رویکرد سلامت واحد نظامی در ارتش‌های جهان: مروری روایی - دکتر سید شهرام میرزمانی

رویکرد سلامت واحد نظامی[1] در ارتش‌های جهان: مروری روایی

دکتر سید شهرام میرزمانی

DVM, MPH, PHD

از معاونت بهداشت امداد درمان و آموزش پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران

ss.mirzamani@gmail.com

چکیده

رویکرد «سلامت واحد» [2]سلامت انسان، حیوان، گیاه و محیط‌زیست را به‌هم‌پیوسته می‌داند و بر همکاری میان بخش‌ها و رشته‌های مختلف تکیه دارد (OHHLEP,2022)[3]. نیروهای مسلح به‌دلیل تماس نزدیک با حیوانات، غذا و آب محلی، ناقل‌ها و زیست‌بوم‌های ناآشنا در مأموریت‌ها، از نخستین کاربران عملی این منطق بوده‌اند؛ حتی پیش از رواج خود اصطلاح (Győrffy & Jozwiak, 2016). این مقاله با مرور منابع منتشرشده تا اکتبر ۲۰۲۶، شش حوزه‌ی عملیاتی سلامت واحد نظامی و تجربه‌ی ایالات متحده، بریتانیا، مجارستان، پرتغال و همکاری چندملیتی ناتو را بررسی می‌کند. نتیجه این است که ادبیات علمی این حوزه محدود و پراکنده است و عمدتاً به کشورهای ناتو تعلق دارد.

 واژگان کلیدی: سلامت واحد؛ سلامت نظامی؛ دامپزشکی نظامی؛ بیماری‌های زئونوز یا قابل انتقال بین انسان وحیوانات؛ حفاظت از سلامت نیرو

  مقدمه

 اگرچه مفهوم سلامت واحد از دوران باستان با نظرات بقراط شکل گرفت، در قرن 17 دانشمندان پیشگام سلامت انسان، حیوان و محیط زیست را باهم گره زده اند. در ادامه، این مفهوم با کارهای ردولف ورشو در قرن 19 و سر ویلیام اوسلر و کالوین اس شواب (پدر اپیدمیولوژی دامپزشکی) در قرن 20 در واژه طب واحد - رویکرد یکپارچه ای از طب انسانی، طب حیوانی و طب محیط زیست گسترش پیدا کرد. با این همه، "سلامت واحد" در آغاز دهه 2000 مورد توجه قرارگرفت، به عنوان چتر سلامت واحد شامل سلامت انسان، سلامت حیوانات، سلامت محیط زیست(طبیعت یا سیاره) و به تازگی سلامت میکروبیوم توسعه یافته است.

تاریخ جنگ‌ها نشان می‌دهد بیماری‌ها همواره بخشی از میدان نبرد بوده‌اند. در عملیات‌های اخیر نیز مسائلی مانند بیماری‌های گوارشی، عفونت‌های تنفسی، تب Q، بروسلوز، مالاریا و لیشمانیوز بر سلامت نیروهای گسترش یافته اثر گذاشته‌اند (Aronson et al., 2006). بخش مهمی از این تهدیدها در مرز میان سلامت انسان، حیوان، گیاه و محیط پدید می‌آید؛ یعنی دقیقاً جایی که رویکرد سلامت واحد بر آن تمرکز دارد.

 هدف از این مطالعه شناسایی و تعیین وضعیت رویکردهای سلامت واحد در ارتش های جهان و نقش دامپزشکی نظامی در تدوین، استقرار و اجرای آن در عملیاتی های نظامی (در زمان صلح، بحران ها، درگیری ها و جنگ ها) می باشد. همچنین،  این مقاله به سه پرسش: (۱) سلامت واحد نظامی چیست و چرا برای نیروهای مسلح اهمیت دارد؟ (۲) در عمل چه حوزه‌هایی را در بر می‌گیرد؟ (۳) ارتش‌های مختلف چگونه آن را به کار گرفته‌اند و چه شکاف‌هایی باقی است؟ پاسخ می دهد.

 روش مطالعه

 این مطالعه یک مرور روایتی با جستجوی سریع واژگان "نظامی" و "سلامت واحد" در عنوان در دو پایگاه اطلاعاتی پاب مد و گوگل اسکولار بدون هیچ محدودیتی انجام شده است. مقالات، کتاب ها، پایان نامه ها و گزارش های مرتبط با مضامین و موضوع اصلی سلامت واحد در ارتش های جهان شناسایی و جهت تحلیل محتوا موضوع انتخاب و بررسی شدند. 

