کمبود نیروی انسانی، مهم‌ترین مشکل بخش دولتی دامپزشکی است/ حجم کار تعریف‌شده برای هر نیروی دامپزشکی، متعلق به یک نفر نیست

حکیم مهر-دکتر محسن طاهرمیرزایی: استان آذربایجان شرقی با برخورداری از جمعیت قابل‌توجه دام سبک و سنگین، جایگاه مهم در صنعت طیور، هم‌مرزی با جمهوری خودمختار نخجوان و ارمنستان و قرارگرفتن در مسیر کوچ پرندگان مهاجر، یکی از مناطق حساس کشور در حوزه مراقبت و کنترل بیماری‌های دامی و مشترک انسان و حیوان به شمار می‌رود. تراکم واحدهای تولیدی، گستردگی فعالیت‌های دامپزشکی و خطر ورود یا گسترش بیماری‌هایی مانند تب برفکی، بروسلوز، هاری و آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان، مسئولیت اداره‌کل دامپزشکی این استان را دوچندان کرده است.

«دکتر مهدی حامی»، مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی و متخصص رادیولوژی دامپزشکی، در گفت‌وگو با «حکیم مهر» ضمن تشریح مسیر علمی و بیش از دو دهه فعالیت اجرایی خود، مهم‌ترین چالش دامپزشکی کشور را نبود تناسب میان تعداد فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها و ظرفیت واقعی بازار کار می‌داند. او معتقد است تلاش‌های استانی برای معرفی دامپزشکان جویای کار و حمایت از مراکز خصوصی، در برابر حجم بالای دانش‌آموختگان کافی نیست و حل این معضل به تصمیم‌گیری در سطح وزارت علوم، وزارت جهاد کشاورزی، شورای عالی انقلاب فرهنگی و نهادهای ملی دامپزشکی نیاز دارد.

مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی در این مصاحبه همچنین از ارتباط خود با بخش خصوصی، فعالیت بیش از هزار عضو نظام دامپزشکی در استان و حضور صدها مسئول فنی بهداشتی و فعال مراکز درمانی سخن می‌گوید؛ اما در سوی دیگر، کمبود نیروی انسانی در بخش دولتی و خالی‌ماندن پست‌های سازمانی را مشکلی دیرینه توصیف می‌کند که موجب شده کارکنان دامپزشکی به‌صورت جهادی و هرکدام به‌اندازه چند نفر فعالیت کنند.

بخش دیگری از این گفت‌وگو به وضعیت بهداشتی استان اختصاص دارد. دکتر حامی ضمن ارائه آماری از پوشش واکسیناسیون هاری، بروسلوز و تب برفکی، می‌گوید طی نزدیک به شش ماه نخست سال ۱۴۰۵، کانون نگران‌کننده‌ای از تب برفکی در استان مشاهده نشده و موردی از آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان نیز گزارش نشده است. وی همچنین صنعتی‌شدن تمامی ۱۴ کشتارگاه طیور، فعالیت هشت کشتارگاه صنعتی دام و تجهیز همه کشتارگاه‌های دام استان به سیستم پیش‌سرد را از نقاط قوت آذربایجان شرقی می‌داند و این زیرساخت‌ها را در کنترل مخاطراتی مانند تب خونریزی‌دهنده کریمه‌کنگو، کیست هیداتیک و بروسلوز مؤثر ارزیابی می‌کند.

حکیم مهر: برای شروع، کمی از خودتان بگویید؛ ورودی چه سالی و فارغ‌التحصیل کدام دانشکده هستید و اساساً چه شد که رشته دامپزشکی را انتخاب کردید؟ آیا از ابتدا به این رشته علاقه داشتید یا دست تقدیر شما را وارد این حوزه کرد؟

من اهل شهرستان ملکان هستم. با توجه به اینکه در یک شهرستان بزرگ شده‌ام، به‌طور طبیعی با دامداران ارتباط داشتم. اگرچه خودم دامدار نبودم، ارتباط با این قشر باعث شد به‌تدریج به حوزه دام و دامپزشکی علاقه‌مند شوم.

