حکیم مهر: این روایت با کسب اجازه از جناب آقای دکتر رضاخانی، مؤسس محترم کلینیک دامپزشکی آهو، نگاشته شده است.
دو سال پیش، یکی از روزهای هفته، سرگرم انجام کارهای معمول اداری بودیم که دو خانم حدوداً چهل تا پنجاه‌ساله، با چهره‌هایی برافروخته و چشمانی گریان، وارد اتاق شدند. با عصبانیت فریاد می‌زدند و به‌شدت اعتراض می‌کردند. مرتب نام یکی از همکاران بسیار محترم بخش خصوصی را بر زبان می‌آوردند و می‌گفتند: «دکتر بچه‌ام را کشته است؛ می‌خواهم از او شکایت کنم.»
آن زمان ریاست اداره دارو و درمان دامپزشکی استان گیلان را بر عهده داشتم. من و همکارم، آقای دکتر توکل‌نیا، تلاش کردیم ابتدا آرامشان کنیم تا بتوانیم از اصل ماجرا سر دربیاوریم.
این دو خواهر که با هم زندگی می‌کردند، لئو را مانند فرزند خود بزرگ کرده بودند. لئو تمام زندگی‌شان بود و از شدت اندوه و ناباوریِ مرگ او، به‌دنبال مقصری می‌گشتند تا به هر قیمتی شده او را مجازات کنند. پس از آنکه کمی آرام‌تر شدند، خواهر کوچک‌تر که منطقی‌تر و خونسردتر به نظر می‌رسید، توضیح داد که سگشان یک تریر نر هجده‌ساله بوده و از دوران تولگی زیر نظر آقای دکتر رضاخانی قرار داشته است.
در خلال صحبت‌هایشان بارها می‌گفتند دامپزشکان گیلان دانش و مهارت کافی ندارند، سگ‌ها باید سی تا چهل سال عمر کنند و دامپزشکان از علم روز بی‌اطلاع‌اند. پرونده قطوری را که همراه آورده بودند بررسی کردم. از محتوای پرونده مشخص بود که دکتر رضاخانی اقدامات تشخیصی و درمانی لازم را انجام داده و روند مراقبت از لئو را پیگیری کرده است.
برای آن دو توضیح دادم که دکتر رضاخانی از دامپزشکان باسابقه، خوش‌نام و مورد اعتماد استان است و آنچه در توان حرفه‌ای و علمی‌اش بوده برای درمان لئو انجام داده است. رسیدگی و مراقبت خودشان نیز بی‌تردید در طول عمر او مؤثر بوده است. گفتم: «شما هر کاری از دستتان برمی‌آمد انجام داده‌اید؛ پس دست‌کم از این بابت آسوده‌خاطر باشید.»
از نظر علمی نیز توضیح دادم که سگ‌ها در سنین بالا ممکن است با بیماری‌ها و عوارض متعدد ناشی از کهولت سن روبه‌رو شوند؛ از جمله نارسایی کلیوی و قلبی، تنگی نفس، آرتروز شدید، ضعف عضلانی، تومورها و اختلالات بینایی. در پرونده لئو نیز شواهدی از بزرگ‌شدن قلب، افزایش مایع در ریه‌ها، تجمع مایع در شکم، آرتروز شدید و ابتلا به تومور بدخیم طحال و درگیری غدد لنفاوی ثبت شده بود. با توجه به مدارک موجود، اقدامات درمانی انجام‌شده را قابل دفاع می‌دانستم و نشانه‌ای از قصور دامپزشک در پرونده ندیدم.
اما توضیحاتم نتیجه‌ای نداشت. خواهر بزرگ‌تر تصور کرد که چون همکار دکتر رضاخانی هستم، از او جانبداری می‌کنم. با عصبانیت گفت: «تو داری از او دفاع می‌کنی، چون همکارت است! قیافه‌تان هم شبیه هم است؛ حتماً پسرخاله‌اش هستی!»
