پیشگیری از خودکشی در محیط‌های کار دامپزشکی - نگاهی به راهنمای جدید بنیاد Vetlife برای مدیران و مسئولان محیط‌های کار دامپزشکی
تدوین: دکتر امیررضا یعقوب‌پور (رزیدنت جراحی دامپزشکی)
ایمیل: a.yaghoubpour@yahoo.com
بنیاد خیریه Vetlife که یک نهاد خیریه و حمایتی مستقل در بریتانیاست و با هدف حمایت از سلامت روان و رفاه اعضای جامعه دامپزشکی فعالیت می‌کند و خدماتی از جمله حمایت عاطفی، مشاوره و کمک در شرایط دشوار زندگی و حرفه‌ای را برای دامپزشکان، پرستاران دامپزشکی، دانشجویان و سایر فعالان این حوزه فراهم می‌سازد؛ در اکتبر ۲۰۲۶ راهنمایی با عنوان "پیشگیری از خودکشی در محیط‌های کار دامپزشکی؛ راهنمای مدیران" منتشر کرده است. این راهنما با مشارکت متخصصان پیشگیری از خودکشی، دامپزشکان و افرادی که تجربه مستقیم مواجهه با افکار خودکشی یا از دست دادن همکاران خود در اثر خودکشی را داشته‌اند، تهیه شده و هدف آن ارائه راهکارهای عملی برای مدیران، مسئولان کلینیک‌ها و سایر محیط‌های کاری دامپزشکی است.
حرفه دامپزشکی از جمله مشاغلی است که با وجود اهمیت و جایگاه اجتماعی آن، می‌تواند فشارهای روانی قابل‌توجهی را به شاغلان خود تحمیل کند. مواجهه مداوم با بیماری و مرگ حیوانات، تصمیم‌گیری‌های دشوار، مسئولیت سنگین در قبال بیماران و صاحبان آن‌ها، ساعات کاری طولانی و گاهی شرایط نامناسب محیط کار، از جمله عواملی هستند که می‌توانند سلامت روان دامپزشکان و سایر کارکنان این حرفه را تحت تأثیر قرار دهند.
چرا پیشگیری از خودکشی در حرفه دامپزشکی اهمیت دارد؟
پژوهش‌های بین‌المللی نشان داده‌اند که خطر خودکشی در میان شاغلان حرفه دامپزشکی در برخی کشورها بالاتر از جمعیت عمومی است. برای نمونه، یک مرور مطالعات بین‌المللی در سال ۲۰۱۰ نشان داد که میزان خودکشی در میان جراحان دامپزشک در بریتانیا حدود سه تا چهار برابر جمعیت عمومی بوده است. همچنین مطالعات جدیدتر در ایالات متحده، خطر بالاتر خودکشی را در میان دامپزشکان و تکنسین‌های دامپزشکی گزارش کرده‌اند. البته این آمار به معنای یکسان بودن شرایط در همه کشورها یا همه گروه‌های شغلی دامپزشکی نیست؛ ضمن اینکه اطلاعات مربوط به بریتانیا نیز به مطالعات قدیمی‌تر متکی است و برای برخی گروه‌ها، از جمله پرستاران دامپزشکی، داده‌های به‌روز کافی در دسترس نیست.
نکته مهم این است که خودکشی معمولاً نتیجه یک عامل مشخص نیست، بلکه حاصل تعامل مجموعه‌ای از عوامل فردی، اجتماعی، روان‌شناختی و شغلی است. بنابراین نمی‌توان تمام مسئولیت پیشگیری را بر دوش خود فرد یا مراجعه به متخصصان سلامت روان گذاشت. محیط کار نیز می‌تواند در افزایش خطر یا کاهش آن نقش داشته باشد.
چه عواملی می‌توانند سلامت روان دامپزشکان را تهدید کنند؟
عوامل متعددی ممکن است در ایجاد یا تشدید فشار روانی در محیط‌های دامپزشکی نقش داشته باشند؛ که از جمله آن می توان به ساعات کاری طولانی، خستگی مزمن و دشواری ایجاد تعادل میان زندگی شخصی و شغلی؛ کار انفرادی، به‌ویژه در مناطق روستایی، مزارع و خدمات دامپزشکی سیار؛ مواجهه مکرر با مرگ حیوانات و تصمیم‌گیری درباره اتانازی؛ فشارهای مالی، شغلی و نگرانی درباره آینده حرفه‌ای؛ برخوردهای نامناسب صاحبان حیوانات، شکایت‌ها و فرایندهای آن؛ نبود حمایت کافی از سوی مدیران و همکاران؛ احساس انزوا، تبعیض، آزار شغلی یا ترس از قضاوت شدن در صورت درخواست کمک اشاره کرد. در مقابل، روابط حمایتی در محیط کار، احساس ارزشمندی و تعلق به گروه، دسترسی مناسب به خدمات سلامت روان و ایجاد فضایی که کارکنان بتوانند بدون ترس از پیامدهای منفی درباره مشکلات خود صحبت کنند، از عوامل محافظت‌کننده محسوب می‌شوند.