از دوران دبیرستان، دامپزشکی را نه به‌عنوان تنها انتخاب، بلکه به‌عنوان یکی از رشته‌های موردعلاقه‌ام برای ادامه تحصیل در دانشگاه در نظر داشتم و در نهایت تقدیر بر این بود که وارد همین رشته شوم.

سال ۱۳۷۶ وارد دانشکده دامپزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز شدم و در سال ۱۳۸۲ از دوره دکترای عمومی دامپزشکی فارغ‌التحصیل شدم.

حکیم مهر: چه شد که رادیولوژی دامپزشکی را برای ادامه تحصیل در مقطع تخصص انتخاب کردید؟

پس از آنکه جذب اداره دامپزشکی شدم، به‌دلیل علاقه بسیار زیادی که به استاد گران‌قدر، دکتر وشکینی، پدر علم رادیولوژی دامپزشکی ایران داشتم، تصمیم گرفتم در همین حوزه ادامه تحصیل دهم. در دوران دانشجویی، درس رادیولوژی عمومی را در محضر ایشان گذرانده بودم و همین آشنایی و علاقه در انتخاب مسیر تخصصی من تأثیرگذار بود.

دوره تخصص رادیولوژی دامپزشکی را در دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران گذراندم و اکنون متخصص رادیولوژی دامپزشکی هستم.

حکیم مهر: از چه زمانی وارد فعالیت‌های اداری و اجرایی شدید و مهم‌ترین مسئولیت‌هایی که بر عهده داشته‌اید، چه بوده است؟

پس از پایان دوره دکترای عمومی، در سال ۱۳۸۳ به‌صورت امریه وارد مجموعه دامپزشکی شدم و فعالیت خود را در اداره دامپزشکی شهرستان ملکان، ابتدا به‌عنوان کارشناس و سپس معاون اداره آغاز کردم. هم‌زمان، از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵ مطب دامپزشکی داشتم و در دانشگاه‌های منطقه نیز به‌صورت حق‌التدریس فعالیت می‌کردم. در مجموع حدود ۱۵ تا ۱۶ سال سابقه تدریس دانشگاهی دارم.

در سال ۱۳۸۶ به ریاست اداره دامپزشکی عجب‌شیر منصوب شدم و مدتی نیز با حفظ سمت، مسئولیت اداره دامپزشکی بناب را بر عهده داشتم. از اواخر سال ۱۳۸۷ تا سال ۱۳۹۴، نزدیک به هشت سال رئیس اداره دامپزشکی بناب بودم.

از سال ۱۳۹۴ تا اواخر سال ۱۴۰۲ نیز به مدت هشت سال، مسئولیت معاونت سلامت اداره‌کل دامپزشکی آذربایجان شرقی را بر عهده داشتم. پس از آن، مدتی در اداره نظارت بر بهداشت عمومی و اداره طیور فعالیت کردم. از نهم فروردین ۱۴۰۴ به‌عنوان سرپرست اداره‌کل منصوب شدم و در هشتم اردیبهشت همان سال، حکم مدیرکلی من صادر شد.

در طول این سال‌ها، فرصت جذب به‌عنوان عضو هیئت‌علمی نیز برایم فراهم بود؛ اما به‌دلیل علاقه‌ای که به فعالیت‌های اجرایی و عملیات دامپزشکی داشتم، حضور در اداره دامپزشکی را انتخاب کردم و هیچ‌گاه از این انتخاب پشیمان نبوده‌ام.

حکیم مهر: در حال حاضر، مهم‌ترین مشکل دامپزشکی استان آذربایجان شرقی را چه می‌دانید؟

نمی‌خواهم این مسئله را صرفاً به دامپزشکی آذربایجان شرقی محدود کنم؛ زیرا مشکلات استانی، عموماً مسائلی هستند که می‌توان برای آنها راه‌حل پیدا کرد. مشکلات لاینحل یا بسیار دشوار دامپزشکی، اغلب ابعادی ملی دارند و در سراسر کشور مشاهده می‌شوند.