پس از مدتی بحث و گریه و فریاد، برای آنکه موضوع از مسیر قانونی پیگیری شود، پیشنهاد کردم شکایتشان را مکتوب کنند و هر مدرکی را که به نظرشان نشان‌دهنده قصور دامپزشک است، ضمیمه آن کنند. توضیح دادم که پرونده به هیئت رسیدگی به تخلفات صنفی نظام دامپزشکی ارجاع می‌شود و در صورت احراز قصور، مطابق ضوابط تصمیم‌گیری خواهد شدو نهایتا دکتر اخطار خواهد گرفت.
این توضیح هم خشمشان را بیشتر کرد. با اعتراض گفتند: «اخطار یعنی چه؟ او مرتکب قتل شده است؛ یک نفر را کشته و باید قصاص شود!» من هم که از ادامه بحث خسته و عصبانی شده بودم، گفتم: «خانم محترم، حتی اگر بیماری صدساله هم به دلیل قصور پزشک فوت کند، موضوع از مسیر مراجع قانونی و انتظامی بررسی می‌شود. رسیدگی به چنین پرونده‌هایی زمان‌بر است و نتیجه آن را مرجع صالح تعیین می‌کند.»
آن دو خواهر ازدواج نکرده بودند و سال‌های طولانی با لئو زندگی کرده بودند. به‌خوبی می‌شد فهمید که هنوز مرگ او را باور نکرده‌اند. با این حال، نتوانستم قانعشان کنم از شکایت صرف‌نظر کنند. مشاجره بالا گرفت و در نهایت قرار شد شکایت خود را همراه با مستندات، روز بعد به اداره بیاورند.
صبح روز بعد، در ابتدای وقت اداری، با شکایتی چندصفحه‌ای مراجعه کردند. در متن شکایت، همه‌چیز را از دوران تولگی لئو تا روزهای پایانی زندگی‌اش شرح داده بودند. اما نکته‌ای که بیش از همه شگفت‌زده‌ام کرد، دلیل اصلی شکایت بود: چند شب پیش، لئو به خواب خواهر بزرگ‌تر ــ که صاحب اصلی او بود ــ آمده و گفته بود: «دکتر رضاخانی مرا کشته است؛ انتقامم را از او بگیر!»
باورکردنی نبود؛ تمام مستندات شکایت، در نهایت، به خوابی بازمی‌گشت که خواهر بزرگ‌تر دیده بود. میزان باور و اطمینان او به آن خواب برایم عجیب بود.
بار دیگر تلاش کردم آرامشان کنم. به‌تازگی کتاب «تئوری انتخاب» را خوانده بودم و جمله‌ای از آن در ذهنم مانده بود. مضمون آن را برایشان توضیح دادم: وقتی مصیبت یا حادثه‌ای سنگین، مانند از دست دادن عزیزی، رخ می‌دهد و کاری از دست ما ساخته نیست، پس از گذراندن دوره سوگواری باید کم‌کم راهی برای پذیرفتن واقعیت و ادامه زندگی پیدا کنیم.
برای روشن‌تر شدن منظورم، از استعاره خنجری در قلب استفاده کردم: «تصور کنید کسی خنجری در قلبتان فرو کرده است. اگر آن را همان‌جا نگه دارید، هر اتفاق کوچکی زخم را تازه می‌کند و دوباره درد می‌کشید. گاهی باید خنجر را بیرون آورد و کنار گذاشت تا زخم فرصت ترمیم پیدا کند.»
فکر می‌کردم این مثال شاید اندکی آرامشان کند؛ اما واکنش خواهر بزرگ‌تر کاملاً برخلاف انتظارم بود. با صدای بلند و خشمگین گفت: «اگر آن خنجر را بیرون بیاورم، آن را در قلب تو و دکتر فرو می‌کنم!»