یکی از موضوعات مهمی که این راهنما به آن توجه ویژه دارد، دسترسی کارکنان دامپزشکی به داروهای مورد استفاده برای اتانازی حیوانات و سایر داروهای کنترل‌شده است. بر اساس مطالعات مورد اشاره در راهنما، دسترسی به داروهای دامپزشکی در محیط کار با خطر خودکشی در میان برخی از شاغلان این حرفه ارتباط داشته است. به همین دلیل، مدیریت و نظارت بر دسترسی به این داروها باید بخشی از برنامه پیشگیری باشد. این موضوع صرفاً به قفل کردن قفسه داروها محدود نمی‌شود. نحوه تحویل و دریافت دارو، نگهداری داروهای استفاده نشده، حمل دارو در خودروهای کاری، داروهای منقضی‌شده و داروهایی که برای اتانازی آماده شده‌اند اما مورد استفاده قرار نگرفته‌اند نیز باید مورد توجه قرار گیرند. راهنما توصیه می‌کند دسترسی به داروهای پرخطر به افرادی محدود شود که واقعاً به آن‌ها نیاز دارند و مقدار داروی حمل‌شده در خودروها نیز متناسب با نیاز کاری و رفاه حیوانات باشد. همچنین نظارت مناسب و رعایت دستورالعمل‌های نگهداری دارو می‌تواند به افزایش ایمنی کمک کند. البته نویسندگان تأکید می‌کنند که محدودسازی دسترسی به داروها به تنهایی کافی نیست و باید در کنار حمایت روانی، بهبود شرایط کاری و ایجاد فرهنگ سازمانی سالم قرار گیرد.
مدیران و مسئولان کلینیک‌ها چه نقشی دارند؟
یکی از پیام‌های اصلی راهنما این است که پیشگیری از خودکشی نباید صرفاً به یک فرد یا مسئول سلامت روان در مجموعه سپرده شود. مدیران، سرپرستان، همکاران و مسئولان ایمنی همگی می‌توانند در ایجاد محیطی امن‌تر نقش داشته باشند. مدیران باید شرایطی فراهم کنند که کارکنان در صورت مواجهه با مشکلات روانی یا شخصی بتوانند بدون نگرانی از تنبیه، تحقیر یا آسیب به موقعیت شغلی خود درخواست کمک کنند.
همچنین لازم است مدیران توانایی گفت‌وگو درباره مشکلات روانی را داشته باشند و بدانند در صورت مشاهده تغییرات نگران‌کننده در رفتار یک همکار یا شنیدن صحبت‌های او درباره ناامیدی و افکار خودکشی، چگونه واکنش نشان دهند. راهنما تأکید می‌کند که مدیران قرار نیست نقش روان‌درمانگر یا متخصص سلامت روان را ایفا کنند. وظیفه آن‌ها گوش دادن بدون قضاوت، نشان دادن حمایت، تشویق فرد به دریافت کمک تخصصی و پیگیری حمایت‌های لازم در محیط کار است.
اگر همکارمان از افکار خودکشی صحبت کرد، چه کنیم؟
برخورد با فردی که از افکار خودکشی صحبت می‌کند، ممکن است برای اطرافیان دشوار و نگران‌کننده باشد؛ اما گاهی یک گفت‌وگوی ساده و حمایتگرانه می‌تواند نقطه شروع دریافت کمک باشد.
بر اساس توصیه‌های این راهنما:
1) آرامش خود را حفظ کنید و بدون قضاوت به صحبت‌های فرد گوش دهید.
2) احساسات و نگرانی‌های او را جدی بگیرید و از کوچک شمردن مشکلاتش خودداری کنید.
3) در صورت نگرانی، مستقیماً و با لحنی همدلانه درباره افکار خودکشی از او سؤال کنید.
4) او را به دریافت کمک تخصصی از متخصصان سلامت روان یا خدمات درمانی تشویق کنید.
5) در صورت وجود خطر فوری، از خدمات اورژانسی کمک بگیرید و فرد را تا رسیدن کمک تنها نگذارید.
6) اطلاعات مربوط به وضعیت فرد را با رعایت حریم خصوصی و در صورت ضرورت، برای تأمین ایمنی او با افراد یا خدمات مسئول در میان بگذارید.
یکی از باورهای نادرست درباره خودکشی این است که صحبت کردن یا سؤال مستقیم درباره آن می‌تواند فرد را به سمت خودکشی سوق دهد. راهنما این تصور را رد می‌کند و توضیح می‌دهد که پرسیدن مستقیم و محترمانه درباره افکار خودکشی، نه‌تنها باعث ایجاد این افکار نمی‌شود، بلکه می‌تواند فرصتی برای بیان مشکلات و دریافت حمایت فراهم کند.
