همکاری دانشکده‌های دامپزشکی با علوم پزشکی به ارتقای آموزش و پژوهش دامپزشکی کمک می‌کند/ آینده رشته دامپزشکی با تهدید مواجه است

حکیم مهر- محسن طاهرمیرزایی: در پی انتشار گفت‌وگوی «دکتر رامین کفاش الهی» استادیار دانشکده دامپزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، با حکیم مهر درباره نقد انتقال دانشکده‌های دامپزشکی این دانشگاه به زیرمجموعه معاونت علوم پزشکی (اینجا)، «دکتر شهاب‌الدین صافی» متخصص کلینیکال پاتولوژی و عضو هیأت علمی دانشکده دامپزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، در گفت‌وگو با حکیم مهر به بررسی ابعاد مختلف این موضوع پرداخت و تأکید کرد که این انتقال، بیش از آنکه یک ادغام آموزشی باشد، نوعی همکاری اداری و امکانات‌محور بوده که در کنار برخی ملاحضات، فرصت‌هایی نیز برای ارتقای آموزش دامپزشکی ایجاد کرده است.

مسئله، چندوجهی است

دکتر صافی در ابتدای این گفت‌وگو با احترام به دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی دکتر کفاش‌ الهی، تصریح کرد: «به عنوان یک عضو هیأت علمی دانشکده دامپزشکی با بیش از سه دهه سابقه دانشگاهی و با اتکا به تجربیات داخلی و بین‌المللی، لازم می‌دانم ابعاد مختلف این انتقال را بررسی کنم. بدیهی است مطالب بیان‌شده نظر شخصی اینجانب است و بازتاب‌دهنده دیدگاه رسمی هیچ سازمان یا دانشگاهی نیست.»

وی با اشاره به اهمیت موضوع افزود: «مسئله انتقال دانشکده‌های دامپزشکی به معاونت علوم پزشکی، موضوعی چندوجهی و بسیار مهم است که بررسی دقیق آن نیازمند نشست‌های تخصصی در سطح وزارتخانه یا فرهنگستان، با حضور کارشناسان آموزش است و طبیعتاً نمی‌توان همه ابعاد آن را در قالب یک نشریه بررسی کرد.»

این عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه با تشریح روند این انتقال اظهار داشت: «از حدود سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۳۹۹، برخی واحدهای دامپزشکی دانشگاه آزاد اسلامی به زیرمجموعه معاونت علوم پزشکی منتقل شدند. این انتقال عمدتاً در سطح مدیریتی و اداری و با هدف اعمال استانداردهای مشابه علوم پزشکی، از جمله کنترل ظرفیت دانشجو و ارتقای استانداردهای آموزشی و بیمارستانی صورت گرفت. با این حال، برنامه درسی، محتوای آموزشی، آزمون‌ها و صلاحیت حرفه‌ای دامپزشکی همچنان مستقل باقی مانده و تحت نظارت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و سازمان سنجش آموزش کشور اداره می‌شود.»

وی تأکید کرد: «پذیرش دانشجو در رشته دامپزشکی دانشگاه آزاد همچنان از طریق انتخاب رشته در کنکور سراسری انجام می‌شود و دانش‌آموختگان، مدرک دکتری حرفه‌ای دامپزشکی دریافت می‌کنند که از نظر مراجع رسمی از جمله سازمان نظام دامپزشکی، معتبر است.»

انتقال به معنای ادغام کامل آموزش نیست

دکتر صافی با تأکید بر ماهیت این تغییر ساختاری خاطرنشان کرد: «این انتقال به معنای ادغام کامل آموزشی نبوده، بلکه بیشتر نوعی همکاری اداری و امکانات‌محور محسوب می‌شود؛ مدلی که می‌تواند فرصت‌هایی برای ارتقای کیفیت آموزش دامپزشکی فراهم کند، هرچند همان‌طور که دکتر کفاش‌ الهی نیز به برخی مخاطرات اشاره کرده‌اند، در صورت نبود مدیریت دقیق، ممکن است با چالش‌هایی همراه شود.»

وی در ادامه با اشاره به تجربه‌های بین‌المللی افزود: «در متن منتشرشده، به مزایای احتمالی چنین همکاری‌هایی توجه کافی نشده است. برای نمونه، در ایالات متحده، همکاری‌های بین‌رشته‌ای در مراکزی مانند کالج دامپزشکی ویرجینیا–مریلند یا برنامه‌های مشترک دانشگاه کالیفرنیا دیویس، بدون ادغام کامل ساختاری، به افزایش بودجه‌های پژوهشی و پیشرفت در حوزه One Health منجر شده است. در اروپا نیز دانشگاه‌هایی مانند گنت در بلژیک یا اوترخت در هلند، از امکانات مشترک با علوم پزشکی بهره می‌برند، بدون آنکه استقلال آموزشی دامپزشکی خدشه‌دار شود.»

