هشدارهای بهداشتی - دکتر محسن مشکوة

اصلاح ساختار کلان وزارت جهاد کشاورزی و سازمان‌های وابسته (بخش بیست و پنجم)

هشدارهای بهداشتی

دکتر محسن مشکوة

به عنوان نمونه به ارزیابی خطر (Risk assessment)، خطرهای بالقوه (Potential hazard) عوامل محیطی در یکی از این مجموعه‌ها به منظور شفاف‌سازی و شناخت بیشتر اشخاصی که می‌خواهند واقعیت‌ها را بدانند و بر پایه آن‌ها قضاوت آگاهانه و بایسته داشته باشند، اشاره می‌شود. یکی از این مجتمع‌ها که تأسیس آن به سه دهه قبل باز می‌گردد، هنوز بعد از 32 سال فاقد زیرساخت‌های اولیه بهداشتی ازجمله محصورسازی فیزیکی مجموعه، مدیریت یکپارچه بهداشتی، تامین آب مطمئن، کافی و سالم، مدیریت پسماندهای جامد و مایع و ... می باشد و با توجه به موقعیت جغرافیایی محل استقرار از طریق عوامل محیطی مضر سلامت دام و انسان را در مجموعه و پیرامون آن تهدید می کندکه از بین آن ها به چالش ها و مخاطرات عوامل محیطی هوا، آب و خاک اشاره می شود: 

الف- آلودگی هوا:

آلودگی هوا مشکل مشترک انسان، دام و محیط زیست شناخته شده و سالیانه تعداد قابل توجهی مرگ و میر انسان و حیوان ناشی از آلودگی هوا ثبت وگزارش می شود. انسان و دام بیش از سایر عوامل محیطی (آب و خاک) در تماس با هوا از حضور آلاینده های مضر، غلظت، استمرار و پایداری آن ها متأثر می شوند. دود، گرد و غبار، مواد سمی، سرب، دی اکسید گوگرد (SO2)، منوکسیدکربن (CO)، دی اکسید ازت (NO2)، هیدروژن سولفوره (SH2) و... به صورت ذرات ریز مایع و جامد اغلب به صورت گاز، دمه، بخار، آئروسل (ذرات معلق در هوا)، سلامت موجودات زنده در معرض خود را، مورد تهدید قرار می دهند.

اصول اولیه روش خوب تولید (GMP) در مطالعه و مکان یابی یا انتخاب محل تأسیس مجتمع از جمله شرایط آب و هوایی ناحیه، میزان آلودگی هوا، پوشش گیاهی، منابع آبی، موانع طبیعی، نزدیکی به واحدهای آلاینده، تراکم واحدهای مشابه، ترددها و مسیرهای دسترسی، امکان برقراری محدودیت و قرنطینه، ارزیابی خطر از باب احتمال رخداد و انتشار بیماری های واگیر بازپدید و نوپدید، رعایت نشده است.

سبک انگاری و نادیده گرفتن اصول، موازین و ضوابط بهداشتی در مجتمع از جمله عدم رعایت حداکثر/ سقف تعداد واحدهای مجاز و حداکثر/ سقف ظرفیت های مجاز دام آن ها، تغییرکاربری زمین های اختصاصی فضاهای عمومی و سبز و واگذاری آن ها برای تأسیس واحد دامداری و تراکم بالای جمعیت دامی مجتمع به انتشار هرچه بیشتر گازهای گلخانه ای ازجمله متان (CH4)، دی اکسیدکربن (CO2) و...، آلودگی هوا و بوی ناخوشایند مجموعه کمک نموده است.

ب- آلودگی آب:

هرعاملی که موجب تغییر ویژگی های فیزیکوشیمیایی و بیولوژیکی طبیعی/ نرمال آب شود به عنوان آلاینده تلقی شده وچه بسا تماس آن با بدن و مصرف آن برای شرب زیان آورگردد. آلودگی آب با فاضلاب شهری، صنعتی، کشاورزی، عوامل شیمیایی ازجمله فلزات سنگین/ سمی و عوامل بیولوژیکی رخ می دهد. درتأسیس و بهره برداری مجتمع های دامپروری تآمین آب مطمئن، کافی، مستمر وسالم متناسب با نیاز تعداد واحدهای مجاز وجمعیت های دامی مجاز آن ها، نقش تعیین کننده دارد.