بازگشت به کار پس از اقدام به خودکشی
یکی دیگر از موضوعات مهم راهنما، نحوه برخورد با کارکنانی است که پس از اقدام به خودکشی قصد بازگشت به محیط کار دارند. در چنین شرایطی، نگرانی درباره دسترسی فرد به داروهای دامپزشکی ممکن است برای مدیران و همکاران مطرح شود. با این حال، راهنما توصیه می‌کند که به‌جای برخورد تنبیهی یا ایجاد محدودیت‌های ناگهانی و تحقیرآمیز، از یک رویکرد مشارکتی و حمایتی استفاده شود. گفت‌وگو با فرد باید در فضایی خصوصی و همراه با احترام انجام شود. محدودیت‌های احتمالی دسترسی به داروها یا برخی مسئولیت‌های شغلی باید با هدف افزایش ایمنی، به‌صورت متناسب، زمان‌دار و قابل بازنگری در نظر گرفته شوند. همچنین بازگشت به کار باید متناسب با شرایط فرد و با هماهنگی حمایت‌های تخصصی انجام شود. هدف نهایی، فراهم کردن شرایطی است که فرد بتواند با حفظ شأن حرفه‌ای و احساس امنیت، به فعالیت شغلی خود بازگردد.
برنامه پیشگیری از خودکشی به عنوان مسئولیتی برای هر محیط کار دامپزشکی
راهنمای Vetlife بر ضرورت تدوین برنامه اختصاصی پیشگیری از خودکشی برای هر محیط کار دامپزشکی تأکید می‌کند. در این برنامه باید خطرات خاص هر مجموعه شناسایی و برای کاهش آن‌ها اقدامات مشخصی در نظر گرفته شود.
بر اساس استانداردهای طرح ارزیابی و اعتباربخشی مراکز دامپزشکی بریتانیا (RCVS Practice Standards Scheme)، از اول آوریل ۲۰۲۶ تدوین و اجرای برنامه اختصاصی پیشگیری از خودکشی برای مراکز مشمول این طرح الزامی شده است. این برنامه باید موضوعاتی مانند دسترسی به داروهای اتانازی و آرام‌بخش، تجهیزات مربوط به بیهوشی و اتانازی دام، و خطرات ناشی از کار انفرادی یا شیفت‌های شبانه را پوشش دهد. این برنامه نباید صرفاً یک سند اداری برای تکمیل پرونده‌های اعتباربخشی باشد؛ بلکه باید با شرایط واقعی محیط کار هماهنگ باشد و به‌طور منظم مورد بازبینی قرار گیرد.
آموزش به همراه اصلاح محیط کار
نویسندگان راهنما ضمن تأکید بر اهمیت آموزش، هشدار می‌دهند که برگزاری دوره‌های آموزشی به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل را حل کند. آموزش مدیران و کارکنان برای شناخت علائم هشداردهنده، گفت‌وگو درباره سلامت روان و نحوه ارجاع افراد به خدمات تخصصی اهمیت دارد؛ اما این آموزش‌ها زمانی اثربخش‌تر خواهند بود که با اصلاح شرایط کاری، کاهش فشارهای غیرضروری، مدیریت دسترسی به داروها، حمایت از کارکنان و ایجاد فرهنگ سازمانی سالم همراه شوند. به بیان دیگر، نمی‌توان از کارکنان انتظار داشت در محیطی با فشار کاری بالا، حمایت ناکافی و ارتباطات ناسالم، صرفاً با شرکت در چند دوره آموزشی از آسیب‌های روانی مصون بمانند.
پیام اصلی راهنمای جدید Vetlife این است که پیشگیری از خودکشی در حرفه دامپزشکی، مسئولیتی مشترک است و نمی‌توان آن را تنها به خود فرد یا متخصصان سلامت روان واگذار کرد. محیط کار دامپزشکی باید به فضایی تبدیل شود که کارکنان در آن احساس امنیت، ارزشمندی و حمایت داشته باشند؛ فضایی که درخواست کمک نشانه ضعف یا عاملی برای از دست دادن موقعیت شغلی تلقی نشود. محدودسازی منطقی دسترسی به داروهای پرخطر، توجه به فشارهای شغلی، حمایت از کارکنان در شرایط دشوار، آموزش مدیران و تدوین برنامه‌های مشخص پیشگیری، همگی می‌توانند در کاهش خطر نقش داشته باشند. در نهایت، مراقبت از سلامت روان دامپزشکان نیز بخشی از مسئولیت حرفه‌ای جامعه دامپزشکی است؛ همان‌طور که برای حفظ سلامت حیوانات تلاش می‌کنیم، نباید سلامت و امنیت افرادی را که مسئول مراقبت از آن‌ها هستند نادیده بگیریم.
لینک دانلود:
https://www.vetlife.org.uk/suicide_prevention