گستردگی دامپزشکی ادغام کامل آن با پزشکی را ناممکن می‌سازد

وی افزود: «گستردگی رشته دامپزشکی اساساً ادغام کامل آن با پزشکی را ناممکن می‌سازد، اما شباهت‌های موجود می‌تواند فرصت‌های مهمی برای استفاده از تجربیات مدیریتی، ارتقای استانداردهای بیمارستانی، بهبود نظام ارزیابی و استانداردسازی برنامه‌های آموزشی فراهم کند؛ فرصت‌هایی که نادیده گرفتن آنها ممکن است به رکود این رشته منجر شود.»

این عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی همچنین به برخی انتقادهای مطرح‌شده در گزارش منتشرشده اشاره کرد و گفت: «ادعاهایی نظیر کاهش مراجعه به مراکز درمانی به دلیل افزایش هزینه‌ها، کمبود مزمن تجهیزات یا افت کیفیت فارغ‌التحصیلان، بدون ارائه داده‌های کمی و قابل استناد مطرح شده‌اند. این در حالی است که نهادهای اعتباربخشی بین‌المللی مانند AVMA و EAEVE، ارزیابی‌های خود را بر اساس شاخص‌های عینی و داده‌های خروجی، از جمله میزان موفقیت فارغ‌التحصیلان در آزمون‌های صلاحیت حرفه‌ای انجام می‌دهند. در نبود چنین داده‌هایی، این‌گونه ادعاها بیشتر جنبه کلی‌گویی و شخصی پیدا می‌کند.»

دکتر صافی با اشاره به نمونه‌های موفق همکاری میان دامپزشکی و علوم پزشکی در سایر کشورها تصریح کرد: «در برخی کشورها، مدل‌های هیبریدی همکاری میان این دو حوزه به نتایج قابل توجهی منجر شده است. برای مثال، در دانشگاه اوترخت هلند، همکاری نزدیک میان دانشکده دامپزشکی و مراکز علوم پزشکی، به‌ویژه در حوزه پزشکی ترجمه‌ای و نوآوری، بر پایه اصول One Health شکل گرفته و دستاوردهای مهمی به همراه داشته است، بدون آنکه استقلال بیمارستان دامپزشکی یا الگوی مراقبتی آن از بین برود.»

لزوم حرکت به سمت استانداردسازی بیمارستان‌های آموزشی دامپزشکی

دکتر صافی همچنین در پاسخ به نگرانی مطرح‌شده درباره کاهش نقش فعال دانشجویان در آموزش بالینی اظهار داشت: «موضوع تبدیل دانشجو از یک کنشگر فعال به ناظر منفعل، که دکتر کفاش الهی بر آن تاکید دارند، محدود به شرایط پس از انتقال نیست و حتی پیش از این تغییر ساختاری نیز در بیمارستان‌های آموزشی دامپزشکی وجود داشته است و دارد. راهکار اساسی، حرکت به سمت استانداردسازی بیمارستان‌های آموزشی دامپزشکی و هم‌راستاسازی آنها با استانداردهای رایج در مراکز پزشکی است تا دانشجویان بتوانند با مشاهده و مشارکت در تعداد مشخصی از موارد بالینی، به سطح مناسبی از مهارت و اعتماد به نفس حرفه‌ای دست یابند.»

وی ادامه داد: «در شرایطی که اساساً استانداردهای مدون و یکپارچه‌ای برای بیمارستان‌های دامپزشکی وجود ندارد، استفاده از تجربیات و استانداردهای بیمارستان‌های پزشکی می‌تواند به بهبود کیفیت آموزش و ارتقای سطح خدمات درمانی کمک کند.»

دکتر صافی با رد این برداشت که انتقال ساختاری به معنای تغییر ماهیت آموزشی دامپزشکی بوده است، تأکید کرد: «ادغام کامل به معنای انتقال برنامه آموزشی دامپزشکی به وزارت بهداشت یا تغییر هویت این رشته است، در حالی که چنین اتفاقی رخ نداده است. مدل اجراشده در دانشگاه آزاد اسلامی، بیشتر یک همکاری اداری و زیرساختی است، نه ادغام آموزشی.»

وی با اشاره به ظرفیت‌های بالقوه این همکاری گفت: «این انتقال می‌تواند زمینه دسترسی به منابع مالی بیشتر، بهره‌گیری از امکانات مشترک مانند آزمایشگاه‌ها و شبیه‌سازها و توسعه پژوهش‌های بین‌رشته‌ای را فراهم کند. دامپزشکی نقش مهمی در امنیت غذایی، بهداشت عمومی و اقتصاد کشاورزی دارد، اما در ایران از نظر برخی زیرساخت‌های پژوهشی با محدودیت مواجه است. تجربه کشورهایی مانند کانادا، از جمله دانشگاه کلگری، نشان داده است که مدل‌های همکاری مشابه، می‌تواند به پیشرفت در حوزه بیماری‌های مشترک انسان و حیوان و افزایش فرصت‌های شغلی فارغ‌التحصیلان منجر شود.»