آب مصرفی این مجتمع طی مسیر خود در معرض آلاینده های بسیاری از جمله پسماندهای مایع و جامد قرار می گیرد. شیب زمین و تأسیسات دامداری به طرف محل ذخیره آب می باشد و رهاسازی فاضلاب دامداری ها و نواقص عمده کانال های جمع آوری و زه کشی فاضلاب بخصوص بهنگام بارندگی ها، مشکلات زیادی را برای واحدهای مجمتع و آلودگی بیشتر آب ذخیره ایجاد می نماید.

نتایج آزمایشـگاهی حاصل از نمونه برداري آب مصـرفی مجتمع از منابع تامین آب، حوضچه تصفیه و خروجی آب مصرفی در دامداري هـا جهت ارزیـابی ویژگی هـاي کلیـدي میکروبیولوژیکی و فیزیکوشـیمیایی حاکی از آلودگی میکروبی (اشریشـیاکلی، کلیفرم هاي تام و شـمارش کلی میکروبی) و بالابودن میزان کـدورت، کـل مواد جامـد محلول و سـختی کل می باشد.

ج- آلودگی خاک:

خاک پس از هوا و آب سومین جزء عمده عوامل محیطی است که احتمال آلودگی آن همواره وجود داشته و معمولاً هم بالاست. فعالیت های کشاورزی، صنعتی، روش های نادرست دفع پسماند یا مواد زائد مایع و جامد (فاضلاب و زباله)، مواد شیمیایی آلاینده از جمله فلزات سنگین/ سمی مانندکادمیوم، سرب، جیوه، کرومیوم، وانادیوم و ... به افزایش آلودگی خاک منجر شده که در بین آن ها آلاینده های بیولوژیکی و شیمیایی، مخاطرات محیطی بیشتر و تهدیدات جدی تری را در برخواهند داشت.

این مجتمع دامپروری فاقدکانال های جمع آوری، زه‌کشی وتصفیه فاضلاب، دپو و سالم سازی کود، امحاء بهداشتی تلفات، می باشد، لذا آلودگی خاک مجموعه همواره درحد بالاباقیمانده و با تغییرکاربری فضاهای عمومی و سبز مجموعه به واحد دامداری با افزایش تراکم واحدها و ظرفیت فراتر از حدمجاز آن ها به آلودگی خاک، آب و هوا افزوده شده است.

نتیجه اینکه:

در تأسیس و راه اندازی این مجموعه ها تأمین بهداشت دام و فرآورده های دامی به دلایل چندی از جمله: تراکم تعداد واحدها و جمعیت دامی آن ها- تردد و نقل و انتقال بی رویه دام، فرآورده های خام دامی، علوفه و خوراک دام- کم وکسری زیرساخت های بهداشتی اولیه- اعمال مدیریت های چندگانه و سلیقه ای- سبک شمردن اصول و مبانی علمی، فنی و بهداشتی توسط متصدیان این مجموعه ها و حمایت های مسئولین ذی ربط با نگرش حمایت از تولیدات کمی، ازحساسیت ویژه و با چالش های بیشتری نسبت به واحدهای مشابه درخارج از این مجموعه ها مواجه است. پیشنهاد می شود:

1- برای تأسیس مجتمع ها و شهرک های دامپروری در انجام مطالعه، تهیه، تدوین و ارائه طرح اولیه مباحث مربوط به اصول، موازین و ضوابط بهداشتی در اولویت قرارگرفته و نسبت به اخذ پروانه بهداشتی تأسیس اقدام گردد.

2- قبل از ورود دام به مجموعه، زیرساخت های بهداشتی و فضاهای عمومی و سبز به طورکامل احداث و نسبت به اخذ پروانه بهداشتی بهره برداری اقدام شده باشد.

3- صدور پروانه به‌منظور نظام‌مندی و ساماندهی مراکز نگهداری و پرورش دام بر مبنای رعایت اصول و موازین بهداشتی در مکان یابی، فاصله گذاری یا رعایت حریم، جانمایی تأسیسات اصلی و فضاهای بهداشتی قرنطینه ای برای فراهم نمودن بستر و زیرساخت های بهداشتی لازم و استقرار سامانه های بهداشتی در راستای تحقق امنیت زیستی، ایمنی زیستی، امنیت و سلامت غذایی، حفظ و ارتقاء بهداشت عمومی، امنیت سرمایه های مربوط به منابع دامی، رونق تولید، افزایش بهره وری و تولید پایدارصورت می پذیرد. در بهره برداری مجتمع ها و شهرک های دامپروری اعمال روش خوب دامپروری (GAHP) و مدیریت یکپارچه بهداشتی، باید ملاک عملکرد قرارگیرد.