به اعتقاد من، مهم‌ترین دغدغه و آسیب کنونی، نبود تناسب میان تعداد فارغ‌التحصیلان دامپزشکی و ظرفیت جذب و اشتغال آنان است. دانشگاه‌ها به‌اندازه‌ای دانش‌آموخته وارد بازار کار می‌کنند که ظرفیت‌های موجود، پاسخ‌گوی این حجم از فارغ‌التحصیلان نیست.

حکیم مهر: اداره‌کل دامپزشکی استان برای کمک به اشتغال فارغ‌التحصیلان چه اقداماتی انجام می‌دهد؟

براساس قانون، معرفی مسئول فنی بهداشتی بر عهده کارفرماست؛ اما من شخصاً برای کمک به اشتغال همکاران، اسامی متقاضیان کار را در اداره ثبت می‌کنم. وقتی یک شرکت برای معرفی مسئول فنی مراجعه می‌کند، تلاش می‌کنیم چند نفر از همکاران جویای کار را معرفی کنیم تا کارفرما از میان آنان انتخاب کند.

ممکن است برای یک فرصت شغلی، نام دو، سه، پنج یا حتی ۱۰ نفر را در فهرست داشته باشیم و از این طریق برای ایجاد اشتغال تلاش کنیم؛ اما ظرفیت‌های محدود موجود نمی‌تواند پاسخ‌گوی حجم عظیم فارغ‌التحصیلان دامپزشکی باشد. این، اصلی‌ترین دغدغه و چالش حرفه دامپزشکی است.

حکیم مهر: چه راهکاری برای حل مشکل افزایش تعداد فارغ‌التحصیلان و محدودیت بازار کار وجود دارد؟

این موضوع باید در سطح ملی و با استناد به ظرفیت‌های قانونی، از جمله مفاد قانون نظام جامع دامپروری، پیگیری شود. مدیرکل یک استان نمی‌تواند به‌تنهایی ظرفیت پذیرش دانشگاه‌ها را محدود کند.

لازم است مدیران ملی، از جمله رئیس سازمان دامپزشکی کشور، رئیس سازمان نظام دامپزشکی، استادان و سایر مسئولان مرتبط، موضوع را از طریق وزارت جهاد کشاورزی، وزارت علوم و شورای عالی انقلاب فرهنگی پیگیری کنند. همان‌طور که در مقاطعی ظرفیت پذیرش برخی رشته‌ها کاهش یافته است، می‌توان برای منطقی‌کردن ظرفیت دامپزشکی نیز اقدام کرد. رایزنی سازمان نظام دامپزشکی و دستگاه‌های مسئول با وزارت علوم می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.

حکیم مهر: ارتباط شما با بخش خصوصی دامپزشکی استان چگونه است و چه حمایت‌هایی از فعالان این بخش انجام می‌دهید؟

مسئولیت‌های اجرایی و دانشگاهی من از طریق انتصاب و به‌صورت علنی به من واگذار شده‌اند؛ اما به رأی مخفی همکارانم در انتخابات شورای نظام دامپزشکی افتخار می‌کنم، زیرا این رأی برای من بسیار ارزشمند و نشان‌دهنده اعتماد فعالان حرفه دامپزشکی است.

در انتخابات دوره چهارم شورای نظام دامپزشکی استان، با ۲۶۳ رأی به‌عنوان منتخب نخست وارد شورا شدم. در دوره پنجم نیز حدود ۳۴۰ تا ۳۵۰ رأی کسب کردم و به‌عنوان سومین منتخب استان انتخاب شدم.