 یافته‌ها:

 در بررسی پایگاه های اطلاعاتی تنها 10 عنوان مقالات پژوهشی(5)، فصلی از کتاب (1)، پایان نامه (1) و گزارش (3) مرتبط با مضامین و موضوع اصلی سلامت واحد در ارتش های جهان در عنوان آنها شناسایی شد. علاوه بر آنها 3 مقاله پژوهشی و 2 فصل از کتاب مرتبط با موضوع اصلی در متن آنها در این مطالعه وارد شدند. مهمترین یافته های این مطالعه مروری عبارتند از:

 1.      جنگ ها و درگیری های 200 سال گذشته، نقش ارتش ها را به‌عنوان یک انتقال‌دهنده مهم عوامل بیماری‌زا با مکانیسم‌های انتقال بیولوژیکی و اجتماعی روشن کرد. عملیات های نظامی خطر قابل توجهی در انتشار بیماری های عفونی نوپدید و بازپدید در 100 سال گذشته به ویژه از جنگ جهانی اول تا جنگ روسیه- اوکراین در سطح جهان داشته است. در 20 سال گذشته، افزایش تعداد (بیش از 40 مورد) عملیات نظامی منجر به افزایش نوپدیدی یا بازپدیدی بیماری های عفونی به هنگام عملیات های نظامی شده است. جنگ اوکراین آخرین نمونه از آسیب های ناشی از جنگ بر "سلامت واحد"، سلامت انسان، حیوانات و محیط زیست است.

2.      اقدامات و عملکرد سلامت واحد در عملیات های نظامی همواره در امتداد اصول سلامت واحد قبل از ظهور آن وجود داشته است. رویکرد "سلامت واحد" نظامی به ادبیات گسترده "سلامت واحد" هنوز نفوذ نکرده است. اما از اواخر دهه 2010 در حال افزایش است.

3.      با تکامل خدمات دامپزشکی نظامی، بهداشت عمومی و خدمات دامپزشکی در بهداشت عمومی در زیر چتر "سلامت واحد"  به عنوان موضوعی مهم در امنیت ملی مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از نیروهای مسلح جهان دارای سپاه دامپزشکی یا دامپزشک نظامی برای ارائه خدمات دامپزشکی در بهداشت عمومی برای حفظ امنیت ملی هستند.

4.      ارتش های جهان به طور منحصر به فرد برای اجرای مفهوم "سلامت واحد" آمادگی دارند زیرا از کارکنان بهداشتی از هر سه حوزه طب انسانی، طب حیوانی، طب محیط زیست برای حفظ و ارتقای سلامت کارکنان و خانواده آنان همزمان استفاده می نمایند. 

5.      توافقنامه همکاری بین کمیته بین المللی طب نظامی(ICMM) (کمیسیون دامپزشکی نظامی) و سازمان جهانی بهداشت حیوانات (OIE/WOAH) با هدف تقویت امور دامپزشکی در خدمت بهداشت عمومی، مراقبت بیماری های حیوانی، مبارزه و کنترل بیماری های زئونوز، ایمنی مواد غذایی، رفاه حیوانات و همکاری در بحران های بهداشتی با نگرانی بین المللی از سال 2006 در حال اجرا است. 

6.      پنجاه و چهارمین سمپوزیوم بین المللی دامپزشکی نظامی با موضوع "طب واحد، سلامت واحد" از 12 تا 16 مه 2008 در گارمیش آلمان برگزار گردید. دامپزشکان نظامی در این سمپوزیوم بر " سلامت واحد" تمرکز داشتند. سلامت واحد" بخشی جدایی ناپذیر از حرفه دامپزشکی است و پیوندهای قوی با اهداف راهبردی سازمان های بین المللی دامپزشکی از جمله AVMA و OIE/WOAH دارد. شرکت کنندگان آن شامل دامپزشکان نظامی 15 کشور اروپایی و ایالات متحده امریکا بودند. 

