شیوه جدید آزمون دکترای تخصصی دامپزشکی؛ آیا عدالت آموزشی واقعاً محقق شده است؟

حکیم مهر- ارشیا دوستی دانشجوی دامپزشکی و فعال حوزه دانشجویی: آزمون دکترای تخصصی دامپزشکی در آستانه یک تغییر ساختاری قرار گرفته است. بر اساس شیوه جدید، آزمون‌های جداگانه رشته‌های مختلف تخصصی قرار است جای خود را به یک آزمون کشوری و یکپارچه بدهند و داوطلبان پس از کسب امتیاز، امکان انتخاب رشته و دانشگاه را بر اساس رتبه خود خواهند داشت. این تغییر از یک جهت می‌تواند با ایجاد رقابت در سطح ملی، افزایش دامنه انتخاب برای داوطلبان و کاهش محدودیت‌های ناشی از برگزاری آزمون‌های متعدد، فرآیند پذیرش دستیار را منسجم‌تر کند؛ اما گستردگی مباحث مورد ارزیابی و شیوه برگزاری مصاحبه، از جمله موضوعاتی هستند که با انتقادهایی از سوی متقاضیان آزمون همراه شده‌اند و چنین مسائلی می‌توانند بر میزان کارآمدی و عدالت این مدل تأثیر بگذارند.

منابع آزمون؛ داوطلب دقیقاً باید چه چیزی را بخواند؟

پیش از ورود به بحث محتوای آزمون، یک مسئله مقدماتی‌تر وجود دارد: منابع رسمی و مشخص آزمون از سوی مرجع برگزارکننده چندان با شفافیت و ثبات اعلام نمی‌شوند و نحوه اعلام آنها نیز چندان مشخص نیست. وقتی قرار است آزمونی با ساختار جدید برگزار شود و بخش قابل توجهی از سرنوشت داوطلبان بر اساس عملکرد آنها در همین آزمون تعیین گردد، انتظار می‌رود دامنه علمی آزمون و منابع مورد استناد آن از پیش و به شکل رسمی مشخص باشد.

اهمیت اعلام رسمی و شفاف منابع را می‌توان از چند جهت بررسی کرد:

- پیش‌بینی‌پذیری آزمون

- کاهش هزینه و سردرگمی

- عدالت در دسترسی به اطلاعات

آزمون یکپارچه، بدون ضریب تخصصی کامل نیست

با نگاهی سطحی یکپارچه شدن آزمون می‌تواند منطقی به نظر برسد؛ همه داوطلبان در یک چارچوب مشخص ارزیابی می‌شوند و نتیجه آزمون نیز امکان مقایسه عملکرد آنها را در یک نظام واحد فراهم می‌کند. اما این نکته جای بررسی دارد، که آیا یکسان بودن آزمون لزوما بیانگر عادلانه بودن می‌باشد و یا خیر؟

برای پاسخ به این سؤال باید به ساختار خود دفترچه آزمون توجه کرد. در شیوه جدید، با در نظر گرفتن درس زبان انگلیسی، ۱۷ درس برای پاسخ‌گویی در دفترچه پیش‌بینی شده است و داوطلبان بر اساس رشته تخصصی مورد علاقه خود، در نهایت به حدود ۱۳ یا ۱۴ درس پاسخ می‌دهند. در ظاهر، این امکان وجود دارد که داوطلبان رشته‌های مختلف مسیر متفاوتی را برای پاسخ‌گویی انتخاب کنند و قرار نیست همه داوطلبان الزاماً به تمام دروس پاسخ دهند. این تفاوت در انتخاب دروس، در نگاه اول می‌تواند نوعی تناسب میان آزمون و رشته تخصصی مورد نظر داوطلب ایجاد کند. اما نکته جالب توجه اینجاست که در بسیاری از موارد، تفاوت مجموعه دروسی که داوطلبان رشته‌های مختلف پاسخ می‌دهند، در نهایت به دو یا سه درس ختم می‌شود. ظاهرا برای هر رشته مسیر جداگانه‌ای در نظر گرفته شده، اما از نظر محتوای آزمون، بخش بزرگی از مسیر داوطلبان رشته‌های مختلف همچنان مشترک باقی می‌ماند.

