حکیم مهر: از لاشه نهنگ در مراحل پیشرفته پوسیدگی هم می‌توان داده‌هایی درباره آلاینده‌ها، انگل‌ها و... به دست آورد؛ اما در کیش، لاشه پیش‌از بررسی‌های علمی دفن شد.
به گزارش حکیم مهر به نقل از پیام ما، کمتر از دو ماه پس‌از پیدا‌شدن لاشه یک نهنگ «براید» در ساحل «چارک» هرمزگان، لاشه یک نهنگ «بدون دندان» در ساحل «کلبه هور» کیش پیدا شد. خلاف مورد قبلی که مرگ نهنگ بر اثر برخورد با شناور رخ داده بود، از علت تلف‌شدن این نهنگ اطلاعی نداریم. لاشه نهنگ در همان روزِ مشاهده‌شدنش، به‌سرعت در ساحل دفن شد. درحالی‌که لاشه‌ها در مراحل پیشرفته تجزیه هم می‌توانند اطلاعاتی درباره بیماری، انگل‌ها، ژنتیک، آلاینده‌ها و وضعیت زندگی حیوان در اختیار پژوهشگران بگذارند.
جمعه، 15 آبان، ساعت نه و نیم صبح از دریابانی با «مریم محمدی»، رئیس اداره محیط‌زیست سازمان منطقه آزاد کیش تماس گرفتند و گفتند یک لاشه نهنگ در محدوده ساحل «کلبه هور»، در غرب جزیره پیدا شده است. محیط‌زیست کیش با ماشین‌آلات مورد نیاز به منطقه رفتند تا لاشه را تعیین‌تکلیف کنند. به گفته محمدی، از گزینه‌های اصلی، انتقال و دفن لاشه در ساحل با هدف حفظ امکان استفاده آموزشی از اسکلت نهنگ در آینده بود. او به «پیام ما» می گوید: «برنامه ما این بود که اگر دفن ممکن نباشد، کاری کنیم تا با جریان‌های دریایی دور شود.»
ازنظر رئیس اداره محیط‌زیست سازمان منطقه آزاد کیش، علت مرگ نهنگ به‌واسطه پوسیدگی بالای لاشه آن مشخص نیست. «لاشه نهنگ نیمه‌متلاشی بود و نمی‌توان گفت علت مرگ و به ساحل آمدن چه بوده است.»
در مطالعات درباره نهنگ‌ها و دلفین‌ها، برای تشخیص درصد پوسیدگی، مقیاسی در نظر می‌گیرند که پنج مورد را شامل می شود، کد یک مربوط به گونه‌ای است که هنوز زنده است و کد پنج درباره نهنگ یا دلفینی است که به مومیایی یا اسکلت تبدیل شده؛ در این حالت، بیشتر بافت نرم از بین رفته است و پوست خشک شده و استخوان باقی مانده است. کد سه مربوط به موردی است که پوسیدگی متوسط اتفاق افتاده و نفخ، جدا‌شدن یا کنده‌شدن پوست، بوی مشخص، عضلات نرم‌تر، و اندام‌های هنوز تا حد زیادی تشخیص دادنی را شاهدیم. و در کد چهار نیز پوسیدگی پیشرفته، لاشه فروریخته، ازبین‌رفتن پوست، بوی شدید، عضلات تقریباً مایع‌شده و اندام‌های شکننده یا نامشخص را می‌بینیم.
حتی اگر نهنگ کیش مشمول کد چهار هم باشد، هنوز می‌توان موضوعاتی مانند سموم زیستی، انگل‌ها، ژنتیک و برخی اطلاعات مربوط به سابقه زندگی را از آن به دست آورد و چنین امکانی با دفن‌کردن لاشه به‌شکل کامل از بین می‌رود.
امکانات تشخیص را نداریم
مدیرعامل انجمن مردم‌نهاد حفاظت از طبیعت «میداف» گونه یافت‌شده در ساحل «کلبه هور» را «نهنگ بدون دندان» (Baleen whales) عنوان می‌کند. «هاله عابدی» معتقد است برای تشخیص، بایستی ابتدا کالبدشکافی و نمونه‌گیری کرد. اما در ایران، بعد‌از مشاهده لاشه کار زیادی نمی‌کنند و تشخیص ازروی نشانه‌ها صورت می‌گیرد. «متاسفانه امکانات و تجهیزات این موضوع را هم در اختیار نداریم.»
او میزان پوسیدگی لاشه این نهنگ بدون دندان را در حدی می‌داند که امکان تشخیص عامل مرگ را دشوار می‌کند. «با این درصد فسادی که اتفاق افتاده، شاید اصلاً نمونه برداری ممکن نباشد و نتوان یافته‌ای به دست آورد که چه عاملی باعث مرگ شده است.»
یکی از بحث‌هایی که از ابتدای جنگ تا امروز مطرح بوده است، به آلودگی سواحل و دریا در خلیج فارس برمی‌گردد: اینکه به چه میزان محیط‌زیست دریایی درگیر شده است. مدیرعامل «میداف» می‌گوید: «در موضوع آلودگی نفتی، زمانِ پایش اهمیت دارد. باید نمونه‌برداری‌ها، چه از موجودات، چه از خاک و آب دریا در همان روز اول یا دوم انجام و در دو هفته تکرار شود تا بتوان ثابت کرد چه میزان آلودگی اتفاق افتاده یا به موجودات کف‌زی رسیده است.»
آیا درباره این نهنگ می‌توان به نشانه‌ای از مرگ به‌واسطه آلودگی رسید؟ این موضوع ازنظر عابدی فقط براساس حدس و گمان است. «نمی توان در این باره نظر قطعی داد.»
امکان پژوهش از دست رفته است
اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا «NOAA» شبکه‌ای تخصصی برای بررسی پستانداران دریایی دارد. در راهنمای این سازمان تأکید شده است که کالبدگشایی نهنگ و سایر پستانداران دریایی فقط برای تعیین علت مرگ نیست. لاشه شایداطلاعاتی درباره سلامت حیوان، بیماری، وضعیت تغذیه، آلودگی‌ها و مواجهه با مواد سمی و همچنین مشکلاتی مانند برخورد با کشتی یا گیر‌افتادن در تورهای صیادی و… در اختیار محققان قرار دهد. براساس پروتکل‌های اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، حتی لازم نیست لاشه را به آزمایشگاه انتقال داد، بلکه می‌توان آن را در ساحل یا محل پیدا‌شدنش بررسی کرد. در این وضعیت، نمونه‌هایی مانند پوست، چربی، عضله، بالین و اندام‌های داخلی برداشت و منتقل می‌شوند.
نهنگ بدون دندانی که جمعه صبح به ساحل کلبه هور رسید، به‌سرعت دفن شد و امکان هرگونه پژوهش از دست رفته است. اما در غیاب امکانات و تجهیزات، نهنگ‌های دیگری به ساحل می‌آیند، بدون آنکه بدانیم چرا جریان آب های خلیج فارس، لاشه ها را به ساحل فرستاده است.