7.      در ارتش ایالات متحده، فرماندهی بهداشت عمومی (USAPHC) با ادغام فرماندهی دامپزشکی و مرکز ارتقاء بهداشت و طب پیشگیری در سال 2011 تشکیل داد. بیانیه ماموریت آن «ارتقای بهداشت و پیشگیری از بیماری، آسیب و ناتوانی در سربازان و بازنشستگان، اعضای خانواده آنها و غیرنظامیان ارتش و تضمین اجرای مؤثر خدمات دامپزشکی با طیف کامل برای ارتش و وزارت دفاع» است. این ادغام باعث پذیرش مفهوم سلامت واحد و تشکیل اداره سلامت واحد در این فرماندهی شده است. همچنین، هفته "سلامت واحد" (2 تا 9 نوامبر) و روز سلامت واحد نظامی(3 نوامبر)  را از سال 2018 با هدف حمایت همه جانبه از بهداشت عمومی در تمام یگان های مستقر در سراسر جهان با رویدادهای متنوع راه اندازی کرده است.

8.      توافقنامه همکاری آژانس پروژه‌های تحقیقاتی پیشرفته دفاعی "دارپا" با دانشگاه های دیویس، کالیفرنیا؛ دانشگاه آیداهو؛ و دانشگاه پلیموث انگلستان با هدف بازبینی نوپدیدی ویروس‌های بسیار بیماری‌زا در حیوانات و جلوگیری از سرایت آن‌ها به انسان به ویژه ویروس لاسا و ویروس ابولا  از سال 2019 برای پاسخ‌ها به طغیان‌ها با تمرکز بر مهار انتشار ویروس از راه تغییر رفتار و درمان یا تهیه واکسن برای واکسیناسیون افراد آلوده پس از سرریز اولیه در سیرالئون و سراسر آفریقای غربی با رویکرد سلامت واحد در حال اجرا است. 

9.      نقش کلیدی "سلامت واحد" نظامی باید هم تصدیق و هم برای بازیابی مفهوم "سلامت واحد" آگاهی علمی آن تقویت شود. تأکید بر جنبه‌های نظامی "سلامت واحد" نه تنها گوشه های مبهم آن را آشکار می‌سازد، بلکه به بازیابی اهمیت مفهوم « سلامت واحد » کمک می نماید. انجام مطالعه موردی و ارائه درس آموخته های جنگ ها و درگیری ها در 100 سال اخیر با رویکرد سلامت واحد به خوبی می تواند رویکرد "سلامت واحد" نظامی تقویت نماید.

10.   با توجه به تعداد بیماری‌های زئونوزی که در سراسر جهان در حال شناسایی و مبارز با آنها هستند، مفهوم "سلامت واحد" نظامی باید به عنوان جزء اصلی اپیدمیولوژی نظامی برای جلوگیری از طغیان بیماری‌های عفونی زئونوز نوپدید و بازپدید مورد توجه قرار گرفته است. 

11.   مفهوم "سلامت واحد" در برنامه های درسی پایه (کارشناسی) و تحصیلات تکمیلی (ارشد و دکترا) دانشکده های دامپزشکی، با هدف آموزش چند پیشه ( متنوع) و همه فن حریف به دامپزشکان گنجانده شده. همچنین برنامه آموزش تحصیلات تکمیلی یا دوره های ویژه بازآموزی و نوآموزی و/یا مداوم حرفه ای سالانه مفهوم "سلامت واحد" نظامی برای افسران دامپزشک نظامی با هدف آماده سازی آنها با طیف وسیعی از چالش های فنی و حرفه ای و مدیریتی و رهبری در یگان های نظامی اجرا می شود.

12.   نظام جامع مراقبت بیماری های زئونوز با ثبت الکترونیکی ترکیبی از داده های بیماری های انسان و حیوانات و حشره شناسی، آزمایشگاهی و محیطی و همچنین مشخصات دموگرافیک بیمار، تظاهرات بالینی یا زیرگروه پاتوژن بطور همزمان و مبتنی بر وب با رویکرد "سلامت واحد" نظامی و غیرنظامی به عنوان ابزار ارزشمندی برای بهداشت عمومی باید طراحی شده است. 

13.   نظام مراقبت نگهبان در ارتش های جهان با استفاده از حیوانات همراه، خدماتی و نظامی با استفاده از گونه های نگهبان مانند سگ برای شناسایی انواع مختلف بیماری های زئونوز از جمله لایم بورلیوز در بین جمعیت های نظامی و غیرنظامی در حال مطالعه و اجرا می باشد. 

