روایتی تلخ از شکاف پنهان میان دامپزشکی و رشته‌های گروه پزشکی؛ وقتی مدرک یکی است، اما جایگاه یکی نیست! - دکتر جواد شایان‌خواه

وقتی «دکتر بودن» کافی نیست!

روایتی تلخ از شکاف پنهان میان دامپزشکی و رشته‌های گروه پزشکی؛ وقتی مدرک یکی است، اما جایگاه یکی نیست!

دکتر جواد شایان‌خواه

یک خواستگاری، یک تحقیر، و یک واقعیت که سال‌هاست کسی بلند نمی‌گوید

جمله‌ای که آن شب گفته شد، هنوز در گوشم است: «برادرتان برود با هم‌سطح خودش ازدواج کند.»

ماجرا از یک خواستگاری شروع شد؛ اما خیلی زود از آن عبور کرد و به پرسشی رسید که سال‌هاست در گوشه‌ای از ذهن این صنف تکرار می‌شود و کمتر کسی بلند می‌گویدش: چرا در جامعه‌ای که هر دو نفر «دکتر» هستند، یکی خود را در سطحی می‌داند که دیگری را «هم‌سطح» خود نمی‌بیند؟

یکی از نزدیکانم، دکتر دامپزشک است. بیش از یک دهه سابقه کار دارد؛ بخشی دولتی، بخشی خصوصی و دانشگاهی و آموزشی. کسی که سال‌ها قبل صبح زود به درمانگاهش می‌رفت، واکسن می‌زند، جراحی می‌کرد، در تماس مستقیم با بیماری‌های مشترک انسان و دام است، و شب تا دیروقت برمی‌گشت، پس از مشکلات بخش خصوصی ناچارا وارد بخش دولتی شد و حقوق ماهیانه و مشخصی می‌گرفت و به گفته خودش «عرف همه کارمندان ایران بود».

او بعداً به من گفت: «نمی‌فهمم چرا احساس حقارت کردم. من دکترم. ولی انگار این کلمه، برای بعضی‌ها معنای دیگری دارد.»

واسطه‌ای پیش آمده که او را به یک خانم دکتر دندانپزشک معرفی کرده است؛ خانم دکتر دندانپزشکی مالک  کلینیک دندانپزشکی، با سال‌ها سابقه در بخش خصوصی حوزه خودش. اما پیش از آنکه حتی یک عکس از خواستگار خودش یا حداقل شناخت ابتدایی اخلاقی و رفتاری و... دیده شود، اما  اولین سؤال‌هایی که از واسطه پرسیده شده: محل سکونتش کجاست؟ حق مسکن به عهده کیست؟ حق مهاجرت به عهده‌ کیست؟ حقوقش درآمد ماهیانه اش چقدر است؟

واسطه دامپزشک صادقانه گفته است: «حدوداً چهل تا چهل‌وپنج میلیون با اضافه کار حق مأموریت و...!»

طرف مقابل (خانم دکتر دندانپزشک) هم صادقانه گفت: «پرسنل عادی کلینیک من اعم از دستیار و نظافت‌چی و ادمین مجازی اینستاگرام من، حقوقشان معادل همین حقوق دامپزشک است.»

و در پایان، همان جمله‌ای گفته شد که هنوز در گوشم است: «برادر شما برود با هم‌سطح خودش ازدواج کند.»

آن خانم دندانپزشک، از دید خودش شاید حق داشت

باید انصاف داد. او سال‌ها در بخش خصوصی کار کرده بود. کلی درآمد کسب کرده بود. می‌دانست درآمد ثابت بخش دولتی با این تورم افسارگسیخته چقدر می‌تواند بی‌ثبات باشد. دنبال یک «تضمین» بود. و یک کارمند دولتی با حقوق تقریبی چهل میلیون بخش دولتی، برای او این تضمین اقتصادی را ایجاد نمی‌کرد. حتی اگر آن کارمند، دکتر دامپزشک باشد.

