-Fleet-ESSENCE-Capability  

28)  Navy and Marine Corps Force Health Protection Command. (2025, September 4). Navy and Marine Corps Force Health Protection Command epidemiologists enhance force health protection through improved medical surveillance capabilities. U.S. Navy Medicine. https://www.med.navy.mil/Media/News/News-Article/Article/4304677/navy-and-marine-corps-force-health-protection-command-epidemiologists-enhance-f/

29)  Nuclear Threat Initiative. (2026). United States biological. https://www.nti.org/countries/united-states/

30)  Pandora Report. (2025, March 28). Forging the Biological Weapon Convention: A brief history of the creation of the BWC. https://pandorareport.org/2025/03/28/forging-the-biological-weapon-convention-a-brief-history-of-the-creation-of-the-bwc/

31)  OLIVEIRA, E. et al. (2023). Zoonoses and vector diseases in the Brazilian Army military personnel (2017/2018) and the role of the military veterinarian in disease prevention. Revista Brasileira de Medicina Militar. v. 17 n. 59 (2023) https://ebrevistas.eb.mil.br/RMM/article/download/10827/9406

32)  Pentagon biodefense review points to Chinese, Russian threats. (2023, August 17). The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/national-security/2023/08/17/bioweapon-defense-pentagon-threats/

33)  Roque, A.  (2023). Learning from COVID-19, Pentagon's Biodefense Council to break down stovepipes Breaking Defense.. https://breakingdefense.com/?p=21109

34)  Schere, D. (2026, September 9). Army incorporating AI into new biodefense strategy to quickly identify infectious disease. Inside Defense. https://insidedefense.com/ai-news/army-incorporating-ai-new-biodefense-strategy-quickly-identify-infectious-disease

35)  Shoham, D. (2015). China's biological warfare programme: An integrative study with special reference to biological weapons capabilities. Journal of Defence Studies, 9(2). https://idsa.in/chinas-biological-warfare-programme-an-integrative-study-with-special-reference-to-biological-weapons-capabilities

36)  Tucker, P. (2026, September). AI-powered biowarfare is coming; the Army lays plans to 'fight through' it. Defense One. https://www.defenseone.com/technology/2026/09/ai-powered-biowarfare-looms-army-lays-plans-fight-through-it/415886/

37)  U.S. Naval Research Laboratory. (2026). Joint service program delivers genetic intelligence for the modern battlefield. https://www.nrl.navy.mil/Media/News/Article/4515401/joint-service-program-delivers-genetic-intelligence-for-the-modern-battlefield/

38)  U.S. Army Public Health Command-Pacific. (2024). Veterinary services. https://phcp.health.mil/Services/Veterinary-Services/](https://phcp.health.mil/Services/Veterinary-Services/

39)  U.S. Government Publishing Office. (2019). Military veterinary medicine (Borden Institute) [Book description]. https://bookstore.gpo.gov/node/16551

40)  U.S. Navy Bureau of Medicine and Surgery. (2025, August 8). BUMEDINST 3400.3A: Chemical, biological, radiological, and nuclear defense program. https://www.med.navy.mil/Portals/62/Documents/BUMED/Directives/Instructions/3400.3A.pdf   

41)  U.S. Navy Bureau of Medicine and Surgery. (2026, May 13). BUMEDINST 3500.5B: Infectious disease preparedness and response. https://www.med.navy.mil/Portals/62/Documents/BUMED/Directives/Instructions/3500.5B.pdf     

42)  U.S. Navy Bureau of Medicine and Surgery. (2024). Forward deployable preventive medicine unit (FDPMU). https://www.med.navy.mil/Navy-and-Marine-Corps-Force-Health-Protection-Command/Preventive-Medicine/Expeditionary-Platforms/Forward-Deployable-Preventive-Medicine-Unit-FDPMU

43)  Vroegindewey, G. (2007). Emerging roles of the US Army Veterinary Service. U.S. Army Medical Department Journal. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20091979/

44)  Welch C. (2026, September). Army sets new biodefense plan to counter pandemic, adversary threats. Breaking Defense. https://breakingdefense.com/2026/09/army-sets-new-biodefense-plan-to-counter-pandemic-adversary-threats/

45)  Wikipedia. (14 August 2026). Biopreparat. https://en.wikipedia.org/wiki/Biopreparat

46)  Wikipedia. (21 August 2026). Biodefense. https://en.wikipedia.org/wiki/Biodefense#Troops_in_the_field

47)  Wikipedia. (1 February 2025). National Biodefense Strategy. https://en.wikipedia.org/wiki/National_Biodefense_Strategy     

48)  World Health Organization. (2021, December 1). Tripartite and UNEP support OHHLEP’s definition of One Health. https://www.who.int/news/item/01-12-2021-tripartite-and-unep-support-ohhlep-s-definition-of-one-health

49)  World Health Organization. (2023, July 3). One Health definitions and principles. https://www.who.int/publications/m/item/one-health-definitions-and-principles

50)  World Health Organization. (2026, May 8). One Health. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/one-health

51)  World Health Organization. (2019). Taking a multisectoral, One Health approach: A tripartite guide to addressing zoonotic diseases in countries. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/325620/9789241514934-eng.pdf