چارچوب مفهومی: از "طب واحد[4]" تا "سلامت واحد"

زینس‌تاگ و همکاران (2011) مسیر گذار از مفهوم «طب واحد» به «سلامت واحد» و رویکردهای نظام‌مند به سلامت و بهزیستی را ترسیم کرده‌اند. در سال ۲۰۲۲ پنل بین‌المللی کارشناسان عالی‌رتبه‌ی سلامت واحد (OHHLEP) تعریفی عملیاتی ارائه داد: رویکردی یکپارچه که می‌کوشد سلامت مردم، حیوانات و اکوسیستم‌ها را به‌طور پایدار متعادل و بهینه کند و میان سلامت انسان، حیوانات اهلی و وحشی، گیاهان و محیط گسترده‌تر پیوند می‌بیند (OHHLEP  ,2022). این تعریف بخش‌ها، رشته‌ها و جوامع گوناگون را برای مقابله با تهدیدهای سلامت و تأمین غذا، آب، انرژی و هوای سالم بسیج می‌کند. پنل کارشناسی عالی‌رتبه «سلامت واحد» تأکید می‌کند که این تعریف مجموعه‌ای از اصول راهنماست که می‌توان آن را برای ذی‌نفعان مختلف، از جمله نهادهای دفاعی، بومی‌سازی کرد.

چرا نیروهای مسلح؟

به‌نظر گیورفی و جوزویاک (2016)، دامپزشکی نظامی در جریان تکامل خود در امنیت ملی ریشه دوانده است و بسیاری از ارتش‌ها هنوز خدمات دامپزشکی فعال، اعم از ترکیب پایدار و ذخیره، دارند. دامپزشک نظامی می‌تواند حلقه‌ی ارتباط میان نهادهای نظامی و غیرنظامی باشد و پرونده‌های پیچیده و میان‌رشته‌ای را مدیریت کند. نویسندگان همچنین یادآوری می‌کنند که اصول سلامت واحد در محیط‌های نظامی پیش از پیدایش این اصطلاح به کار می‌رفت، اما «سلامت واحد نظامی» هنوز به‌خوبی وارد ادبیات گسترده‌ی سلامت واحد نشده است.

چند ویژگی نیروهای مسلح این رویکرد را برایشان حیاتی می‌کند:

·         گسترش نظامی در محیط‌های ناآشنا: نیروها در معرض ناقل‌ها، آب، غذا و جانوران بومی قرار می‌گیرند که پیش‌تر با آن‌ها مواجه نبوده‌اند (Aronson et al.,2006).

·         زنجیره‌ی تأمین غذا و آب: تأمین هزاران وعده در پایگاه‌ها و ناوها بدون هماهنگی میان نهادهای مختلف ممکن نیست (Holl,2026).

·         حیوانات عملیاتی: سگ‌های نظامی بخشی از نیرو هستند و سلامت آن‌ها بخشی از آمادگی عملیاتی است (Public Health Command Pacific, n.d.). 

·         مفهوم حفاظت از سلامت نیرو: پشتیبانی دامپزشکی در عملیات‌ها معمولاً در چارچوب حفاظت از سلامت نیرو [5] تعریف می‌شود (Delgado et al.,2018).

حوزه های عملیاتی سلامت واحد نظامی

ایمنی و دفاع غذایی و آب

در آمریکا، خدمات دامپزشکی ارتش در چتر سلامت واحد قرار می‌گیرد و از طریق ایمنی غذا، دفاع غذایی، پایش بیماری‌های مشترک و خدمات سلامت حیوانات از سلامت محیط، حیوان و انسان پشتیبانی می‌کند. وظایف حفاظت غذایی شامل پشتیبانی از ناوها و زیردریایی‌ها، ممیزی بهداشتی تأمین‌کنندگان تجاری، بازرسی ماهانه‌ی مراکز عرضه و ارزیابی خطر غذا و آب است (Public Health Command Pacific, n.d.). آژانس بهداشت دفاعی (DHA) نیز می‌گوید ارتش ایمنی و امنیت غذا را با رویکردی چندرشته‌ای، چندنیرویی و میان‌سازمانی تحلیل می‌کند (Holl, 2026). در سطح اتحاد ناتو، پانل کارشناسی آب و غذا با مشارکت بیش از ده کشور بر استانداردسازی فرایندهای بهداشت عمومی، ایمنی غذا و تدارکات تمرکز دارد (Thum, 2023).