او در نظامی زندگی می‌کرد که در آن «دندانپزشک» با «دامپزشک» یکی نیست. پس این ماجرا، فقط یک «پول‌دوستی» ساده نیست. یک «انتخاب عقلانی» در چارچوب یک ساختار نابرابر است. ساختاری که در آن، دامپزشک، حتی با مدرک برابر، در جایگاه پایین‌تری قرار می‌گیرد.

و این، تلخ‌تر است. چون یعنی مشکل، فقط یک نفر نیست. یک ساختار است.

مسئله فقط حقوق نیست؛ مسئله «ارزش اقتصادی یک عنوان» است

در ذهن بخش‌هایی از جامعه، عنوان «پزشک»، «دندانپزشک» و «داروساز» با تصویری از مطب، کلینیک، درآمد خصوصی و مالکیت کسب‌وکار گره خورده است. اما وقتی به دامپزشک می‌رسیم، این معادله به شکل دیگری عمل می‌کند.

دامپزشک ممکن است سال‌ها در سازمان دولتی کار کند؛ در بحران‌های بیماری‌های دامی در میدان حاضر شود؛ با امنیت غذایی کشور درگیر باشد؛ و حتی در شرایط اضطراری، شب و روز برایش معنای چندانی نداشته باشد. اما در پایان ماه، فیش حقوقی او تصویری از این مسئولیت‌ها ارائه نمی‌کند.

اینجاست که باید پرسید: آیا نظام پرداخت، ارزش واقعی مسئولیت دامپزشک را منعکس می‌کند؟ اگر پاسخ منفی باشد، مشکل فقط «حقوق کم» نیست. مشکل، شکاف میان مسئولیت و پاداش است.

دامپزشک، پزشک حیوان نیست؛ حلقه‌ای از امنیت غذایی است

بزرگ‌ترین مشکل دامپزشکی در ایران شاید همین باشد که جامعه هنوز آن را در قالب «درمان حیوان» می‌بیند. در حالی که دامپزشکی با بیماری‌های دامی، بیماری‌های مشترک انسان و حیوان، سلامت فرآورده‌های خام دامی، نظارت بهداشتی، کشتارگاه‌ها و زنجیره تولید غذا ارتباط دارد.

یک بیماری دامی می‌تواند خسارت اقتصادی بزرگی به تولیدکننده وارد کند. یک بیماری مشترک می‌تواند سلامت انسان را تهدید کند. پس چرا هنوز در ذهن جامعه، دامپزشک با «درآمد پایین» و «اعتبار اجتماعی کمتر» شناخته می‌شود؟

این سؤال، بیش از آنکه متوجه خود دامپزشک باشد، متوجه ساختاری است که نتوانسته ارزش اقتصادی و اجتماعی این حرفه را به زبان قابل فهم برای جامعه ترجمه کند.

پارادوکس بزرگ: مسئولیت ملی، درآمد شخصی محدود

ممکن است از یک دامپزشک انتظار داشته باشیم در کنترل بیماری‌های دامی، حفظ تولید و سلامت مواد غذایی نقش داشته باشد. اما همان فرد، در زندگی شخصی خود، از نظر قدرت اقتصادی در جایگاهی متناسب با این مسئولیت قرار نگیرد.

اینجاست که یک سؤال اجتماعی مطرح می‌شود: وقتی یک حرفه از فرد انتظار مسئولیت‌های سنگین دارد، اما پاداش اقتصادی و منزلت اجتماعی متناسب ایجاد نمی‌کند، چه اتفاقی برای انگیزه نسل بعد می‌افتد؟

نسل جوان فقط به علاقه نگاه نمی‌کند. به درآمد نگاه می‌کند. به مسکن. به شأن اجتماعی. به مهاجرت. و به این سؤال ساده: «اگر شش سال از بهترین سال‌های جوانی‌ام را برای این رشته بگذارم، بعد از فارغ‌التحصیلی چه چیزی به دست می‌آورم؟»

اگر پاسخ مبهم باشد، نمی‌توان از جوان امروز انتظار داشت فقط با جمله «علاقه به حیوانات» وارد این حرفه شود.