شروع مسئله از جایی است که به وزن دروس انتخابی در نتیجه نهایی توجه کنیم. در ساختار فعلی، میان این دروس ضریب متفاوتی متناسب با رشته تخصصی مورد نظر داوطلب تعریف نشده است. برای ملموس‌تر شدن موضوع، می‌توان از دیدگاه متقاضی رشته جراحی دامپزشکی به مسئله نگاه کرد. برای چنین داوطلبی، دروسی مانند اصول جراحی و هوشبری و جراحی عمومی دام بزرگ و کوچک، ارتباط مستقیم‌تری با رشته مورد تقاضای او دارند. با این حال، در ساختار فعلی، این دروس از نظر ضریب تأثیر تفاوتی با دروسی مانند پاتولوژی یا مامایی ندارند؛ درسی که داوطلب جراحی نیز ملزم به مطالعه آن است.

تفاوت مابین "آزمون مشترک" و "ارزیابی با وزن یکسان"

این دو یک مفهوم نیستند. می‌توان برای تمام داوطلبان یک آزمون مشترک برگزار کرد، ولی اهمیت هر درس را با توجه به رشته تخصصی مورد نظر متفاوت در نظر گرفت. در این حالت همه داوطلبان در یک چارچوب واحد سنجیده می‌شوند، اما نتیجه آزمون متناسب با نیازهای علمی رشته‌ مورد تقاضا محاسبه می‌شود.

مصاحبه؛ حذف یا استانداردسازی؟

در شیوه جدید، ۵۰ درصد امتیاز نهایی به مصاحبه اختصاص یافته؛ سهمی که آن را به یکی از تعیین‌کننده‌ترین بخش‌های فرآیند پذیرش تبدیل می‌کند. پیش از بررسی نحوه اجرای مصاحبه، باید به تفاوت ماهیت دوره‌های آموزشی توجه کرد. در دوره‌های پژوهش‌محوری مانند PhD، رسالت اصلی دوره تحقیق و پژوهش است و طبیعتاً بررسی سابقه علمی و پژوهشی داوطلب می‌تواند بخش مهمی از فرآیند انتخاب باشد. اما دستیاری بالینی صرفاً با چنین هدفی تعریف نشده است؛ هدف اصلی آن تربیت متخصص برای تشخیص و درمان است.

شاید حذف کامل مصاحبه چندان واقع بینانه نباشد، اما می­توان در خصوص سهم و جایگاه آن بازنگری کرد، همچنین چالش­های مربوط به نحوه اجرای آن قابل چشم­پوشی نیست. در همچین فرایند رقابتی، امکان دارد مصاحبه­کنندگان نسبت به برخی داوطلبان، دانشگاه مبدا آنها، یا سوابق پژوهشی سوگیری احتمالی داشته باشند. برای مثال، یکی از نگرانی­هایی که معمولا مطرح می­شود، ترجیح احتمالی دانشجویان همان دانشگاه نسبت به سایر متقاضیان است. یا اینکه در برخی موارد، نداشتن سابقه پایان­نامه با یک استاد، بر ارزیابی آنها در مصاحبه تاثیر بگذارد. مصاحبه‌ای که ۵۰ درصد نتیجه نهایی داوطلب را تعیین می‌کند، نمی‌تواند صرفاً به ارزیابی‌های پراکنده در مراکز مختلف و بر اساس معیارهای متفاوت واگذار شود. حداقل الزامات چنین فرآیندی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

- برگزاری متمرکز: داوطلبان تا حد امکان در یک ساختار واحد و تحت نظارت مشخص ارزیابی شوند.

- ایستگاهی بودن مصاحبه: ارزیابی صرفاً به یک گفت‌وگوی کلی محدود نباشد و توانایی‌های مختلف داوطلب در موقعیت‌های مشخص سنجیده شود.

- معیارهای از پیش تعیین‌شده: ملاک‌های ارزیابی و نحوه امتیازدهی برای مصاحبه‌کنندگان مشخص و تا حد امکان یکسان باشد.

- نظارت بر فرآیند: سازوکاری برای کنترل کیفیت و نحوه اجرای مصاحبه وجود داشته باشد تا سوگیری احتمالی مصاحبه‌کنندگان نسبت به متقاضیان به حداقل برسد.

پزشکی می‌تواند الگو باشد، اما نسخه آماده نیست

مقایسه نظام آموزش تخصصی و پذیرش دستیار در دامپزشکی با پزشکی، به خودی خود نه تنها ایرادی ندارد، بلکه می‌تواند برای شناسایی نقاط قوت و ضعف و اصلاح فرآیند پذیرش مفید باشد. با این حال، این مقایسه زمانی ارزشمند است که هم شباهت‌ها و هم تفاوت‌های اساسی دو نظام در نظر گرفته شود.