پایش بیماری های زئونوز یا قابل انتقال بین انسان و حیوانات

تب Q و بروسلوز از زئونوزهایی‌اند که در بازنگری تجربه‌ی نیروهای آمریکایی در عراق و افغانستان گزارش شده‌اند (Aronson et al., 2006). مؤسسه‌ی پژوهش‌های علوم پزشکی نیروهای مسلح آمریکا (AFRIMS)[6] در جنوب‌شرق آسیا زئونوزها را در جمعیت‌های حیوانی پایش می‌کند تا تدارک اقدامات مقابله‌ای را در منطقه هدایت کند و این کار را بخشی از رویکرد سلامت واحد می‌داند (AFRIMS, 2021). در اروپا نیز ارائه‌های سمپوزیوم دامپزشکی نظامی، از جمله برنامه‌ی کنترل هاری در اسلواکی، به همین حوزه پرداخته‌اند (Thum, 2023). 

بیماری های منتقله از راه ناقلین  

وی نا و همکاران (2004) گزارش کردند که پس از عملیات آزادی عراق، شمار زیادی از موارد لیشمانیوز دنیای قدیم میان نیروهای آمریکایی دیده شد که از جنگ جهانی دوم بی‌سابقه بود و بسیاری از آنان نیروهای ذخیره و گارد ملی بودند. مرور نظام‌مند و فراتحلیل جدیدتر نیبا راولینگز و همکاران (2025) بر ۳۶ مطالعه درباره‌ی نیروهای مستقر بنا شده و نشان می‌دهد تنوع طرح‌های مطالعاتی بسیار زیاد است، گونه‌ی لیشمانیا (ویانیا) برزیلی [7]عامل غالب شکل پوستی در نیروهای گسترش یافته در قاره‌ی آمریکا است و راهبردهای کنترل باید منطقه‌محور باشند. آن‌ها پیشنهاد می‌کنند اثربخشی بلندمدت اقدامات حفاظت فردی، چه تکی و چه ترکیبی، در محیط‌های مختلف استقرار بررسی شود.

جنبه‌ی «حیوانی» ناقل‌ها نیز اهمیت دارد. مک‌کاون و همکاران (2013) با پایش سگ‌ها در پورتوریکو نشان دادند که جمعیت سگ‌ها مخزن مناسبی برای عوامل منتقله از ناقل است و پایش مستمر آن‌ها برای حفظ سلامت، هم برای کشور میزبان و هم برای نیروها و سگ‌های نظامی مستقر، ضروری است.

مقاومت ضدمیکروبی

مقاومت ضدمیکروبی نمونه‌ی روشن مشکلی چندبخشی است و گریوز و همکاران (2024) آن را در کنار زئونوزها، بیماری‌های منتقله از ناقل و ایمنی غذا از محورهای اصلی سلامت واحد در حوزه‌ی دفاع می‌دانند. در میدان نبرد، دیویس و همکاران (2005) عفونت زخم و استئومیلیت ناشی از آسینتوباکتر [8]مقاوم به چند دارو را در ۲۳ سرباز مجروح عراق گزارش کردند؛ ۱۸ نفر از آنان استئومیلیت داشتند. پیش از دوره‌ی مطالعه، در ۱۴ ماه فقط ۲ نفر از ۳۲۶ سرباز بستری در همان مرکز به این باکتری آلوده بودند، یعنی تغییر چشمگیری رخ داده بود. درمان انتخابی و طولانی‌مدت تقریباً شش‌هفته‌ای در این گروه مؤثر بود. این مطالعه به‌خودی‌خود منشأ محیطی یا حیوانی عفونت‌ها را بررسی نمی‌کند، اما نشان می‌دهد مقاومت ضدمیکروبی چگونه به یک تهدید عملیاتی تبدیل می‌شود.

حیوانات نظامی و سلامت دامپزشکی

در منطقه‌ی هند و اقیانوس آرام، ارتش آمریکا از طریق ۳۰ مرکز درمان دامپزشکی از بیش از ۴۲۰ سگ نظامی، دیگر حیوانات دولتی و حیوانات خانگی بهره‌مندان مراقبت می‌کند (Public Health Command Pacific, n.d.). رویکرد سلامت واحد از سلامت و رفاه سگ‌های نظامی نیز حمایت می‌کند (Holl, 2026). علاوه بر این، پایش حیوانات خانگی خانواده‌های نظامی می‌تواند هشداردهنده‌ی خطر زئونوزها باشد و مرکز بهداشت عمومی ارتش آمریکا امکان ثبت متمرکز داده‌های بیماری‌های مشترک را از راه سامانه‌ی پرونده‌ی الکترونیک دامپزشکی بررسی کرده است.