این آرا را نتیجه حمایت‌هایی می‌دانم که از همکاران شاغل در مراکز درمانی، مسئولان فنی بهداشتی و سایر فعالان بخش غیردولتی داشته‌ام. به این رویکرد افتخار می‌کنم و تا زمانی که در دامپزشکی فعالیت داشته باشم، از مسئولان فنی بهداشتی، همکاران بخش غیردولتی و مراکز درمانی حمایت خواهم کرد.

حکیم مهر: آذربایجان شرقی از نظر تعداد فعالان حرفه دامپزشکی چه ظرفیتی دارد؟

استان آذربایجان شرقی حدود دو هزار و ۷۰۰ عضو نظام دامپزشکی دارد که نزدیک به یک هزار و ۵۰ نفر از آنان به‌صورت فعال در این حرفه حضور دارند. از این تعداد، بیش از ۳۲۵ نفر مسئول فنی بهداشتی هستند.

حدود ۶۴۵ نفر نیز در مراکز درمانی، درمانگاه‌ها، مراکز مایه‌کوبی، آزمایشگاه‌ها و داروخانه‌های دامپزشکی فعالیت می‌کنند. همچنین نزدیک به ۲۰۰ واحد داروخانه دامپزشکی در استان داریم. با وجود این ظرفیت گسترده، همچنان اشتغال فارغ‌التحصیلان یکی از نگرانی‌های جدی من است.

در منطقه شمال‌غرب کشور نیز پنج دانشکده، شامل دانشکده‌های دولتی و آزاد ارومیه، دولتی و آزاد تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد شبستر، دانش‌آموخته دکترای دامپزشکی وارد بازار کار می‌کنند. حجم خروجی این دانشکده‌ها، فشار مضاعفی بر بازار کار منطقه وارد کرده است.

حکیم مهر: وضعیت جمعیت دامی و صنعت طیور آذربایجان شرقی چگونه است؟

آذربایجان شرقی از نظر جمعیت دامی و صنعت طیور، در شمار استان‌های مهم کشور قرار دارد. از نظر تعداد واحدهای مرغداری تخم‌گذار، رتبه نخست کشور را داریم و از نظر میزان تولید تخم‌مرغ نیز تقریباً در رتبه سوم یا چهارم قرار می‌گیریم. در حوزه طیور گوشتی نیز، اگر اشتباه نکنم، استان دارای رتبه ششم یا هفتم کشور است.

حدود سه میلیون و ۵۰۰ هزار رأس دام سبک و نزدیک به ۳۶۰ تا ۳۸۰ هزار رأس دام سنگین در استان وجود دارد. این جمعیت بالا و تراکم واحدهای دامداری و طیور، اهمیت مراقبت و پیشگیری از بیماری‌های واگیر را دوچندان می‌کند.

حکیم مهر: چه عواملی آذربایجان شرقی را در برابر شیوع بیماری‌های دامی و طیور آسیب‌پذیر می‌کند؟

افزون بر تراکم بالای دام و طیور، موقعیت جغرافیایی استان نیز اهمیت زیادی دارد. منطقه ما در مسیر کوچ پرندگان مهاجر از مناطق شمالی به نواحی جنوبی و گرمسیری قرار گرفته است؛ بنابراین، بیماری‌هایی مانند آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان باید همواره جدی گرفته شوند.

همچنین آذربایجان شرقی با جمهوری خودمختار نخجوان و ارمنستان هم‌مرز است و با استان آذربایجان غربی نیز همسایگی دارد؛ استانی که خود از مناطق مستعد بروز برخی بیماری‌ها محسوب می‌شود. از سوی دیگر، از طریق آذربایجان غربی و کردستان با کشور عراق فاصله چندانی نداریم؛ کشوری که وضعیت بهداشتی آن در برخی حوزه‌ها پایین‌تر از ایران است. مجموعه این شرایط موجب می‌شود مراقبت در برابر بیماری‌هایی مانند تب برفکی و آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان برای استان اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

حکیم مهر: وضعیت فعلی بیماری‌های واگیر، به‌ویژه تب برفکی و آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان، در استان چگونه است؟ آیا کانون نگران‌کننده‌ای وجود دارد؟

از سال ۱۴۰۴ مواردی از تب برفکی به‌صورت محدود و موردی مشاهده شده است؛ اما خوشبختانه در سال ۱۴۰۵ و طی نزدیک به شش ماه گذشته، مورد نگران‌کننده‌ای از تب برفکی نداشته‌ایم.