این عضو هیأت علمی دانشکده دامپزشکی دانشگاه آزاد اسلامی، در ادامه با طرح انتقاداتی نسبت به وضعیت فعلی آموزش دامپزشکی در کشور، بر ضرورت اصلاحات ساختاری و بهره‌گیری از ظرفیت‌های همکاری با علوم پزشکی تأکید کرد.

فاصله معنادار آموزش دامپزشکی کشور با استانداردهای واقعی آموزش بالینی

دکتر صافی با اشاره به برداشت احتمالی خوانندگان از مطالب منتشر شده، اظهار داشت: «با خواندن متن ایشان، این تصور ایجاد می‌شود که معیارهایی مانند آموزش بالینی مبتنی بر صلاحیت، تعامل مؤثر استاد و دانشجو و کسب مهارت‌های پایه، هم‌اکنون در دانشکده‌های دامپزشکی کشور در حال اجراست و انتقال اداری اخیر موجب تضعیف آنها شده است. این در حالی است که بعید می‌دانم ایشان از وضعیت واقعی آموزش دامپزشکی کشور بی‌اطلاع باشند.»

وی افزود: «به عنوان فردی که سابقه طولانی‌تری در محیط‌های دانشگاهی داخل و خارج از کشور دارم، صراحتاً اعلام می‌کنم که این مؤلفه‌ها با آنچه هم‌اکنون تحت عنوان آموزش دامپزشکی در دانشگاه‌های کشور اجرا می‌شود، فاصله‌ای بنیادین و معنادار دارد.»

به گفته وی، «نابسامانی‌های مدیریتی در مراکز آموزشی و خصوصی، نبود به‌روزرسانی علمی، ضعف در رعایت اصول اخلاق حرفه‌ای، بی‌توجهی به موضوع حقوق و رفاه حیوانات، فقدان برنامه‌های توسعه‌ای و نبود چشم‌انداز آینده‌نگر برای استانداردسازی آموزش دامپزشکی، موجب کاهش کیفیت آموزشی و مهارتی دانش‌آموختگان شده است.»

وی تأکید کرد: «این مشکلات نه تنها مانع پیشرفت دامپزشکی شده، بلکه به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، موجب پسرفت ملموس این رشته نسبت به گذشته نیز شده است؛ واقعیتی که ضرورت بازنگری در ساختارهای اداری، آموزشی و پژوهشی دامپزشکی را بیش از پیش آشکار می‌کند.»

نبود رشته «آموزش دامپزشکی»؛ شکاف ساختاری در نظام آموزشی

این استاد دانشگاه در ادامه با مقایسه ساختار آموزش پزشکی و دامپزشکی اظهار داشت: «همکاری میان دامپزشکی و علوم پزشکی می‌تواند بخشی از عقب‌ماندگی‌های آموزشی دامپزشکی را جبران کند. هرچند به نظام آموزش پزشکی نیز انتقاداتی وارد است، اما واقعیت این است که رشته‌ای تحت عنوان آموزش پزشکی (Medical Education) طی دو دهه گذشته در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری توسعه یافته و متخصصانی را تربیت کرده که مسئولیت ارتقای کیفیت آموزش در دانشکده‌ها و بیمارستان‌های پزشکی را بر عهده دارند.»

وی افزود: «در مقابل، دامپزشکی فاقد چنین ساختار آکادمیکی است و حتی تدوین استانداردهای آموزشی دامپزشکی نیز هیچ‌گاه به طور جدی در دستور کار سیاست‌گذاران این حوزه قرار نگرفته است؛ خلأیی که متأسفانه از ابتدای تأسیس این رشته تاکنون مورد غفلت واقع شده است.»

انتقال اداری؛ فرصتی برای انتقال روش‌های نوین آموزشی

دکتر صافی با اشاره به ظرفیت‌های بالقوه همکاری میان این دو حوزه گفت: «انتقال اداری می‌تواند زمینه بهره‌مندی اساتید و دانشجویان دامپزشکی از دانش و تجربیات حوزه آموزش پزشکی را فراهم کند. روش‌هایی مانند آموزش مبتنی بر شایستگی، ارزیابی مبتنی بر خروجی، استفاده از شبیه‌سازی‌های بالینی، استانداردسازی برنامه‌های آموزشی و سایر روش‌های نوین، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند از طریق این همکاری به دامپزشکی منتقل شود.»