آموزش، همکاری غیرنظامی و دیپلماسی سلامت

گریوز و همکاران (2024) استدلال می‌کنند که سلامت واحد هنوز در «تعامل دفاعی (سلامت)» به کار گرفته نشده، در حالی که می‌تواند فعالیتی پرتأثیر و کم‌ریسک باشد که به شکل‌گیری روابط بلندمدت با کشورهای شریک کمک می‌کند. به گفته‌ی نویسندگان، بریتانیا در دستور کار جهانی سلامت و امنیت و بازنگری یکپارچه‌ی خود به رویکرد سلامت واحد متعهد شده است. از نظر گیورفی و جوزویاک (2016) نیز آموزش مفهوم سلامت واحد چه در عمل و چه در دانشگاه با دشواری‌هایی روبه‌رو بوده است.

مرور تجریه ی کشورها

ایالات متحده. آژانس بهداشت دفاعی – بخش بهداشت عمومی (DHA-PH) سلامت واحد را یک ایده‌ی ساده اما قدرتمند می‌داند: سلامت مردم، حیوانات، گیاهان و محیط به هم گره خورده است. دامپزشکان، پزشکان، متخصصان بهداشت محیط و بهداشت عمومی از همه‌ی نیروها با هم کار می‌کنند و با اداره‌ی پایش سلامت نیروهای مسلح همکاری دارند. مقام‌های این نهاد تأکید می‌کنند که ابتکارهای سلامت واحد نظامی از توان‌های ویژه‌ی ارتش برای تقویت امنیت جهانی سلامت آمریکا بهره می‌گیرد (Holl, 2026). اجرای این رویکرد در محیط نظامی با چالش‌های خاص خود همراه است.

بریتانیا. گریوز و همکاران (2024) در مجله سلامت نظامی مجله پزشکی بریتانیا[9] بر لزوم به‌کارگیری سلامت واحد در فعالیت‌های تعامل دفاعی (سلامت) تأکید می‌کنند و چهار محور زئونوزها، بیماری‌های منتقله از ناقل، مقاومت ضدمیکروبی و ایمنی غذا را برجسته می‌سازند.

مجارستان و اروپای مرکزی. مقاله‌ی دیورفی و یوزویاک (2016) که در نشریه‌ی نظامی مجارستان منتشر شد، یکی از معدود مرورهای اختصاصی درباره‌ی نقش دامپزشک نظامی در سلامت واحد است و نشان می‌دهد بسیاری از ارتش‌ها هنوز سرویس دامپزشکی دارند.

پرتغال. پژوهش مصاحبه‌ای دلگادو و همکاران (2018) درباره‌ی نیروهای پرتغالی مستقر در کوزوو، جمهوری آفریقای مرکزی و مالی نشان می‌دهد پشتیبانی دامپزشکی بر اساس دکترین منتشرشده بر ایمنی و دفاع غذایی، بررسی طغیان بیماری‌های منتقله از راه غذا یا زئونوتیک و پایش زئونوزها تمرکز دارد. نویسندگان فرصت توسعه‌ی دامپزشکی پیشگیرانه و کار میان‌رشته‌ای با پزشکی انسانی را برجسته می‌کنند.

ناتو و همکاری چندملیتی. سمپوزیوم بین‌المللی دامپزشکی نظامی در سال ۲۰۲۳ بیش از ۱۲۰ دامپزشک نظامی از ۲۰ کشور را گرد هم آورد و بر بهداشت عمومی دامپزشکی، ایمنی و دفاع غذایی و کنترل زئونوزها تمرکز کرد؛ شرکت‌کنندگان بر ارزش آشنایی پیشین کارشناسان برای پاسخ سریع‌تر در بحران‌ها تأکید کردند (Thum, 2023).

چالش ها و شکاف های دانش

·         کم‌بودن ادبیات: سلامت واحد نظامی هنوز در ادبیات اصلی سلامت واحد جایگاه روشنی ندارد (Győrffy & Jozwiak,2016).

·         ناهمگنی داده‌ها: مرور نیبا رالینگز و همکاران (2025) تنوع زیاد طرح مطالعات را مانع مقایسه و جمع‌بندی می‌داند.

