حکیم مهر: حدود ۵۰۰ تا ۵۵۰ هزار قطعه طیور بومی در روستاهای ایلام نگهداری می‌شود؛ ظرفیتی که علاوه بر تأمین گوشت و تخم‌مرغ خانوارها، می‌تواند منبع درآمد مکمل برای روستاییان و عشایر باشد، اما ضعف قرنطینه و تهدید بیماری‌هایی مانند نیوکاسل، پایداری این سرمایه کوچک اقتصادی را با خطر مواجه کرده است.
به گزارش حکیم مهر به نقل از فارس، پرورش مرغ بومی از فعالیت‌های کم‌هزینه و متناسب با ساختار زندگی روستایی است که می‌تواند بدون نیاز به واحدهای صنعتی بزرگ، بخشی از نیاز غذایی خانواده را تأمین کند. فروش تخم‌مرغ و پرندگان مازاد بر مصرف نیز فرصتی برای کسب درآمد، به‌ویژه در خانوارهایی است که به دنبال ایجاد منابع درآمدی مکمل هستند.
اهمیت این فعالیت فقط به درآمد حاصل از فروش محدود نمی‌شود. گوشت مرغ و تخم‌مرغ از منابع مهم پروتئین حیوانی در سبد غذایی خانوار به شمار می‌روند و نگهداری طیور در محیط روستا می‌تواند دسترسی خانواده‌ها به این مواد غذایی را تسهیل کند. از سوی دیگر، تخم‌مرغ و گوشت تولیدشده برای مصرف خانوار، بخشی از هزینه‌های خرید مواد غذایی را کاهش می‌دهد.
در چنین شرایطی، سلامت طیور بومی تنها یک مسئله دامپزشکی نیست؛ بلکه با امنیت غذایی و معیشت خانوارهای روستایی ارتباط مستقیم دارد. تلفات ناشی از بیماری‌ها می‌تواند هم دارایی تولیدکننده را از بین ببرد و هم منبع تأمین بخشی از غذای خانواده را مختل کند.
برآورد اداره‌کل دامپزشکی استان ایلام نشان می‌دهد بین ۵۰۰ تا ۵۵۰ هزار قطعه انواع ماکیان در روستاهای استان نگهداری می‌شود. شهرستان‌های چرداول و دره‌شهر بیشترین جمعیت طیور بومی را دارند، اما آمار دقیقی از تعداد خانوارهای پرورش‌دهنده در دست نیست.
«شهرام باسامی» رئیس اداره بهداشت و مبارزه با بیماری‌های طیور و زنبور عسل اداره‌کل دامپزشکی استان ایلام، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری فارس در ایلام، با اشاره به سیال بودن جمعیت این پرندگان می‌گوید به دلیل عمر کوتاه طیور و تغییرات مستمر جمعیت، امکان ارائه آمار دقیق و مقایسه منظم سالانه وجود ندارد.
به گفته وی، جمعیت طیور بومی استان در مقایسه با دهه‌های گذشته کاهش یافته است، اما اطلاعات موجود برای تعیین میزان این کاهش در سال‌های مختلف کافی نیست.
این خلأ آماری فقط یک مشکل اداری نیست؛ نبود اطلاعات درباره تعداد خانوارهای فعال، میزان تولید گوشت و تخم‌مرغ و حجم فروش محصولات، امکان ارزیابی ظرفیت اقتصادی این فعالیت و برنامه‌ریزی برای حمایت از تولیدکنندگان را نیز محدود می‌کند.
واکسن هست، اما خطر بیماری همچنان باقی است
نیوکاسل یکی از مهم‌ترین تهدیدهای بهداشتی طیور بومی است؛ بیماری ویروسی واگیرداری که می‌تواند تلفات قابل توجهی در جمعیت پرندگان ایجاد کند و خسارت اقتصادی آن برای خانوارهای کوچک پرورش‌دهنده سنگین باشد.
باسامی ادامه داد: پوشش واکسیناسیون طیور بومی در استان بیش از ۹۰ درصد است. در آخرین مرحله اجرای طرح واکسیناسیون علیه بیماری نیوکاسل که از ۱۹ مرداد تا پایان شهریور امسال انجام شد، ۴۹۱ هزار و ۱۶۲ قطعه پرنده در ۵۰۰ روستای استان واکسینه شدند.
این آمار نشان‌دهنده گستردگی عملیات واکسیناسیون است، اما واکسینه شدن پرندگان به معنای حذف کامل خطر بیماری نیست. باسامی تأکید می‌کند؛ موفقیت واکسیناسیون به رعایت هم‌زمان اصول بهداشتی و امنیت زیستی وابسته است و در صورت بی‌توجهی به این الزامات، حتی برنامه‌های گسترده واکسیناسیون نیز ممکن است نتیجه مطلوب نداشته باشند.
موسوی کارشناس امور طیور می‌گوید: در سال‌های اخیر، معمولاً دو مرحله واکسیناسیون رایگان علیه نیوکاسل در سال با استفاده از سویه مقاوم به حرارت و از طریق آب آشامیدنی اجرا شده است. نخستین واکسیناسیون نیز معمولاً پس از دو هفتگی پرنده امکان‌پذیر است.