در مورد آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان نیز خوشبختانه هیچ موردی گزارش نشده و وضعیت استان در این زمینه کاملاً پاک بوده است. با توجه به عوامل خطری که توضیح دادم، این شرایط جای خوشحالی دارد؛ هرچند مراقبت‌ها باید با جدیت ادامه یابد.

حکیم مهر: پوشش واکسیناسیون دام‌های سبک و سنگین آذربایجان شرقی تا چه اندازه با جمعیت واقعی دام استان تناسب دارد؟

آذربایجان شرقی از استان‌هایی است که معمولاً در زمینه پوشش واکسیناسیون، بخش عمده اهداف پیش‌بینی‌شده را محقق می‌کند و در برخی برنامه‌ها حتی عملکردی بالاتر از پیش‌بینی دارد.

برای مثال، تا چند روز قبل بیش از ۲۱ هزار قلاده سگ علیه بیماری هاری واکسینه شده بودند و این رقم تا پایان دوره شش‌ماهه افزایش خواهد یافت. هدف پیش‌بینی‌شده ما در این برنامه، واکسیناسیون حدود ۴۰ هزار قلاده است.

حکیم مهر: برنامه واکسیناسیون بروسلوز در دام‌های سبک استان در چه مرحله‌ای قرار دارد؟

در زمینه بروسلوز دام‌های سبک و واکسیناسیون با واکسن Rev.1، هدف‌گذاری ما حدود دو میلیون رأس بوده است؛ به‌طوری‌که یک میلیون و ۳۰۰ هزار رأس دام بالغ و ۷۰۰ هزار رأس دام نابالغ تحت پوشش قرار گیرند. در این برنامه، به حدود ۱۰۵ تا ۱۱۰ درصد اهداف پیش‌بینی‌شده دست یافته‌ایم.

بخش عمده این عملیات در نیمه نخست سال انجام می‌شود. با توجه به ارتباط مستقیم بروسلوز دامی با بروز کانون‌های انسانی تب مالت، حساسیت و دغدغه ویژه‌ای نسبت به این بیماری داریم؛ به همین دلیل، واکسیناسیون بروسلوز، به‌خصوص در جمعیت دام سبک، برای ما اهمیت زیادی دارد.

حکیم مهر: واکسیناسیون تب برفکی در جمعیت دام سبک و سنگین چگونه انجام می‌شود؟

واکسیناسیون تب برفکی به‌تازگی آغاز شده است. حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار تا سه میلیون دُز واکسن هگزاوالان تأمین شده و عملیات واکسیناسیون در حال انجام است.

در جمعیت دام سنگین نیز قرار است حدود ۳۰۰ هزار رأس تحت پوشش واکسیناسیون قرار گیرند. این برنامه در حال اجراست و باید تا پایان مهرماه تکمیل شود.

حکیم مهر: وضعیت کشتارگاه‌های طیور استان چگونه است و چه تعداد از آنها با استانداردهای مطلوب فاصله دارند؟

آذربایجان شرقی یکی از استان‌های پیشرو در صنعتی‌کردن کشتارگاه‌هاست و ما به این موضوع افتخار می‌کنیم. در استان ۱۴ کشتارگاه طیور وجود دارد که همگی کاملاً صنعتی هستند و با برخورداری از شرایط بهداشتی لازم فعالیت می‌کنند.

برخی از این کشتارگاه‌ها رتبه‌های بهداشتی A و +A را دریافت کرده‌اند و تعدادی دیگر نیز در حال طی مراحل دریافت پروانه و کدهای مربوط به این رتبه‌بندی هستند.