·         نبود به‌کارگیری گسترده: در برخی حوزه‌ها مانند تعامل دفاعی، سلامت واحد هنوز به‌طور کامل به کار گرفته نشده است (Graves et al.,2024).

·     سوگیری منابع: منابع در دسترس عمدتاً از ایالات متحده، بریتانیا و اروپای ناتو است و درباره‌ی ارتش‌های دیگر اطلاعات انگلیسی‌زبان اندکی منتشر شده است. این محدودیت این مرور را نیز در بر می‌گیرد.

 نتیحه گیری

 از آنجا که ارتش ها به عنوان تهدید مهمی برای سلامت جهانی به‌ویژه برای سلامت غیرنظامیان در کشورهای با حضور نظامی گسترده ویا نظام‌های سلامت توسعه نیافته معرفی شدند. همچنین گسترش و عملیات نظامی خطر و میزان طغیان عفونت‌ها و بیماری‌های عفونی نوپدید و بازپدید را افزایش داده است. نیروهای مسلح ج. ا.ا. ( ارتش، سپاه، فراجا و وزارت دفاع) با همکاری سازمان های ملی دامپزشکی لازم است فعالیت ها و اقدامات زیر را به مورد اجرا قرار دهند.

1.     مفهوم "سلامت واحد" را پذیرفته و اصول و چارچوب "سلامت واحد" نظامی را در تمامی عملیات های نظامی با استفاده از دامپزشکان نظامی به عنوان «مدیران تضمین کیفیت» و « مجریان خط‌مشی دامپزشکی در خدمت بهداشت عمومی» تضمین نمایند.

2.      اداره "سلامت واحد" نظامی را در معاونت های بهداشت امداد و درمان ن.م. و سازمان های تابعه تشکیل داده تا برنامه ها و فعالیت های فنی، اجرایی و آموزشی لازم برای تدوین و استقرار مفهوم "سلامت واحد" نظامی اجرا شود.

3.    سازمان های نیروهای مسلح با مشارکت سازمان های بین المللی و ملی ذینفع نسبت به بهبود ظرفیت ها و قابلیت‌های بهداشت عمومی با رویکرد "سلامت واحد" نظامی به منظور پیشگیری، کنترل و مهار خطر انتقال و انتشار بیماری های عفونی از طریق مکانیسم های بیولوژیکی و اجتماعی انتقال عوامل بیماری زا هنگام عملیات های نظامی و ماموریت های کمک رسانی در فوریت ها و بلایا اقدام نمایند. 

4.    سازمان های نیروهای مسلح نظام مراقبت و نظارت بر بیماری های عفونی زئونوز و نوپدید و بازپدید، خدمات دامپزشکی در بهداشت عمومی، ایمنی مواد غذایی، رفاه حیوانات و همکاری ها در بحران های بهداشتی با نگرانی ملی و بین المللی را استقرار و توسعه بخشند. 

5.     توافقنامه های چند جانبه همکاری و مشارکت سازمان های ملی دامپزشکی و معاونت های بهداشت، امداد و درمان ن.م. و سازمان های تابعه در حوزه های آموزشی، فنی و اجرای و پژوهشی در عملیاتی های نظامی تدوین و اجرا شود. 

6.      مطالعه موردی سلامت واحد نظامی در جنگ های ایران – عراق، خلیج فارس، سوریه، اففانستان برای شناسایی درس آموخته های آن به ویژه در انتشار و مهار بیماری های عفونی و زئونوز نوپدید و بازپدید در منطقه با همکاری دانشکده های دامپزشکی و دانشگاه های علوم پزشکی ن.م. برنامه ریزی و اجرا شود. 

جمع‌بندی و توصیه‌ها

توصیه‌های زیر برداشت نگارنده از مجموع شواهد بالاست و نه یافته‌ی مستقیم یک پژوهش واحد:

1)      پایش یکپارچه: تجمیع داده‌های انسانی، حیوانی، گیاهان، حشره‌شناسی و آزمایشگاهی در سامانه‌ای مشترک.

2)      حضور دامپزشک در برنامه‌ریزی عملیاتی: به‌ویژه در ارزیابی خطر بیماری های منتقله از راه غذا و زئونوزها پیش از گسترش نظامی.

3)      آموزش و تمرین مشترک میان پزشکان، دامپزشکان و متخصصان بهداشت محیط، چه در داخل و چه در قالب. همکاری‌های چندملیتی

4)      همکاری غیرنظامی–نظامی برای تبادل داده و پاسخ به طغیان‌ها.