وی افزود: «این همکاری‌ها می‌تواند به برگزاری کارگاه‌های مشترک، حضور اساتید دامپزشکی در دوره‌های تخصصی آموزش پزشکی، ارتقای نظام اعتباربخشی آموزشی و ایجاد فرصت‌های علمی جدید منجر شود؛ روندی که تجربه آن در برخی دانشگاه‌های پیشرو جهان، نتایج مثبتی به همراه داشته است.»

کمبود زیرساخت‌های آموزشی؛ یکی از چالش‌های جدی دامپزشکی

این عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی در بخش دیگری از اظهارات خود، کمبود امکانات آموزشی را از مشکلات مهم دامپزشکی کشور عنوان کرد و گفت: «کمبود تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته، بیمارستان‌های مجهز و مراکز استاندارد مهارت‌آموزی، حتی در برخی دانشکده‌های دارای دوره‌های تخصصی، به وضوح مشاهده می‌شود.»

وی ادامه داد: «انتقال اداری می‌تواند امکان استفاده از زیرساخت‌های علوم پزشکی، از جمله آزمایشگاه‌های پیشرفته، شبیه‌سازهای آموزشی، فناوری‌های تشخیصی مدرن مانند MRI و امکانات پژوهشی مشترک را فراهم کند.»

به گفته وی، «تجربیات دانشگاه‌هایی مانند اوترخت هلند نشان می‌دهد که چنین همکاری‌هایی می‌تواند علاوه بر کاهش هزینه‌ها، به توسعه پژوهش‌های بین‌رشته‌ای، به‌ویژه در حوزه بیماری‌های مشترک انسان و حیوان، کمک کند.»

ضرورت حرکت به سمت رویکرد «سلامت واحد»

دکتر صافی همچنین با اشاره به اهمیت رویکرد سلامت واحد اظهار داشت: «پس از همه‌گیری‌های مهم دهه‌های اخیر، مفهوم سلامت واحد به یکی از اولویت‌های اصلی سازمان‌های بین‌المللی از جمله سازمان جهانی بهداشت و سازمان جهانی بهداشت حیوانات تبدیل شده است.»

وی افزود: «این رویکرد بر همکاری نزدیک میان حوزه‌های پزشکی، دامپزشکی، محیط زیست و سایر علوم مرتبط تأکید دارد و ضرورت ایجاد ساختارهای یکپارچه برای مدیریت سلامت را بیش از پیش مطرح کرده است؛ موضوعی که مرزهای سنتی میان رشته‌ها را کمرنگ‌تر کرده و همکاری‌های ساختاری را به یک ضرورت تبدیل کرده است.»

ضرورت بررسی همه‌جانبه و برگزاری نشست‌های تخصصی

این استاد دانشگاه در جمع‌بندی اظهارات خود تصریح کرد: «به نظر می‌رسد در دیدگاه مطرح‌شده، همه ابعاد موضوع انتقال مورد توجه قرار نگرفته و تصویری از آموزش دامپزشکی ارائه شده که با واقعیت‌های موجود فاصله دارد.»

وی افزود: «در متن دکتر کفاش الهی، شرایط آموزش دامپزشکی کشور به گونه‌ای توصیف شده که گویی دانشجویان در سطح دانشگاه‌های تراز اول جهان آموزش می‌بینند و انتقال اداری می‌تواند به این سطح آسیب وارد کند، در حالی که بررسی واقع‌بینانه وضعیت موجود، ضرورت اصلاحات اساسی را نشان می‌دهد.»

دکتر صافی در پایان با هشدار نسبت به آینده این رشته گفت: «بنیادهای آموزشی دامپزشکی کشور تحت تأثیر روندهای نامطلوب و موج فزاینده‌ی میان‌مایگی، فقدان دیدگاه‌های آینده‌نگر برای استانداردسازی رشته‌ی دامپزشکی، کاهش کیفیت آموزشی و مهارتی دانش‌آموختگان این رشته و ده‌ها معضل دیگر، با عدم پیشرفت و توسعه این رشته‌ و نیز با چالش‌های جدی مواجه شده، به طوری که آینده این رشته با تهدید مواجه است. این موضوع، لزوم بازنگری در ارکان اداری، آموزشی و پژوهشی این رشته را بیش از پیش ضروری می‌سازد. ضرورتی که نیازمند توجه فوری و برگزاری نشست‌های تخصصی برای بررسی دقیق ابعاد آن است.»

وی تأکید کرد: «اینجانب از هرگونه نشست تخصصی در این زمینه استقبال می‌کنم، چرا که معتقدم آینده دامپزشکی کشور به تصمیماتی که امروز در این حوزه اتخاذ می‌شود، وابسته است.»