مقایسه با نظام پزشکی چه فایده‌ای دارد؟

- استفاده از تجربه یک نظام باسابقه

- شناسایی الگوهای موفق

- کاهش آزمون‌وخطا

- امکان مقایسه عینی‌تر

- توجه به جزئیات نظام سنجش: برای نمونه، در آزمون دستیاری پزشکی و آزمون دکتری تخصصی داروسازی، منابع آزمون به‌صورت رسمی اعلام می‌شوند و داوطلب می‌تواند بر اساس یک چارچوب مشخص برای آزمون آماده شود. بنابراین، اعلام منابع را نمی‌توان صرفاً یک امتیاز اضافی برای داوطلب دانست؛ بلکه بخشی از پیش‌بینی‌پذیری و عدالت در فرآیند سنجش است. توجه به چنین جزئیاتی در نظام‌های دیگر می‌تواند در ارزیابی و اصلاح ساختار آزمون دامپزشکی نیز مفید باشد.

در مورد مصاحبه نیز نمونه قابل توجهی در فرآیند پذیرش PhD در گروه علوم پزشکی وجود دارد که مصاحبه به صورت متمرکز، ایستگاهی و بر اساس چارچوب‌های استاندارد برگزار می‌شود. این نمونه نشان می‌دهد در شرایطی که مصاحبه سهم قابل توجهی در نتیجه پذیرش دارد، نحوه استانداردسازی و نظارت بر آن نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

در خصوص ضریب دروس امتحانی، در آزمون دستیاری پزشکی، مشترک بودن آزمون به معنای یکسان بودن وزن تمام دروس برای همه رشته‌ها نیست. ضرایب دروس می‌تواند متناسب با رشته تخصصی مورد انتخاب داوطلب متفاوت باشد. بنابراین، آزمون مشترک می‌تواند همچنان با ارزیابی متناسب با مقصد تخصصی داوطلب همراه باشد.

اما چرا نمی‌توان ساختار پزشکی را عیناً به دامپزشکی منتقل کرد؟

- تفاوت در ماهیت حرفه

- تفاوت میان رشته‌های تخصصی

- تفاوت در نیازهای آموزشی

- تفاوت در ساختار پذیرش

استفاده از تجربه وزارت بهداشت می‌تواند مفید باشد، اما الگوبرداری باید از اصول و سازوکارهای موفق باشد، نه از ظاهر یک سیستم به صورت کامل. اگر از آزمون یکپارچه الگوبرداری می‌شود، باید ضرایب دروس و سایر اجزای نظام سنجش نیز مورد توجه قرار گیرد؛ اگر از مصاحبه الگوبرداری می‌شود، نحوه استانداردسازی و تمرکز آن نیز باید بررسی شود. در غیر این صورت، ممکن است تنها بخشی از یک نظام دیگر اقتباس شود، بدون آنکه الزامات و پیش‌فرض‌های همان نظام نیز در نظر گرفته شده باشد.

و در پایان ...

شاید راه‌حل، بازگشت کامل به آزمون‌های مجزا یا پذیرش بدون تغییر آزمون یکپارچه نباشد. می‌توان یک مدل میانه را در نظر گرفت:

- آزمون کشوری و مشترک برای ایجاد یک معیار واحد و فراهم کردن امکان انتخاب رشته و دانشگاه بر اساس رتبه

- ضرایب متفاوت دروس متناسب با رشته تخصصی مورد انتخاب داوطلب

- اعلام رسمی و شفاف منابع پیش از برگزاری آزمون

- مصاحبه متمرکز، ایستگاهی و استاندارد در صورتی که قرار باشد همچنان ۵۰ درصد امتیاز نهایی را تشکیل دهد

اگر قرار است این تغییر، گامی به سوی عدالت آموزشی باشد، بهتر است از یکپارچه‌سازی آزمون فراتر برود و خودِ سازوکار ارزیابی را نیز عادلانه‌تر کند. داوطلب باید بداند چه منابعی را می‌خواند، برای رشته مورد نظرش چه دروسی اهمیت بیشتری دارند و در مصاحبه با چه معیارهایی سنجیده خواهد شد. در نهایت، یک آزمون زمانی می‌تواند واقعاً ملی و عادلانه تلقی شود که نه فقط همه را در یک دفترچه، بلکه همه را با معیارهای متناسب و قابل پیش‌بینی در یک رقابت قرار دهد. در غیر این صورت، ممکن است تنها نام و شکل آزمون تغییر کرده باشد، بی‌آنکه مسئله اصلیِ عدالت در پذیرش دستیار حل شده باشد.