5)      پژوهش و انتشار: تولید داده‌های قابل‌مقایسه و انتشار تجربه‌ی ارتش‌های کمتر دیده‌شد. 

سلامت واحد نظامی در عمل مفهومی تازه نیست، اما نظام‌مندسازی و مستندسازی آن هنوز ناتمام است.

منابع

 1)    Armed Forces Research Institute of Medical Sciences. (2021, April 14). Zoonosis [Fact sheet]. U.S. Army Medical Directorate–AFRIMS. https://afrims.health.mil/Diseases-and-Vectors-We-Study/Article-Display/Article/2572188/zoonosis

2)    Aronson, N. E., Sanders, J. W., & Moran, K. A. (2006). In harm’s way: Infections in deployed American military forces. Clinical Infectious Diseases, 43(8), 1045–1051.

3)    Davis, K. A., Moran, K. A., McAllister, C. K., & Gray, P. J. (2005). Multidrug-resistant Acinetobacter extremity infections in soldiers. Emerging Infectious Diseases, 11(8), 1218–1224. https://doi.org/10.3201/eid1108.050103   

4)    Delgado, H. M. R., Morouço, P. J. F., Gomes, I. L., & Cabral, M. T. L. (2018). O papel do oficial médico veterinário em operações militares em campanha [Trabalho de investigação de grupo]. Instituto Universitário Militar. https://comum.rcaap.pt/entities/publication/46517438-9709-4940-8237-5ed5c89f204a

5)    Graves, R. L., Whitaker, J., & Clay, K. (2024). One Health: Opportunities for Defence Engagement (Health). BMJ Military Health, 170(e1), e20–e23. https://doi.org/10.1136/military-2024-002708

6)    Győrffy, A., & Jozwiak, Á. (2016). A hidden corner of the “One Health” concept: One Health, the military veterinarian, and education. AARMS – Academic and Applied Research in Military and Public Management Science, 15(2), 107–120. https://doi.org/10.32565/aarms.2016.2.2

7)    Holl, D. (2026, January 20). One Health’s integrated approach protects military communities. Defense Health Agency–Public Health; U.S. Army. https://www.army.mil/article/290057/one_healths_integrated_approach_protects_military_communities

8)    McCown, M., Opel, T., & Grzeszak, B. (2013). Vector-borne disease surveillance in Puerto Rico: Pathogen prevalence rates in canines – Implications for public health and the U.S. military – Applying the One Health concept. Journal of Special Operations Medicine, 13(2).

9)    Niba Rawlings, N., Bailey, M., & Courtenay, O. (2025). Leishmaniasis in deployed military populations: A systematic review and meta-analysis. PLOS Neglected Tropical Diseases, 19(3), Article e0012680. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0012680

10)  One Health High-Level Expert Panel, Adisasmito, W. B., Almuhairi, S., Behravesh, C. B., Bilivogui, P., Bukachi, S. A., Casas, N., Cediel Becerra, N., Charron, D. F., Chaudhary, A., Ciacci Zanella, J. R., Cunningham, A. A., Dar, O., Debnath, N., Dungu, B., Farag, E., Gao, G. F., Hayman, D. T. S., Khaitsa, M., . . . Zhou, L. (2022). One Health: A new definition for a sustainable and healthy future. PLOS Pathogens, 18(6), Article e1010537. https://doi.org/10.1371/journal.ppat.1010537

11)  Public Health Command Pacific. (n.d.). Veterinary services. U.S. Army. Retrieved October 9, 2026, from https://phcp.health.mil/Services/Veterinary-Services/   

12)  Thum, M. (2023, May 17). Public Health Command Europe hosts 68th International Military Veterinary Symposium. U.S. Army. https://www.army.mil/article/266772/public_health_command_europe_hosts_68th_international_military_veterinary_symposium    

13)  Weina, P. J., Neafie, R. C., Wortmann, G., Polhemus, M., & Aronson, N. E. (2004). Old World leishmaniasis: An emerging infection among deployed US military and civilian workers. Clinical Infectious Diseases, 39(11), 1674–1680.

14)  Zinsstag, J., Schelling, E., Waltner-Toews, D., & Tanner, M. (2011). From “one medicine” to “one health” and systemic approaches to health and well-being. Preventive Veterinary Medicine, 101(3–4), 148–156.