وی افزود: در کنار این برنامه، برخی روستاییان و عشایر با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی و متناسب با شرایط پرورش، واکسیناسیون تزریقی را نیز انجام می‌دهند.
رهاسازی طیور؛ پاشنه آشیل سلامت پرندگان
یکی از مهم‌ترین چالش‌های پرورش طیور بومی در روستاهای ایلام، ضعف در رعایت حداقل‌های بهداشتی و اجرای قرنطینه است. رهاسازی پرندگان در محیط روستا، تماس با پرندگان وحشی و آزادپرواز و ورود پرندگان جدید بدون رعایت اصول بهداشتی، احتمال انتقال عوامل بیماری‌زا را افزایش می‌دهد.
در واقع، تفاوت اصلی پرورش طیور بومی با واحدهای صنعتی فقط در مقیاس تولید نیست؛ بلکه کنترل رفت‌وآمد، جداسازی پرندگان بیمار و نظارت مستمر بر وضعیت بهداشتی نیز در محیط‌های سنتی دشوارتر است.در چنین شرایطی، واکسیناسیون اگرچه ابزار مهم پیشگیری است، اما نمی‌تواند جایگزین مدیریت صحیح محل نگهداری شود. محصور کردن طیور، جلوگیری از تماس آنها با پرندگان وحشی، جداسازی پرندگان بیمار و رعایت بهداشت آب و دان از اقداماتی است که می‌تواند احتمال گسترش بیماری‌ها را کاهش دهد.
باسامی همچنین با اشاره به آنفلوانزای فوق حاد پرندگان می‌گوید: به دلیل اهمیت این بیماری در بهداشت عمومی و احتمال انتقال آن به انسان، راهبرد مقابله بر شناسایی سریع کانون‌های آلوده و حذف پرندگان درگیر و در معرض خطر از طریق معدوم‌سازی استوار است و واکسیناسیون در برنامه مقابله با این بیماری مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.
به گفته وی، علاوه بر نیوکاسل، سندرم‌های تنفسی و مسمومیت‌ها نیز از عوامل گزارش‌شده تلفات طیور بومی در استان هستند. گزارش‌هایی به‌صورت پراکنده دریافت می‌شود که توسط اکیپ‌های دامپزشکی بررسی و اقدامات لازم انجام می‌گیرد.
بیماری چگونه به سفره و درآمد خانوار می‌رسد؟
کاهش مصرف آب و دان، بی‌حالی و کزکردگی، ترشحات چشم و بینی، اسهال، فلجی، علائم عصبی و تغییر رنگ تاج و مخاطات از نشانه‌هایی است که باید از سوی پرورش‌دهندگان جدی گرفته شود.
تأخیر در گزارش این علائم می‌تواند فرصت شناسایی اولیه بیماری و جلوگیری از گسترش آن را کاهش دهد. برای خانواری که چندین قطعه مرغ بومی را به‌عنوان منبع تأمین تخم‌مرغ و گوشت یا درآمد مکمل نگهداری می‌کند، حتی تلفات محدود نیز می‌تواند خسارت قابل توجهی به همراه داشته باشد.
از سوی دیگر، توسعه این فعالیت به هماهنگی دستگاه‌های مختلف نیاز دارد. اداره‌کل دامپزشکی مسئولیت بهداشت و کنترل بیماری‌های دام و طیور را بر عهده دارد، اما تأمین جوجه یک‌روزه و نهاده‌های مورد نیاز در حیطه وظایف این مجموعه نیست و باید از دستگاه‌هایی مانند جهاد کشاورزی و امور عشایری پیگیری شود.
سرمایه‌ای که بدون حمایت و بهداشت دوام نمی‌آورد
جمعیت ۵۰۰ تا ۵۵۰ هزار قطعه‌ای طیور بومی ایلام می‌تواند زمینه‌ای برای تقویت مشاغل خرد، افزایش درآمد خانوارهای روستایی و بهبود دسترسی به محصولات پروتئینی باشد؛ اما تحقق این ظرفیت به واکسیناسیون محدود نمی‌شود.
نبود آمار دقیق تولیدکنندگان، ضعف زیرساخت‌های بهداشتی، رهاسازی پرندگان و محدودیت‌های مربوط به تأمین نهاده و بازار فروش، از جمله مسائلی است که باید در برنامه‌ریزی برای این بخش مورد توجه قرار گیرد.
ثبت اطلاعات خانوارهای پرورش‌دهنده، شناسایی مناطق دارای بیشترین تراکم طیور، آموزش عملی اصول قرنطینه، استمرار واکسیناسیون و ایجاد مسیرهای مناسب برای عرضه محصولات می‌تواند به کاهش خسارت و اقتصادی‌تر شدن این فعالیت کمک کند.
در نهایت، مرغ بومی برای بسیاری از خانواده‌های روستایی فقط چند قطعه پرنده در حیاط خانه نیست؛ بخشی از سفره، دارایی و امکان کسب درآمد آنهاست. حفظ این ظرفیت زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که نگاه به پرورش طیور بومی از یک فعالیت سنتی و پراکنده فراتر برود و سلامت، تولید و معیشت در کنار یکدیگر دیده شوند.