انصافاً، درآمد همه دکترها یکسان نیست

باید منصفانه گفت: پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی و دامپزشکی از نظر ساختار بازار کار یکسان نیستند. مدل درآمدی، سرمایه مورد نیاز، تقاضای بازار، ساختار تعرفه و فرهنگ پرداخت جامعه برای خدمات آن‌ها متفاوت است. پس بحث این نیست که «چرا درآمد همه دکترها یکسان نیست؟» بحث این است: چرا ارزش اقتصادی و اجتماعی تخصص دامپزشکی تا این اندازه کمتر از مسئولیتی است که بر دوش آن گذاشته شده است؟

دامپزشک دولتی: عنوان «دکتر» می‌ماند، ولی قدرت اقتصادی آن می‌رود!

در بخش خصوصی، دست‌کم امکان ایجاد کسب‌وکار و افزایش درآمد وجود دارد. اما دامپزشکی که در ساختار دولتی فعالیت می‌کند، با نظام پرداختی مواجه است که بر اساس ضوابط اداری تعیین می‌شود. ممکن است مسئولیت سنگینی داشته باشد، اما حقوق او با تصور عمومی از درآمد یک «دکتر» فاصله داشته باشد.

اینجاست که یک اتفاق اجتماعی مهم رخ می‌دهد: عنوان «دکتر» باقی می‌ماند، اما قدرت اقتصادی عنوان از بین می‌رود. و این شکاف، دیر یا زود خودش را در مسکن، ازدواج، سبک زندگی و انگیزه شغلی نشان می‌دهد.

راه‌حل فقط افزایش حقوق نیست

دامپزشکی به یک بسته اصلاحی چندلایه نیاز دارد. نخست: اصلاح نظام پرداخت، متناسب با تخصص، مسئولیت، سختی کار و ریسک شغلی. دوم: تقویت مسیرهای درآمدی بخش خصوصی و مدل‌های جدید کسب‌وکار. سوم: بازسازی تصویر عمومی دامپزشکی؛ جامعه باید بداند دامپزشک یکی از مدافعان سلامت انسان و امنیت غذایی است. چهارم: رسانه‌های تخصصی باید درباره حقوق، منزلت و آینده شغلی دامپزشکان مطالبه‌گر باشند، نه فقط ناشر بخشنامه. پنجم: مدیران سازمانی باید سرمایه انسانی را ببینند؛ تقدیر، مسیر ارتقا و شنیده شدن صدای کارشناسان، بخشی از اقتصاد انگیزه است.

و برنگردیم به همان خواستگاری...

آن دامپزشک شاید با خودش گفته باشد: «من دکترم.» اما طرف مقابل پرسیده است: «درآمدت چقدر است؟» و این دو جمله، دو تعریف متفاوت از «دکتر بودن» هستند.

هیچ‌کس نمی‌تواند دیگری را مجبور کند تعریف خودش از زندگی را تغییر دهد. اما جامعه باید از خودش بپرسد: چرا یک دامپزشک با وجود سال‌ها تحصیل و مسئولیت تخصصی، گاهی با درآمدش قضاوت می‌شود نه با ارزش تخصصش؟

این پرسش، دیگر پرسش یک خواستگاری نیست. پرسش یک صنف است.

سؤال آخر

و در نهایت شاید وقت آن رسیده که مدیران، دانشگاه‌ها و نهادهای صنفی از خود بپرسند: اگر امروز یک جوان بااستعداد بپرسد «چرا دامپزشکی بخوانم؟»، چه پاسخ قانع‌کننده‌ای برای آینده اقتصادی و اجتماعی او داریم؟

اگر پاسخ فقط «علاقه داشته باش» باشد، کافی نیست. جوان امروز حق دارد بپرسد: در برابر این سال‌های تحصیل و مسئولیت، سهم من از امنیت اقتصادی و منزلت اجتماعی چیست؟

و اگر پاسخ این سؤال را نداشته باشیم، روزی خواهد رسید که مشکل دیگر این نیست که دامپزشکان از حقوق خود ناراضی‌اند؛ مشکل این خواهد بود که بهترین‌هایشان دیگر نمی‌خواهند دامپزشک بمانند. آن روز، هزینه‌ی این بی‌توجهی را فقط دامپزشک نخواهد پرداخت. جامعه پرداخت خواهد کرد.