به هر ترتیب، شکایت ثبت شد. طی هفته بعد، دو سه بار برای پیگیری نتیجه به اداره مراجعه کردند. پس از آنکه دکتر رضاخانی در بررسی اولیه تبرئه شد، معترضان اعتراض کردند و پرونده برای بررسی مجدد به هیئت سه‌نفره در سازمان مرکزی ارجاع شد. تا آنجا که به یاد دارم، آقایان دکتر کبیر و دکتر ملازم نیز از اعضای آن هیئت بودند. نظر هیئت، رأی قبلی را تأیید کرد و دکتر رضاخانی از اتهام انتسابی تبرئه شد.
با این حال، ماجرا به همین‌جا ختم نشد. آن دو خواهر با انتشار اعلامیه در سطح شهر و مطالبی در فضای مجازی، تصویری از دکتر را با عنوان «قاتل حیوانات خانگی» منتشر کردند و به دامپزشکان و رئیس وقت نظام دامپزشکی استان توهین‌هایی روا داشتند. سرانجام، با شکایت رسمی دکتر رضاخانی، موضوع از مسیر قانونی پیگیری شد و این ماجرا پایان یافت.
این تجربه برای من یادآور نکته‌ای مهم بود: پیوند عاطفی انسان با حیوان خانگی می‌تواند بسیار عمیق باشد و گاه حیوان، به‌ویژه برای افرادی که سال‌های طولانی با او زندگی کرده‌اند، عضوی از خانواده و بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره محسوب می‌شود. بنابراین، مرگ حیوان خانگی ممکن است برای صاحبش سوگی واقعی و سنگین به همراه داشته باشد؛ سوگی که نباید آن را کوچک شمرد یا با جملاتی شتاب‌زده و قضاوت‌گرانه نادیده گرفت. صاحبان حیوان در چنین شرایطی بیش از هر چیز به شنیده‌شدن، همدلی و فرصت کافی برای پذیرش فقدان نیاز دارند.
با این همه، باید میان دو موضوع تفاوت روشنی قائل شد: از یک سو، اندوه و احساس فقدان صاحب حیوان که تجربه‌ای شخصی و عاطفی است و شایسته احترام و همدلی؛ و از سوی دیگر، مسئولیت حرفه‌ای دامپزشک که باید بر پایه شرح‌حال، معاینات، یافته‌های تشخیصی، تصمیم‌های درمانی، مستندات پرونده و اصول علمی و اخلاق حرفه‌ای ارزیابی شود. صرفِ فوت حیوان، به‌تنهایی، نه اثبات‌کننده قصور دامپزشک است و نه دلیلی برای نادیده‌گرفتن احتمال آن. همان‌طور که اندوه صاحب حیوان نباید موجب صدور حکم درباره دامپزشک شود، عنوان حرفه‌ای و سابقه دامپزشک نیز نباید مانع بررسی دقیق و بی‌طرفانه شکایت باشد.
دامپزشک در برابر بیمار و صاحب آن مسئولیت دارد؛ از جمله تلاش برای ارائه مراقبت علمی و متناسب، توضیح روشن درباره وضعیت بیمار و پیش‌آگهی، ثبت اقدامات و تصمیم‌های درمانی و برخورد محترمانه و همدلانه با صاحبان حیوان. در مقابل، تشخیص وجود یا نبود قصور، موضوعی تخصصی است و باید از مسیر مراجع صلاحیت‌دار و با بررسی همه شواهد و شرایط پرونده انجام گیرد، نه بر اساس حدس، خشم، خواب یا شدت طبیعیِ اندوه پس از فقدان.
شاید مهم‌ترین درس این ماجرا همین باشد: همدلی با صاحب داغ‌دیده و حمایت از حقوق حرفه‌ای دامپزشک، دو امر متضاد نیستند. می‌توان رنج و سوگ صاحب حیوان را به رسمیت شناخت و در عین حال، از ضرورت رسیدگی منصفانه، مستند و علمی به عملکرد دامپزشک دفاع کرد. در چنین تعادلی است که هم حرمت رابطه انسان و حیوان حفظ می‌شود و هم اعتماد عمومی به حرفه دامپزشکی و نظام رسیدگی به شکایت‌ها آسیب نمی‌بیند.