حکیم مهر: کشتارگاه‌های دام استان از نظر صنعتی‌بودن و برخورداری از تجهیزات بهداشتی در چه وضعیتی قرار دارند؟

در استان ۱۸ کشتارگاه دام داریم که هشت واحد آنها کاملاً صنعتی و دارای پروانه هستند و از سامانه‌ها و تجهیزات به‌روز استفاده می‌کنند. ۱۰ واحد دیگر غیرصنعتی‌اند؛ بااین‌حال، تمامی کشتارگاه‌های دام استان بدون استثنا به سیستم پیش‌سرد مجهز هستند.

صنعتی‌کردن کشتارگاه‌ها و تجهیز آنها به پیش‌سرد، نقش مهمی در ارتقای بهداشت گوشت و کاهش مخاطرات ناشی از بیماری‌های مشترک انسان و حیوان داشته است.

حکیم مهر: توسعه کشتارگاه‌های صنعتی چه تأثیری بر کنترل بیماری‌های مشترک انسان و حیوان داشته است؟

چندین سال است که استان در زمینه تب خونریزی‌دهنده کریمه‌کنگو یا CCHF با مشکل جدی مواجه نشده و می‌توان این وضعیت را با اطمینان به صنعتی‌شدن کشتارگاه‌ها، استفاده از پیش‌سرد و کنترل کشتارهای غیرمجاز مرتبط دانست.

با کشتارهای غیرمجاز در استان برخورد شده، واحدهای متخلف پلمب و افراد مربوط به مراجع قضایی معرفی شده‌اند. اجرای این اقدامات در پیشگیری و کنترل مخاطراتی مانند کیست هیداتیک، تب خونریزی‌دهنده کریمه‌کنگو، بروسلوز و سایر بیماری‌های قابل انتقال از دام و فرآورده‌های خام دامی مؤثر بوده است.

حکیم مهر: کدام مشکل اداره‌کل دامپزشکی استان بدون تصمیم‌گیری در سطح ملی قابل حل نیست؟

یکی از مهم‌ترین مشکلات، کمبود نیروی انسانی است. تأمین و استخدام نیرو در اختیار مدیرکل استان نیست و باید در سطح ملی برای آن تصمیم‌گیری شود. حجم عملیاتی که برای دامپزشکی و کارکنان آن تعریف شده، در بسیاری از موارد بیش از توان یک نفر است.

همکاران ما به‌صورت جهادی فعالیت می‌کنند، ایثار به خرج می‌دهند و هرکدام عملاً به‌اندازه چند نفر کار انجام می‌دهند. اگر حجم وظایف را با تعداد نیروهای موجود و شمار پست‌های خالی استان مقایسه کنیم، عمق مشکل مشخص می‌شود.

این کمبود مربوط به یک یا دو سال اخیر نیست، بلکه طی سال‌های متمادی شکل گرفته و ادامه یافته است. به همین دلیل، در زمینه تأمین نیروی انسانی و تعداد کارکنان، واقعاً با مشکل جدی مواجه هستیم.

حکیم مهر: در پایان اگر نکته‌ای باقی مانده است، بفرمایید.

از اینکه با «حکیم مهر» گفت‌وگو می‌کنم، واقعاً خوشحالم. سال‌هاست این رسانه را دنبال می‌کنم و معتقدم یکی از رسانه‌هایی است که به‌صورت اصولی، واقعی و تخصصی به حوزه دامپزشکی پرداخته است. حضور در این گفت‌وگو برای من بسیار خوشایند بود.

در بخش دولتی، مسائل مربوط به استان و اداره‌کل را می‌توان با تلاش و برنامه‌ریزی حل کرد. البته منظورم این نیست که من به‌تنهایی قادر به انجام همه کارها هستم؛ بلکه اداره‌کل دامپزشکی آذربایجان شرقی از کارشناسان فنی، توانمند و کاربلدی برخوردار است که توانایی آنان در مجموعه دامپزشکی کشور شناخته شده است.

حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.